Artykuł I: Cele i zasady

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej ma na celu przyczynienie się przez połączenie i koordynację wysiłków krajów członkowskich Rady do planowego rozwoju gospodarki narodowej, przyspieszenia postępu gospodarczego i technicznego w tych krajach, podniesienie poziomu uprzemysłowienia krajów o mniej rozwiniętym przemyśle, stałego wzrostu wydajności pracy i nieustannego podnoszenia dobrobytu narodów krajów członkowskich Rady.

2. Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej opiera się na zasadach suwerennej równości wszystkich krajów członkowskich Rady.

Współpraca gospodarcza i naukowo‑techniczna między krajami członkowskimi Rady realizowana jest zgodnie z zasadami całkowitego równouprawnienia, poszanowania suwerenności i interesów narodowych […].

A Źródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1998, s. 314–315.

W 1945 r. nastąpiła wyraźna zmiana zasady podporządkowywania sobie przez ZSRS nowych terytoriów. Do tamtej pory obszary zajęte przez Armię Czerwoną były włączane bezpośrednio do Związku Sowieckiego. Tymczasem kraje, do których Sowieci wkroczyli w latach 1944–1945, nie stały się częścią „Kraju Rad”. Teraz zastosowano nowy, ukryty sposób podporządkowywania formalnie niepodległych państw.

Co równie istotne, już w 1943 r., aby pokazać brak jakichkolwiek intencji dominacji nad innymi państwami, rozwiązano Komintern. Po roku 1945 ten system nie do końca się sprawdzał. W państwach, w których komuniści byli słabi, wola Moskwy była ściśle realizowana. W krajach, które miały zaś silną partię komunistyczną, takich jak Jugosławia, pozwalano sobie na niezależność od rozkazów Stalina. Związek Sowiecki pozbawiony był formalnych narzędzi nacisku lub wpływu i teraz musiał je stworzyć.

Moskwę niepokoił również zauważalny proces nawiązywania współpracy gospodarczej pomiędzy państwami rządzonymi przez komunistów. Pojawiła się taka inicjatywa jak Polsko‑Czechosłowacki Związek Gospodarczy, na którego czele miała stać Polsko‑Czechosłowacka Rada Współpracy Gospodarczej. Owa rada istniała w latach 1947–1949 i nadzorowała około dwustu bilateralnych inicjatyw współpracy gospodarczej pomiędzy tymi dwoma krajami. […]

Rzeczywiście, gdybyśmy spojrzeli na dane dotyczące obrotów handlowych państw Europy Środkowo‑Wschodniej, to w 1946 r. 90 proc. ich wymiany handlowej było związane z ZSRS. Później jednak ten współczynnik zaczął spadać. Nigdy nie był niższy niż 50 proc., ale w sposób zauważalny się zmniejszał. Rosła współpraca bilateralna, z pominięciem Związku Sowieckiego. […]

Celem powołania Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej nie była przedstawiana w propagandzie sowieckiej obrona przed planem Marshalla, lecz wyjście z ofertą konkurencyjną. Odpowiedzią był plan Mołotowa, z którego wyłoniła się RWPG. Jej utworzenie było „twardym resetem” dotychczasowych kontaktów gospodarczych państw Europy Środkowej. Nie było to wykorzystanie dobrych doświadczeń dotychczasowej współpracy polsko‑czechosłowackiej, ale stwierdzenie, że zaczynamy od nowa i roztaczamy nad tymi działaniami kontrolę.

B Źródło: tekst dostępny online: dzieje.pl.