Polska w okresie wczesnopiastowskim
Odbudowa państwa polskiego
W Muzeum Narodowym we Wrocławiu wisi namalowany w 1887 r. obraz Kazimierz Odnowiciel wracający do Polski. Jego autor – Wojciech Gerson – w swojej twórczości nieraz nawiązywał do tematów z historii Polski, starając się w ten sposób pielęgnować tożsamość narodową w czasach zaborów. Na wspomnianym obrazie przedstawił jeden z najciemniejszych epizodów w przeszłości kraju. Powracający do ojczyzny z wygnania Kazimierz, syn Mieszka II, spogląda na rozciągnięte tuż przed nim ciało zabitego księdza, symbolicznie przygniecione przez krzyż. Nad zgliszczami złowieszczo przelatują kruki. Książęcego konia prowadzi jeden z wojów, za Kazimierzem skłębione chmury wydają się powoli przesuwać i robić miejsce dla wydobywającego się zza nich światła. Powrót księcia do Polski zapoczątkował długoletni proces odbudowy państwa po wielkim kryzysie, który niemal doprowadził do zniszczenia monarchii wczesnopiastowskiej.
Omówisz działania Kazimierza Odnowiciela podjęte w celu odnowienia jedności Polski i jej potęgi po kryzysie lat 30. XI wieku.
Przeanalizujesz sukcesy i porażki Kazimierza Odnowiciela w dziele odbudowy państwa.
Wyjaśnisz, dlaczego nadanie ziemi rycerzom miało na przyszłość zapobiec wybuchowi buntów.
Ciemności okryły ziemię
Początki panowania Kazimierza były bardzo trudne. Wcześniej zjednoczony atak antypolskiej koalicji złożonej z cesarza niemieckiego oraz księcia kijowskiego doprowadził do ucieczki jego ojca Mieszka II, a kraj pogrążył się w chaosie. Władzę na krótko objął brat Mieszka, Bezprym. Wkrótce też z wygnania powrócił Mieszko, ale podjęte przez niego działania mające na celu odbudowę jedności i potęgi państwa przerwała śmierć w 1034 roku. Władza przeszła na jego syna - Kazimierza. Wydarzenie to zbiegło się w czasie z ogromnym zamieszaniem wewnętrznym, w wyniku którego nastąpiło niemal całkowite załamanie się monarchii piastowskiej. Doszło do walk między możnowładcami, dodatkowo w wielu regionach kraju wybuchły bunty poddanych. Wystąpienia te miały zarówno charakter polityczny, jak i religijny. Buntowano się na równi przeciwko państwu i związanym z nim instytucjom, jak i Kościołowi, obarczając go winą za wyzysk i wzrost ciężarów finansowych. Gall Anonim pisał w swojej kronice, że buntownicy „zabijali duchownych i wracali do wiary pogańskiej”. Na Mazowszu władzę przejął lokalny urzędnik Miecław, doprowadzając do odłączenia tej dzielnicy od reszty Polski. Młode państwo polskie znalazło się na krawędzi upadku. Książę, który próbował wzmocnić monarszą władzę kosztem możnowładców, został wygnany – w 1037 r. opuścił kraj i udał się najpierw na Węgry, a później do cesarstwa niemieckiego.
Podczas nieobecności księcia kraj musiał stawić czoła jeszcze jednemu zagrożeniu. Osłabienie państwa i nieobecność władcy wykorzystał książę czeski Brzetysław I, najeżdżając zbrojnie w 1039 r. Polskę. Najbardziej dotkliwe straty poniosła Wielkopolska, która została złupiona i zniszczona. Brzetysław ze zdewastowanego Gniezna wywiózł relikwie św. Wojciecha, Radzyma Gaudentego, pięciu eremitów oraz złoty krzyż ufundowany przez Mieszka I. Sama stolica zaś tak „długo pozostawała w opuszczeniu, że w kościele św. Wojciecha Męczennika i św. Piotra Apostoła dzikie zwierzęta znalazły legowisko”. Czescy wojowie zniszczyli ponadto budowle sakralne w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim, w tym te wzniesione na okoliczność chrztu w X wieku. W drodze powrotnej Brzetysław przyłączył Śląsk i Małopolskę do swojego kraju. Zrujnowany i okaleczony kraj czekał na cud uzdrowienia.
Chwalebny powrót
Przymusowa emigracja księcia trwała trzy lata. Nie był to jednak czas zmarnowany. Przebywając na dworze cesarskim, z którym powiązana był jego matka Rycheza (była córką palatyna Lotaryngii i siostrzenicą Ottona III), Kazimierz zdołał zyskać wsparcie cesarza niemieckiego Henryka III w postaci 500 rycerzy oraz gwarancję bezpieczeństwa granicy zachodniej. Niepokój cesarza wzbudził bowiem nadmierny wzrost potęgi czeskiego sąsiada kosztem Polski. Czechy były lennem cesarstwa, zaś zakończona sukcesem kampania Brzetysława w Polsce mogła doprowadzić do zachwiania tego stosunku zależności. Z drugiej strony młodego księcia w powrocie do kraju i jego odbudowie wsparł książę kijowski Jarosław Mądry. On również wierzył w potrzebę odtworzenia równowagi sił w tej części Europy. Obawiał się wzrostu zagrożenia ze strony księcia mazowieckiego, który szukał sojuszników wśród pogańskich plemion Prusów, Jaćwingów i Litwinów. Sojusz ze wschodnim sąsiadem został przypieczętowany małżeństwem Kazimierza z siostrą Jarosława, Dobroniegą.
Jak feniks z popiołów
Kazimierz, uzyskawszy poparcie dwóch potężnych sąsiadów, powrócił do kraju w 1040 roku. Pogrążona w ruinie Polska była zapowiedzią pełnego trudu panowania. Po pierwsze należało odzyskać te tereny, których ponowne przyłączenie w tamtych okolicznościach było zadaniem możliwym do wykonania. Po drugie zaś – przystąpić do odbudowy wewnętrznej i naprawić zniszczenia spowodowane przez kilka lat wewnętrznego zamętu, ale jednocześnie uniknąć tego typu kryzysów w przyszłości.
W 1040 r. książęta polski i czeski zawarli układ, na mocy którego Brzetysław zrzekł się wszystkich ziem polskich poza Śląskiem. Niezniszczony Kraków został obrany przez Kazimierza na siedzibę i odtąd pełnił rolę stolicy państwa. Książę jeszcze kilkakrotnie próbował odzyskać Śląsk – czy to drogą dyplomatyczną na drodze układów za pośrednictwem cesarza, czy to zbrojnie – ale ostatecznie sprawa przynależności tej dzielnicy została uregulowana na zjeździe w Kwedlinburgu w 1054 roku. Cesarz (Henryk III w 1046 r. koronował się na cesarza) zadecydował, że Śląsk przypadnie Polsce, ale pod warunkiem corocznego trybutu płaconego Czechom w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota (grzywna ważyła ok. 1/6 kg). Do Polski powróciło również Mazowsze, opanowane dzięki pomocy Jarosława Mądrego w 1047 roku. Prawdopodobnie książę podporządkował sobie także w tym czasie Pomorze Gdańskie.
Odbudowa wewnętrzna
Z ruin należało przede wszystkim dźwignąć organizację kościelną. W 1046 r. nastąpiło odnowienie biskupstwa krakowskiego, a nowym biskupem został mnich iroszkocki Aron. Kilka lat później odnowiono również biskupstwo wrocławskie, choć zostało ono prawdopodobnie podporządkowane zwierzchnictwu magdeburskiemu. Nie udało się bowiem odnowić arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Księciu Kazimierzowi przypisuje się fundację klasztoru benedyktynów w Tyńcu około 1044 r. oraz opactwa benedyktynów w Mogilnie rok później. Polska znów stała się miejscem, gdzie powstawały ośrodki zakonne i kościelne, dostarczając elity intelektualnej i kadr administracyjnych nowemu państwu. Kraków urósł do rangi centralnego ośrodka, jako siedziba najważniejszego biskupa oraz samego księcia.
Kazimierz dodatkowo odbudował strukturę grodową oraz zmienił zasady funkcjonowania państwa, chcąc w przyszłości uniknąć kryzysu, który trwał wcześniej przez wiele lat. Wprowadził mianowicie rozpowszechnioną na zachodzie Europy instytucję beneficjum. Dotychczas wojowie biorący udział w wyprawach wojennych byli wynagradzani z danin. Było to kosztowne rozwiązanie i wiązało się z dużym wzrostem obciążeń nakładanych na niższe warstwy społeczeństwa, co m.in. doprowadziło ich przedstawicieli do buntu w latach 30. XI wieku. Kazimierz nadał więc wojom ziemię w zamian za służbę wojskową, a warunki korzystania z niej określił specjalnym prawem, zwanym prawem rycerskim. W ten sposób zapoczątkowane zostało w Polsce kształtowanie się warstwy rycerskiej.
Kazimierz zmarł w 1058 r. po 18 latach panowania. Dzięki swoim staraniom w dziele naprawy kraju zyskał przydomek Odnowiciel, a odbudowane przez niego państwo nazwano drugą monarchią piastowską. Książę doprowadził do przywrócenia państwowości polskiej i odebrania utraconych ziem. Nie udało mu się jednak zakończyć wszystkich spraw. Przede wszystkim nie odzyskał korony polskiej. Przekazał to w dziedzictwie najstarszemu synowi - Bolesławowi Śmiałemu.
Zapoznaj się filmem podsumowującym panowanie Kazimierza Odnowiciela.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R5KM1MKBRHPPX
Nagranie filmowe dotyczące Kazimierza Odnowiciela.
Wymień najważniejsze dokonania Kazimierza Odnowiciela.
Zapoznaj się z mapą Europy w XI wieku
Na podstawie mapy omów kryterium wyboru małżonków w rodzinie Kazimierza Odnowiciela.
Uzupełnij tabelę imionami władczyń skoligaconych z Kazimierzem Odnowicielem.
Zdecyduj, które zdanie jest prawdziwe, a które fałszywe.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższą mapę oraz zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.
Kronika CzechówW tym czasie, gdy Kazimierz [błąd autora - w rzeczywistości Mieszko II] , najszlachetniejszy książę polski, był odebrany temu światu, a synowie jego Bolesław i Władysław byli jeszcze przy piersi w dziecięctwie, jedyna nadzieja dla Polaków [...] była w nędznej ucieczce. Spostrzegłszy to, książę Brzetysław w czwartym roku swego panowania uznał, że będzie najlepiej nie odkładać nadarzonej sposobności podejścia swoich nieprzyjaciół, także pomszczenia się za wyrządzone krzywdy, które niegdyś książę wyrządził Czechom - i naradziwszy się ze swoimi, postanowił uderzyć na nich [...]. [...] wtargnął do polskiej ziemi owdowiałej po swoim księciu i nieprzyjacielsko ją napadł [...] wsie rzeziami, rabunkami, pożarami pustoszył, obronne miejsca siła zdobywał. [...] miasta ogniem palił i aż do gruntu zniszczył.[...]
Źródło: Kosmasa, Kronika Czechów, tłum. M. Wojciechowska, Wrocław 2006, s. 186–187.
Przeanalizuj poniższe portrety i spośród podanych poniżej stwierdzeń wybierz te, które zawierają prawdziwą informację.
Przyporządkuj wymienione ziemie do imion władców, którzy je uzyskali lub utracili.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytania.
Kazimierz OdnowicielWtedy właśnie czescy woje
wyruszyli na podboje […].
Dostarczyli przykrych doznań,
splądrowawszy Wrocław, Poznań,
Kraków, Gniezno, i w dodatku
Śląsk zabrali sobie w spadku.
I relikwie też Wojciecha
do kieszeni wpadły Czecha.
W zaistniałej sytuacji […]
wrócił z emigracji.Źródło: T-raperzy znad Wisły, Kazimierz Odnowiciel, tekst piosenki dostępny online.
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj polecenia.
Kronika polskaLecz Kazimierz, oburzony, że sługa ojca i jego własny siłą zatrzymuje Mazowsze, i przekonany, że gdyby nie dochodził swych praw, groziłaby mu wielka szkoda i niebezpieczeństwo, zebrał nieliczną wprawdzie, lecz zaprawioną w walkach garść wojowników i stoczył zbrojnie bitwę, w której Miecław poległ, a on tryumfalnie zdobył zwycięstwo, pokój i cały kraj. […] Sam też Kazimierz, osobiście siekąc mieczem, […] i tak zapamiętale ścigał sam jeden uciekających wrogów, że byłby musiał zginąć, nie znajdując pomocy ze strony swoich; pewien wszakże prosty żołnierz, choć nie ze szlachetnego rodu, szlachetnie pospieszył mu z pomocą, gdy już miał zginąć, co następnie Kazimierz hojnie mu odpłacił, bo i miasto mu nadał, i co do godności wyniósł go między najdostojniejsze rycerstwo.
Źródło: Anonim tzw. Gall, Kronika polska, oprac. M. Plezia, tłum. R. Grodecki, Wrocław 1982, s. 43–44.
Słownik
(łac. uposażenie) określenie odnoszące się do praktyki przydzielania dóbr ziemskich przekazywanych konkretnej osobie w zamian np. za służbę wojskową
w ustroju lennym majątek ziemski, będący przedmiotem umowy między seniorem, który go przekazywał, a wasalem, który podejmował się go dzierżawić w zamian za pewne usługi, jak służba wojskowa
ochrona i pomoc udzielana komuś przez wpływową osobę