R1M3L18OwBz21
Malowidło przedstawia po lewej mianowanie świętego Stanisława na biskupa. Ma on długa siwą brodę i jest ubrany w czerwone szaty. Ma złożone ręce do modlitwy. Inny biskup wkłada mu na głowę wysoką białą czapkę. Wokół nich stoją liczni duchowni. Po prawej stronie malowidła widoczny jest święty Stanisław, który wskrzesza Piotrowina. Stanisław jest ubrany w czerwone szaty, a Piotrowin klęczy przed nim nago.

Polska w okresie wczesnopiastowskim

Cztery sceny z życia św. Stanisława (od góry): mianowanie na biskupa, Wskrzeszenie Piotrowina, zamordowanie przez króla oraz ćwiartowanie ciała.
Źródło: Farkasven, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Spór Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem

W 1058 r. Kazimierz Odnowiciel zmarł. Po nim władzę objął jego najstarszy syn, Bolesław II, zwany Szczodrym lub Śmiałym. Nowy monarcha z rozmachem prowadził ambitną politykę zagraniczną, wykorzystując osłabienie cesarstwa po śmierci Henryka III. Bolesław wmieszał się w walkę o tron węgierski i wszedł w konflikt z Niemcami oraz Czechami, wyprawił się także na Ruś, gdzie zajął Kijów i przywrócił monarchii piastowskiej Grody Czerwieńskie. Nie utrzymał jednak władzy. Zmarł na wygnaniu w 1081 albo w 1082 roku.

RC6IMdJ0x1Yso1
Linia chronologiczna przedstawia następujące wydarzenia.  Od 1034 do 1058 roku, panowanie Kazimierza Odnowiciela. 1069 rok, wyprawa kijowska. 1076 rok, koronowanie Bolesława Śmiałego na króla Polski. 1077 rok, interwencja Bolesława na Rusi. Od 1079 do 1102 roku, Rządy Władysława Hermana. 1079 rok, Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem krakowskim, wygnanie króla z Polski.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
  • Wyjaśnisz, na czym polegał konflikt Bolesława z biskupem Stanisławem.

  • Opiszesz, w jakich okolicznościach wygnano Bolesława Szczodrego.

  • Scharakteryzujesz organizację państwa piastowskiego.

Odnowienie monarchii

RN9xkRztTZQwb1
Drzewo genealogiczne dynastii Piastów.  Kazimierz pierwszy Odnowiciel urodzony 25 lipca 1016, zmarły 28 listopada 1058 roku ożenił się z Dobroniegą urodzoną między 1010, a 1016 rokiem, zmarłą 13 grudnia 1087. Mieli oni syna Władysława pierwszego Hermana, który urodził się około 1043 roku, zmarł 4 czerwca 1102 roku. Jego pierwszą żoną, z którą ożenił się około 1070 roku, była Przecława z rodu Prawdziwców. Jej data urodzenia i śmierci jest nieznana. Z tego związku po 1070 roku narodził się syn Zbigniew, który zmarł 8 lipca 1113 roku. Drugą żoną Władysława została Judyta czeska. Ożenił się z nią w 1080 roku. Urodziła się między 1056, a 1058 rokiem, a zmarła 25 rudnia 1086 roku. Z tego małżeństwa narodził się Bolesław trzeci Krzywousty, który urodził się 20 sierpnia 1086 roku, a zmarł 28 października 1138 roku. Trzecią żoną Władysława w 1089 roku została Judyta Maria. Urodziła się ona 9 kwietnia 1047 roku, a zmarła 14 marca 1092 roku. Z tego związku narodziła się trójka dzieci. Pierwsza nieznana z imienia córka urodziła się w 1089 lub 1090 roku, jej data śmierci jest nieznana. Drugą córką była Agnieszka. Urodziła się on w 1090 lub 1091 roku, zmarła w 1125 roku. Trzecim dzieckiem była nieznana z imienia córka urodzona w 1091 lub 1092 roku. Jej data śmierci jest nieznana.
Fragment drzewa genealogicznego dynastii Piastów
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R19MBTC9ECHQG1
Bolesław Śmiały w cyklu Wizerunki książąt i królów polskich Ksawerego Pillatiego z 1888 r. Cykl rysunków Pillatiego był dopełnieniem wydawnictwa autorstwa Józefa Ignacego Kraszewskiego opisującego polskich królów. 
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W 1060 i 1063 r. Bolesław interweniował na Węgrzech, osadzając na tamtejszym tronie swoich kandydatów, a w 1069 r. wyprawił się do Kijowa, gdzie przywrócił władzę swojemu wujowi, Iziasławowi. W 1070 i 1071 r. Bolesław Szczodry poprowadził wyprawy wojenne na Czechy przeciw tamtejszemu księciu Wratysławowi II. Młody król niemiecki Henryk IV starał się pogodzić swoich zwaśnionych wasali i podtrzymał układ kwedlinburski, zobowiązujący Bolesława do płacenia za Śląsk trybutu Wratysławowi. Jednak w 1072 r. władca polski otwarcie zbuntował się przeciw niemieckiemu królowi: nie tylko odmówił zapłacenia trybutu, lecz także zaatakował Czechy. Henryk IV wyznaczył zatem na 1073 r. wyprawę przeciw Polsce, ale Bolesław dzięki swoim kontaktom z opozycją antykrólewską sprowokował powstanie możnych saskich i udaremnił jego plany.

Znakomitą okazję do utrzymywania niezależności od cesarstwa stwarzał konflikt Henryka IV z papieżem Grzegorzem VII - tzw. spór o inwestyturę. Polska znalazła się w obozie popierającym papieża. W 1077 r. na zamku w Canossie, w siedzibie Matyldy toskańskiej, cesarz złożył papieżowi hołd i tym samym w konflikcie przewagę zyskało papiestwo. Już w 1075 r. legaci papiescy przywrócili arcybiskupstwo gnieźnieńskie, zniszczone w czasie najazdu Brzetysława w 1038 r. i „reakcji pogańskiej”, oraz powołali do życia nowe biskupstwo w Płocku. W dniu 25 grudnia 1076 r. Bolesław Szczodry koronował się w Gnieźnie na króla Polski.

R2dQ7GNDh8o7d1
Władysław I Herman.
Źródło: Aleksander Lesser, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W 1077 r. król wyprawił się na Węgry, skąd wygnał proniemieckiego władcę Salomona, a osadził Władysława, wychowanego na dworze polskim przedstawiciela bocznej linii Arpadów. W tym samym roku na rozkaz papieża Szczodry wkroczył również na Ruś i ponownie oddał Kijów Iziasławowi.

W 1079 r. doszło do ostrego konfliktu króla Bolesława z biskupem krakowskim Stanisławem.  Przyczyną było prawdopodobnie wstawienie się biskupa za ukaranym przez króla rycerstwem, które samowolnie powróciło z wyprawy kijowskiej. Hierarcha został skazany na śmierć przez obcięcie członków - była to kara dla zdrajców, której nie można było stosować wobec duchownych. Wywołało to czynny bunt możnowładców, którzy zmusili króla do ucieczki na Węgry, gdzie rychło zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach. Tron polski objął młodszy brat Bolesława, Władysław Herman. W 1086 r. powrócił do Polski syn Szczodrego, Mieszko, ale po trzech latach zmarł w tajemniczych okolicznościach.

Ciekawostka

Organizacja państwa po kryzysie monarchii wczesnopiastowskiej

Bolesław II Szczodry zdołał odbudować wielkopolskie centra kościelne – arcybiskupstwo gnieźnieńskie i biskupstwo poznańskie – kompletnie zniszczone przez Czechów. Jednocześnie Kraków zyskał rangę ośrodka politycznego równorzędnego z grodami wielkopolskimi. Bardzo ważną zmianę, wprowadzoną zapewne przy okazji odnowienia państwa, stanowiło nadawanie instytucjom kościelnym własnego majątku. Stare biskupstwa oraz nowe fundacje, takie jak biskupstwo w Płocku oraz klasztory benedyktyńskie w Tyńcu, Mogilnie i Lubiniu, dostawały ziemię i ludzi niewolnych, przyznano im też prawo do pobierania różnych opłat. Kościół zyskiwał więc niezależność majątkową.

R155P3POMDM5N
Bazylika katedralna w Płocku. Pierwszą katedrę wzniósł prawdopodobnie Bolesław Śmiały. Po jej zburzeniu, w tym samym miejscu w 1130 r. biskup płocki Aleksander z Malonne kazał zbudować nową, okazalszą świątynię w stylu romańskim. Została ona konsekrowana w 1144 r. 
Źródło: Krzysztof Maria Różański, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Opactwo Benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem zostało ufundowane przez Kazimierza Odnowiciela albo Bolesława Szczodrego. Wskutek tego, że była to fundacja dynastyczna, oraz dzięki położeniu blisko stolicy Tyniec stał się jednym z najważniejszych klasztorów benedyktyńskich w Polsce. Na planie jego pierwotnych zabudowań widać u góry orientowaną (tzn. zwróconą prezbiterium na wschód, a fasadą na zachód) trójnawową bazylikę romańską (obecnie jest ona barokowa), u dołu zaś zarys zabudowań klasztornych. Południowa ściana kościoła i trzy skrzydła klasztoru tworzą czworoboczny dziedziniec wewnętrzny, zwany wirydarzem, na którym zazwyczaj znajdowały się studnia i ogród. Wirydarz był otoczony krużgankiem, czyli krytym, przesklepionym korytarzem, zapewniającym komunikację wewnątrz zabudowań opactwa. Jest to typowy schemat budowy średniowiecznych klasztorów benedyktyńskich, powielany później przez inne zakony, np. cystersów.

R1ECvwVrB6e7w
Klasztor w Tyńcu. Opactwo, usytuowane na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, ufundował prawdopodobnie Bolesław Śmiały bądź Kazimierz Odnowiciel. Benedyktyni mieli wspierać Kościół w Polsce. Zespół romańskich budowli – bazylika i klasztor, powstał w II połowie XI wieku.
Źródło: Zetpe0202, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Od czasów Kazimierza Odnowiciela państwo zaczęło funkcjonować w inny sposób. Wojownicy w zamian za służbę władcy otrzymywali ziemię. Rozbudowano sieć grodów książęcych, a rezydujący w nich urzędnicy regularnie egzekwowali od poddanych powinności i służebności należne władcy w ramach tzw. prawa książęcego. Były to różnorodne daniny, płacone w produktach rolnych i zwierzętach hodowlanych, oraz obowiązki, takie jak obrona kraju, budowa i naprawa grodów, przewożenie majątku władcy i wreszcie goszczenie samego monarchy, jego dworu i dostojników. Książę sprawował władzę, nieustannie podróżując po kraju.

Na przełomie XII i XIII w. okręgi grodowe zaczęto nazywać kasztelaniami, a ich zarządców – kasztelanami (od łac. castellum – warownia, twierdza). Większymi od nich jednostkami administracyjnymi były prowincje, np. Mazowsze, Śląsk. Władzę centralną pomagał sprawować monarsze dwór. Dostojnicy dworscy odgrywali dużą rolę w państwie już za pierwszych Piastów, czego przykładem może być kariera Miecława, cześnika (czyli dworzanina odpowiedzialnego za napoje podawane na stół monarszy) Mieszka II. Źródła odnoszące się do czasów odnowionej monarchii informują też o innych dostojnikach, m.in. o palatynie‑wojewodzie – zarządcy dworu i dowódcy wojska, a także kanclerzu – zwierzchniku kancelarii.

RDSHUKNNHO8NZ
Polska za panowania Bolesława II Szczodrego. Na mapie zaznaczono granice państwa w 1058 roku. 
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wysłuchaj audiobooka

R1YGL0SY7C0Fr
Nagranie dźwiękowe przedstawiające fragment Kroniki polskiej Galla Anonima.
Źródło: Cyt. za T. Maresz, K. Juszczyk, Historia w tekstach źródłowych. Wypisy tom I, Rzeszów 2000, s.98-99.
Polecenie 1

W jaki sposób Gall Anonim opisuje sprawę konfliktu króla Bolesława z biskupem? Wyjaśnij powody powściągliwości kronikarza.

Zapoznaj się z treścią audiobooka. W jaki sposób Gall Anonim opisuje sprawę konfliktu króla Bolesława z biskupem? Wyjaśnij powody powściągliwości kronikarza.

Rkt3mqpAluAMq
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Postać króla Bolesława Szczodrego jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych w historii Polski. W związku z wielką popularnością kultu św. Stanisława osoba nieszczęsnego władcy stała się „czarną owcą” dynastii Piastów, a wina za wydarzenia z 1079 r. spadła wyłącznie na niego. Na podstawie zamieszczonych tekstów, filmu oraz własnej wiedzy napisz mowę w obronie Bolesława Szczodrego.

RJ9QLS7GLQTBS
Nagranie filmowe dotyczące monarchii Bolesława Śmiałego, część druga.
R1Mt1G1JTCLTb
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Trenuj i ćwicz

Wypadki związane z usunięciem z kraju Bolesława Szczodrego, zwanego Śmiałym, pierwszy przedstawił Gall Anonim. W jego kronikarskiej opowieści brakuje jednak szczegółów, które przytoczył dopiero na przełomie XII i XIII wieku, ponad 100 lat
od interesujących nas wydarzeń, kronikarz Wincenty zwany Kadłubkiem. Nadal dyskutuje się, czy opisane w kronice wypadki w jakimś stopniu odpowiadają rzeczywistości. Trudno dziś to rozstrzygnąć.

1
Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z fragmentami źródeł (A i B), a następnie określ, który z nich stał się inspiracją do stworzenia zamieszczonego niżej obrazu Jana Matejki (źródło C). Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do cytowanych tekstów.

Źródło A

Anonima tzw. Galla Kronika, czyli dzieje książąt i władców polskich

Anonim tzw. Gall o sporze króla Bolesława II z biskupem

Jak doszło do wypędzenia króla Bolesława z Polski, długo byłoby o tym mówić; tyle wszakże można powiedzieć, że sam będąc pomazańcem [Bożym], nie powinien był [drugiego] pomazańca za żaden grzech karać cieleśnie. Wiele mu bowiem zaszkodziło, gdy przeciw grzechowi grzech zastosował i za zdradę wydał biskupa na obcięcie członków. My zaś ani nie usprawiedliwiamy biskupa‑zdrajcy, ani nie zalecamy króla, który tak szpetnie dochodził swoich praw [...].

CART28 Źródło: Anonima tzw. Galla Kronika, czyli dzieje książąt i władców polskich, t. 2, red. K. Maleczyński, Kraków 1952, s. 50–51.

Źródło B

Mistrza Wincentego Kronika polska

Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem o śmierci biskupa Stanisława

[Bolesław mścił się na rycerzach, którzy opuścili go w czasie wyprawy na Ruś]. Gdy prześwięty biskup krakowian Stanisław nie mógł odwieść go od tego okrucieństwa, najpierw groził mu zagładą królestwa, wreszcie wyciągnął ku niemu miecz klątwy. Atoli on [...] w dziksze popadł szaleństwo [...]. Rozkazał więc przy ołtarzu, w infule [...] porwać biskupa! [...] Wszak tyran [...]sam podnosi świętokradzkie ręce, sam odrywa oblubieńca od łona oblubienicy, pasterza od owczarni. Sam zabija ojca w objęciach córki i syna w matki wnętrznościach. [...] Świętego bezbożnik, miłosiernego zbrodniarz, biskupa niewinnego najokrutniejszy świętokradca rozszarpuje [...]

CART29 Źródło: Mistrza Wincentego Kronika polska, t. II, 20, oprac. K. Abgarowicz, B. Kürbis, Warszawa 1974, s. 117.

Źródło C

RAuO1PlEh5rnw
Źródło: Jan Matejko, Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1HkfVvikmFGy
Twoja odpowiedź: (Uzupełnij).
RTaeSZt734cgA
Ćwiczenie 2
Kronika Anonima zw. Gallem Możliwe odpowiedzi: 1. Biskup dopuszcza się zdrady wobec majestatu króla, 2. Biskup rzuca klątwę na króla, 3. Król dokonuje zemsty na zdrajcy i skazuje na obcięcie członków, 4. Dopuszczenie do ukarania cielesnego biskupa było grzechem króla, 5. Relacja nie rozstrzyga jednoznacznie winy, a częściowo zostaje przemilczana, 6. Winą zostaje obarczony władca, 7. Biskup broni poddanych Kronika Wincentego zw. Kadłubkiem Możliwe odpowiedzi: 1. Biskup dopuszcza się zdrady wobec majestatu króla, 2. Biskup rzuca klątwę na króla, 3. Król dokonuje zemsty na zdrajcy i skazuje na obcięcie członków, 4. Dopuszczenie do ukarania cielesnego biskupa było grzechem króla, 5. Relacja nie rozstrzyga jednoznacznie winy, a częściowo zostaje przemilczana, 6. Winą zostaje obarczony władca, 7. Biskup broni poddanych
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 3

Posiłkując się tekstami źródłowymi oraz zamieszczonymi niżej krótkimi opisami biograficznymi autorów tychże fragmentów, wymień powody, dla których dramatyczne wydarzenia z 1079 r. każdy z nich przedstawił w skrajnie odmienny sposób. Uzasadnij odpowiedź.

Źródło A

1
Literatura polska: sztuka, muzyka, teatr, edukacja. Średniowiecze – renesans

[…] początek wieku XII przyniósł wybitne dzieło anonimowego kronikarza nazwanego przez późniejszych historyków Gallusem, a w istocie zaś anonimowego benedyktyna pochodzenia francuskiego, który gościł podówczas na dworze polskiego władcy, Bolesława III Krzywoustego. Powstała w latach 1113–1116 kronika nawiązuje do konwencji średniowiecznych res gestae: autor przedstawiając dzieje Polski w porządku chronologicznym, od czasów legendarnych po rok 1113, koncentruje w istocie swą opowieść wokół czynów i cnót księcia Bolesława.

CART19 Źródło: Literatura polska: sztuka, muzyka, teatr, edukacja. Średniowiecze – renesans, t. 1, red. M. Szulc, Kraków 2004, s. 17.

Źródło B

1
Literatura polska: sztuka, muzyka, teatr, edukacja. Średniowiecze – renesans

W końcu XII stulecia trud spisania dziejów Polski podjął kronikarz rodzimego już pochodzenia, Mistrz (magister) Wincenty, nazywany przez potomnych Kadłubkiem (ok. 1150–1223), biskup krakowski, uczestnik IV Soboru Laterańskiego.

CART19 Źródło: Literatura polska: sztuka, muzyka, teatr, edukacja. Średniowiecze – renesans, t. 1, red. M. Szulc, Kraków 2004, s. 17.
R1Hjbj9sHuG4I
Twoja odpowiedź: (Uzupełnij).

Słownik

arcybiskupstwo
arcybiskupstwo

okręg kościelny zarządzany przez arcybiskupa

inwestytura
inwestytura

nadawanie wasalowi dóbr seniora, przy zachowaniu ceremoniału i zasad prawa lennego. Wyróżnia się inwestyturę świecką, duchowną oraz terytorialną. Spotyka się także wyodrębnienie inwestytury szkolnej. Przed odbyciem inwestytury wasal składał przysięgę na wierność seniorowi, symbolem przyjęcia przysięgi było wręczenie wasalowi przez seniora przedmiotu symbolizującego przekazanie władzy podległej.

koronacja
koronacja

uroczyste przekazanie nowemu monarsze insygniów królewskich

trybut
trybut

(łac. tributum), danina składana przez jednego władcę innemu w dowód uznania jego przywództwa, zwierzchności lub w zamian za zagwarantowanie pokoju.

wygnanie
wygnanie

czasowe lub dożywotnie wydalenie kogoś z kraju z pozbawieniem praw obywatelskich