(…)

Od 1943 oficer polityczny PSZ w ZSRR, 1944–45 zastępca dowódcy 1. armii WP ds. polityczno‑wychowawczych; od 1944 w PPR, 1948–80 członek KC PZPR, 1970–80 członek Biura Politycznego KC; 1950–52 zastępca przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego; 1952–70 wicepremier i jednocześnie: 1952–55 minister górnictwa węglowego i 1955–70 stały przedstawiciel PRL w RWPG; 1970–80 premier; 1947–80 poseł na Sejm Ustawodawczy i Sejm PRL.

1 Źródło: (…), dostępny w internecie: encyklopedia.pwn.pl [dostęp 18.02.2021 r.].

Anna Winkler Czy za Gierka naprawdę żyło się tak dobrze? Koszty życia i zarobki Polaków w latach 70.

Wynika z nich, że dekada gierkowska niewątpliwie przyniosła Polakom pokaźny wzrost zarobków. Średnie roczne tempo przyrostu płac sięgnęło około 10%! W liczbach bezwzględnych „skoki” pensji prezentują się wręcz imponująco. Witold Jarno wylicza:

Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wysokość przeciętnej pensji miesięcznej w kraju wyniosła: 1008 zł w 1955 r., 1560 zł w 1960 r., 1867 zł w 1965 r., 2235 zł w 1970 r., 3913 zł w 1975 r. i 6040 zł w 1980 r. (…) W ślad za większą zasobnością portfela poszły poprawa warunków życia społeczeństwa i wzrost wydatków na konsumpcję.

Było to tym bardziej odczuwalne, że ceny podstawowych artykułów żywnościowych – jak podkreśla autor książki Gierkowska „prosperita” – przez dwie dekady, od 1960 do 1980 roku, nie ulegały zmianom. Próby wprowadzenia podwyżek w 1970 i 1976 roku wywołały burzliwe protesty, po których władza szybko wycofywała się na dawne pozycje. (…)

W drugiej połowie lat 70. niskie ceny i koszty życia oraz wzrost zarobków doprowadziły do tego, że Polacy nawet 40% swojej pensji mogli odkładać w ramach oszczędności albo wydawać na rzeczy inne niż towary pierwszej potrzeby.

Trzeba jednak zastrzec, że ten raj konsumentów z punktu widzenia polskich finansów przypominał raczej piekło. Bo niezależnie od woli rządzących, realne ceny powoli rosły – a różnicę pokrywało samo państwo. Co więcej, wyższe zarobki przekładały się na większy popyt na dobra bardziej luksusowe, z których produkcją państwo po prostu nie nadążało. Jak w książce Gierkowska „prosperita”. Łódź w latach 1971–1980 wyjaśnia Witold Jarno:

(…) pod koniec omawianej dekady, zaczęło brakować na rynku kolejnych grup artykułów, a stały wzrost płac oraz nadmierna podaż pieniądza (w 1970 r. w obiegu było niemal 59 mld zł, gdy w 1980 r. aż 297 mld zł) pogłębiały nierównowagę rynkową.

2 Źródło: Anna Winkler, Czy za Gierka naprawdę żyło się tak dobrze? Koszty życia i zarobki Polaków w latach 70., 9.12.2019 r., dostępny w internecie: wielkahistoria.pl [dostęp 19.03.2021 r.].

Gierek siedział na wulkanie, który w końcu eksplodował

Prof. Antoni Dudek: Było ono w pierwszych latach rzeczywiście realizowane. Pierwsze pięciolecie rządów Gierka jest rekordową w historii Polski Ludowej pięciolatką, jeśli chodzi o wzrost gospodarczy i równoczesny wzrost poziomu życia. Okazało się jednak, że w warunkach gospodarki realnego socjalizmu nie można gwałtownie zwiększać produkcji, a jednocześnie poziomu życia, bo powstawały napięcia, między innymi wynikające z presji inflacyjnej. Gierek rozbudził w Polakach przekonanie, że z każdym rokiem będzie coraz lepiej i padł ofiarą tego przekonania. Poziom życia w roku 1980 był bez porównania wyższy niż w roku 1970, ale aspiracje społeczeństwa były też o wiele większe. Skoro, jak wtedy głoszono, byliśmy dziesiątą potęgą przemysłową świata, to musimy mieć wszystkiego coraz więcej, a okazało się, że po roku 1976 było coraz gorzej.
Nastąpiło przegrzanie gospodarki, trzeba było zacząć spłacać długi i okazało się, że gospodarka się wali. Pozostało ratowanie się nowymi kredytami, w efekcie zaczęła się zaciskać pętla zadłużeniowa. Drugie pięciolecie Gierka to już była tylko nieudana ucieczka przed nadciągającą katastrofą, która doprowadziła w 1980 roku do największej fali strajków po wojnie.

3 Źródło: Gierek siedział na wulkanie, który w końcu eksplodował, 4.01.2013 r., dostępny w internecie: muzhp.pl [dostęp 19.03.2021 r.].

Apel KOR do społeczeństwa i władz PRL

Robotniczy protest przeciwko wygórowanym podwyżkom, który był wyrazem postawy niemal całego społeczeństwa, pociągnął za sobą brutalne prześladowania. W Ursusie, Radomiu i innych miastach bito, kopano i masowo aresztowano demonstrantów. Najszerszy zasięg miało wyrzucanie z pracy, co obok aresztowań szczególnie uderzyło w rodziny represjonowanych. Stosowanie represji z reguły związane było z łamaniem prawa przez organa władzy. Sądy wydawały orzeczenia bez materiału dowodowego, z pracy wyrzucano naruszając przepisy k.p. Nie cofnięto się przed wymuszaniem przemocą zeznań. Postępowanie takie nie jest niestety u nas nowością. Wystarczy przypomnieć bezprawne represje, które spadły na sygnatariuszy listów protestujących przeciwko zmianom w konstytucji: niektórych wyrzucano z pracy, uczelni, bezprawnie przesłuchiwano, szantażowano. Od dawna jednak represje nie były tak brutalne i masowe jak ostatnio. Po raz pierwszy od wielu lat aresztowaniom i przesłuchiwaniem towarzyszył terror fizyczny.

Ofiary obecnych represji nie mogą liczyć na żadną pomoc i obronę ze strony instytucji do tego powołanych, np. związków zawodowych, których rola jest żałosna. Pomocy odmawiają też agendy opieki społecznej. W tej sytuacji rolę tę musi wziąć na siebie społeczeństwo, w interesie którego wystąpili prześladowani. Społeczeństwo bowiem nie ma innych metod obrony przed bezprawiem jak solidarność i wzajemna pomoc.

Dlatego niżej podpisani zawiązują Komitet Obrony Robotników w celu zainicjowania wszechstronnych form obrony i pomocy. Niezbędna jest pomoc prawna, finansowa i lekarska. Nie mniej istotna jest pełna informacja o prześladowaniach. Jesteśmy przekonani, że jedynie publiczne ujawnianie poczynań władzy może być skuteczną obroną. Dlatego m.in. prosimy wszystkich, którzy podlegali prześladowaniom lub wiedzą o nich, o przekazywanie członkom Komitetu wiadomości na ten temat (…).

4 Źródło: Apel KOR do społeczeństwa i władz PRL, 16.06.2011 r., dostępny w internecie: polskieradio.pl [dostęp 19.03.2021 r.].

Paweł Fiktus Ocena nowelizacji Konstytucji PRL w 1976 r. według publicystyki paryskiej „Kultury”

Wynikało z wprowadzonych postanowień, które zawierały ustalenia stanowiące, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym. Ponadto nowelizacja dodawała nowe artykuły, w myśl których przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, współdziałanie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego stanowi podstawę Frontu Jedności Narodu, jak i Front Jedności Narodu jest wspólną płaszczyzną działania organizacji społecznych ludu pracującego i patriotycznego zespolenia wszystkich obywateli – członków partii, stronnictw politycznych i bezpartyjnych, niezależnie od ich stosunku do religii – wokół żywotnych interesów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 2a). W dalszej części wprowadzone przepisy stanowiły, że w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podstawowym celem działalności państwa jest wszechstronny rozwój społeczeństwa socjalistycznego, rozwój twórczych sił narodu i każdego człowieka, coraz lepsze zaspokajanie potrzeb obywateli (art. 2b). Ponadto, w myśl nowych przepisów, określono zadania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, do których zaliczono m.in. ochronę i rozwój socjalistycznych zdobyczy polskiego ludu pracującego miast i wsi, jego władzę i wolność. Do najbardziej kontrowersyjnych postanowień należał zapis z art. 3a pkt 2, zgodnie z którym Polska Rzeczpospolita Ludowa w swej polityce nawiązuje do szczytnych tradycji solidarności z siłami wolności i postępu, umacnia przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i innymi państwami socjalistycznymi.

5 Źródło: Paweł Fiktus, Ocena nowelizacji Konstytucji PRL w 1976 r. według publicystyki paryskiej „Kultury”, dostępny w internecie: repozytorium.uni.wroc.pl [dostęp 19.03.2021 r.].