W procesie szkolnej oceny funkcjonalnej analizowane są zarówno potrzeby, jak i możliwości dziecka w 9 obszarach funkcjonowania. Narzędzia FKZ i AOU oparte są na obserwacji funkcjonalnej ucznia prowadzonej przez różne osoby (nauczyciela, nauczyciela‑specjalistę, rodzica). Obserwacje następnie omawiane są na spotkaniu zespołu i zapisywane we wspólnym protokole, w którym wskazywane są obszary funkcjonowania ucznia wymagające szczególnego wsparcia. Na podstawie protokołów przygotowywane są z kolei Indywidualne Plany Edukacyjne (IPE), które uwzględniają integralny rozwój ucznia, nie tylko w kategoriach jego powodzenia dydaktycznego, ale także harmonijnego rozwoju społecznego, emocjonalnego, relacyjnego i fizycznego.

Poszczególne kroki procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej obejmują:

1. Przyjęcie zgłoszenia sytuacji problemowej przez osobę odpowiedzialną za wspieranie uczniów w danej szkole – wychowawcę klasy, pedagoga szkolnego, specjalistę, który w placówce koordynuje proces Szkolnej Oceny Funkcjonalnej (KszOF). W zależności od ustaleń osób kierujących placówką koordynatorem procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej może być psycholog szkolny, pedagog szkolny, pedagog specjalny, Doradca Dostępności Uczenia lub inna osoba wyznaczona przez Dyrektora placówki.

2. Przekazanie formularza FKZ osobom dobrze znającym dziecko, które mogłyby uczestniczyć w ocenie potrzeb ucznia i przygotowaniu planu interwencji – Indywidualnego Planu Edukacyjnego (IPE). Rekomenduje się, by w procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej uczestniczyły co najmniej 3 osoby: nauczyciel (wychowawca), specjalista szkolny (psycholog, pedagog, pedagog specjalny, asystent ucznia) oraz rodzic/e. Wypełnienie FKZ nie jest aktem jednorazowym, ponieważ opiera się na obserwacji dziecka, a to może wymagać 2‑3 tygodni uważnego obserwowania funkcjonowania ucznia. Rekomenduje się, aby FKZ wypełniany był zarówno przez ojca, jak i przez matkę, ponieważ ich obserwacje mogę różnić się. Formularz zawiera krótką instrukcje wypełniania i jego uzupełnienie nie powinno stanowić dla rodziców trudności. Ewentualne wątpliwości wyjaśniane są na bieżąco przez koordynatora SzOF, można je także rozstrzygać w czasie spotkania konsultacyjnego.

3. Po uzyskaniu uzupełnionych FKZ Koordynator Szkolnej Oceny Funkcjonalnej organizuje spotkanie zespołu, który wypełniał karty obserwacji FKZ, następuje ustalenie wspólnego stanowiska i przyjęcia Protokołu Konsultacji Zespołowych (PKZ). Zgodnie z zapisem w FKZ uwzględniane są także wyniki innych badań i diagnoz, które zostały przez rodziców przekazane szkole. W Protokole Szkolnej Oceny Funkcjonalnej wskazuje się założenia udzielania uczniowi wsparcia w formie Indywidualnego Planu Edukacyjnego: określane są precyzyjne i operacyjne cele wsparcia oraz planowane działania, z określeniem osób za nie odpowiedzialnych i terminów trwania wsparcia. Formularz Protokołu Konsultacji Zespołowych wraz z instrukcja znajduje się w materiałach (Domagała‑Zyśk i in., 2022).

Założeniem procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej jest rozpoznawanie potrzeb ucznia oraz planowanie i realizowanie wsparcia w modelu ekologicznym – jak najbliżej ucznia. Najczęściej oznacza to organizowanie wsparcia w środowisku rodzinnym i szkolnym. Opisane powyżej 3 etapy oceny w większości sytuacji pozwalają na zaproponowanie uczniowi i jego rodzinie adekwatnego planu wsparcia, najczęściej w formie wsparcia w trakcie bieżącej pracy z uczniem w czasie lekcji i zajęć szkolnych (w świetlicy, w czasie zajęć terapeutycznych, korekcyjno‑kompensacyjnych czy rewalidacyjnych w szkole). Ważne jest także zaplanowanie zakresu wsparcia, które uczeń może uzyskać w domu rodzinnym oraz w innych instytucjach (np. domu kultury, klubie sportowym, w organizacji harcerskiej).

Jeśli w wyniku spotkania Zespołu Konsultacyjnego było możliwe ustalenia planu wsparcia ucznia i osiągnięto zgodę co do celów wsparcia i zakresu działań, które zostaną podjęte, po etapie 3 następuje czas wdrożenia proponowanych działań. Ustalany jest także termin kolejnego spotkania zespołu.

Jeśli natomiast w czasie spotkania Zespołu Konsultacyjnego wskazana zostaje potrzeba kontynuowania oceny potrzeb i możliwości ucznia w procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej, podejmowane są kolejne kroki:

4. Jeśli w wyniku spotkania Zespołu Konsultacyjnego potrzebne są kolejne, bardziej szczegółowe oceny, członkowie Zespołu (rodzice, nauczyciel i specjalista szkolny oraz – jeśli to wskazane – także inne osoby) otrzymują do wypełnienia Arkusz Obserwacji Ucznia ze wskazaniem wypełnienia go we wszystkich 9 obszarach. Podejmowane są także działania w zakresie uzupełnienia procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej o inne działania diagnostyczne z zakresu diagnozy psychologiczno‑pedagogicznej, np. z wykorzystaniem baterii KAPP i OKC. Można także rekomendować konsultacje medyczne, zwłaszcza z zakresu opieki neurologicznej czy psychiatrycznej, szczególnie z placówkami I poziomu referencyjnego psychiatrii dzieci i młodzieży – ośrodkami środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży.

5. Po wypełnieniu AOU oraz otrzymaniu wyników innych sugerowanych diagnoz, odbywa się drugie spotkanie zespołu, analiza zebranych informacji w Protokole Szkolnej Oceny Funkcjonalnej(PSzOF) i przygotowanie Indywidualnego Planu Edukacyjnego (IPE) dla ucznia.

6. IPE realizowany jest zgodnie z ustalonymi celami i zakresem działań, zazwyczaj w okresie 3‑6 miesięcy. W czasie trwania realizacji obydwa się stały monitoring działań.

7. Po zakończeniu realizacji IPE następuje ponowna ocena funkcjonowania ucznia przy pomocy narzędzia AOU lub/i innych narzędzi. Na spotkaniu zespołu oceniany jest stopień osiągnięcia założonych celów i adekwatności podjętych działań. W efekcie ewaluacji podejmowane są decyzje co do kontynuacji realizowania IPE, zakończenia interwencji lub modyfikacji celów i działań.

Czas trwania:

Minimalny czas trwania interwencji zaproponowanych w Indywidualnym Planie Edukacyjnym to 5 miesięcy (1 semestr szkolny). Czas ten pozwala na prowadzenie przez nauczyciela i rodzica pogłębionej obserwacji ucznia według obszarów ICF, z wykorzystaniem początkowo Formularza Konsultacji Zespołowych, a następnie Arkusza Obserwacji Ucznia, zapisanie wyników obserwacji, spotkanie zespołu i przygotowanie Indywidualnego Planu Edukacyjnego oraz jego wdrożenie i wstępną ewaluację.

Monitorowanie i ewaluacja skuteczności:

Monitorowanie przebiegu procesu ma charakter ciągły. W procesie wyznaczane są daty kolejnych etapów, zatem monitoring prowadzony przez osobę koordynującą proces polega na weryfikacji terminarza przebiegu założonych etapów.

Rola rodziców:

W procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej rola rodziców jest istotna na każdym z jej etapów. Inaczej niż w dotychczas stosowanych procedurach, w których rodzice są odbiorcami diagnozy dotyczącej trudności czy zaburzeń ich dziecka i podpisują zgodę na realizację zaproponowanych zaleceń – w opisywanym procesie stosowany jest model partycypacyjny, uczestniczący. Rodzice uczestniczą w każdym z etapów procesu, a nie tylko są informowani o tych etapach. Mogą być osobami inicjującymi proces, zgłaszając dostrzeżony problem, a jeśli problem dziecka został dostrzeżony przez nauczyciela – włączani są w proces oceny funkcjonalnej już od pierwszego spotkania. Zarówno rodzice, jak i nauczyciele zbierają informacje o dziecku i uzupełniają Formularz Konsultacji Zespołowych, następnie uczestniczą w spotkaniu Zespołu Konsultacyjnego, aby wspólnie lepiej zrozumieć funkcjonowanie dziecka i wypracować plan wsparcia. W razie potrzeby dokładniejszej oceny zbierają informacje w Arkuszu Obserwacji Ucznia i w czasie kolejnego spotkania zespołu wypracowują wspólnie z nauczycielami Indywidualny Plan Edukacyjny. Wsparcie w ocenie funkcjonalnej rozumiane jest jako wielokontekstowe, multidyscyplinarne, międzysektorowe i obejmuje nie tylko dziecko, ale także jego rodziców , np. w formie warsztatów podnoszących kompetencje rodzicielskie czy wsparcia socjalnego rodziny. Rodzice są także uczestnikami procesu ewaluacji Indywidualnego Planu Edukacyjnego i zgłaszają potrzebę jego kontynuacji, zmiany planu lub jego zakończenia.

Ocena funkcjonalna uczniów z doświadczeniem migracji:

Rodzice z doświadczeniem migracji także są uczestnikami procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej. Aby dobrze poznać ucznia, zwłaszcza w kontekście jego doświadczeń osobistych i edukacyjnych w poprzednich placówkach edukacyjnych, konieczne jest zebranie informacji od rodziców ucznia. Czasem rodzice znają język, w którym odbywa się edukacja ich dziecka i są w stanie uczestniczyć w rozmowie w tym języku. Częściej jednak ich znajomość języka kraju, w którym mieszkają jest uboga, zwłaszcza wtedy, kiedy przebywają w nim krótko lub nie mają możliwości uczenia się języka kraju, w którym przebywają.

Obecnie w polskich szkołach uczą się dzieci z różnych krajów, jednak największą grupę stanowią uczniowie z Ukrainy. Są to dzieci wymagające wsparcia ze względu na trudną sytuację w ich kraju, dzieci, które często doświadczyły traumy wojennej, śmierci bliskich, zerwania relacji z rówieśnikami, zmiany miejsca zamieszkania. Zgodnie z zasadami zawartymi w Rozporządzeniu MEN z dn. 9.08.2017 w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno‑pedagogicznej (tekst jednolity z dn. 5 września 2023) są to często uczniowie z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanych z wcześniejszym kształceniem za granicą (par. 2.2). Tak jak w każdej społeczności uczniowskiej, w grupie uczniów z doświadczeniem migracyjnym są także uczniowie z innymi specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, np. dysleksją, ADHD, niepełnosprawnością motoryczną czy sensoryczną.

Dostrzegając potrzeby uczniów z doświadczeniem migracji, zwłaszcza uczniów z Ukrainy, w obecnym projekcie Accessible School for All kwestionariusze stosowane w procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej zostały przetłumaczone na język ukraiński. Umożliwi to rodzicom nieznającym języka polskiego uzupełnienie arkuszy obserwacyjnych w języku ukraińskim. Kwestionariusze mają taką samą strukturę w języku polskim i ukraińskim, zatem koordynator szkolnej oceny funkcjonalnej może skorzystać z obserwacji zapisanych przez rodziców i wykorzystać je w planowaniu wsparcia. Zaleca się, aby umożliwić rodzicom uczniów z doświadczeniem migracji aktywny udział w spotkaniach Zespołu Konsultacyjnego, w tym z wykorzystaniem wsparcia tłumacza lub zaproszeniem na spotkanie zespołu asystenta międzykulturowegoIndeks górny 1¹cyt1Indeks górny 1¹.

Ryzyko/zagrożenia w realizacji:

Zagrożeniem dla płynnego przebiegu procesu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej może być brak motywacji, szczególnie ze strony rodziców i nauczycieli przedmiotów (wychowawców) do aktywnego włączenia się w proces prowadzenia obserwacji funkcjonalnej oraz przygotowywania Indywidualnego Planu Edukacyjnego. W dotychczasowej praktyce szkolnej za przygotowanie planu wsparcia odpowiedzialny były przede wszystkim specjalista szkolny, a rola rodzica sprowadzała się do zaakceptowania przedstawionego planu (np. dokumentu typu WOPFU czy IPET). W procesie Szkolnej Oceny Funkcjonalnej zmienia się rola rodziców a także nauczycieli przedmiotów, którzy stają się aktywnymi uczestnikami tego procesu na każdym etapie – zbierania danych, ich analizy, określania celów wsparcia i działań a także monitoringu procesu i ewaluacji działań. Kluczowe jest zatem zbudowanie odpowiedniego poziomu motywacji wśród rodziców i nauczycieli przedmiotów do aktywnego wzięcia udziału w tym procesie.

W sytuacji ucznia z doświadczeniem migracji problem jest kwestia komunikowania się. W obecnym projekcie narzędzia przeznaczone do oceny rodzicielskiej (FKZ i AOU) są udostępnione rodzicom również w języku ukraińskim, a powinny być także w innych językach. Ponieważ narzędzia mają charakter tabelaryczny, rodzic może zakreślić odpowiedź w języku ukraińskim, a analizujący wyniki specjalista szkolny odczytuje obserwacje, korzystając z wersji w języku polskim. Jednak nawet takie działania nie zapewniają wspólnego rozumienia używanych terminów, ze względu na duże różnice kulturowe między funkcjonowaniem rodzin i szkół w Polsce i w Ukrainie (np. inne znaczenie mogą mieć zjawiska opisane takimi terminami jak: uczeń umie prosić o pomoc, uczeń współpracuje z innymi, uczeń komunikuje swoje potrzeby i inne). W celu zapewniania rodzicom uczniów doświadczeniem migracji ich pełnego udziału w procedurze szkolnej oceny funkcjonalnej należy zadbać o obecność tłumacza, co pozwoli rodzicowi zrozumieć kolejne kroki procedury oceny a także wyrazić swoje opinie i spostrzeżenia.

Czynnikiem ryzyka na etapie planowania planu wsparcia o charakterze międzysektorowym może być brak współpracy między instytucjami zlokalizowanymi organizacyjnie w różnych sektorach, np. współpracy szkoły z instytucjami sektora pomocy społecznej, zdrowia czy kultury. Jest to związane z dotychczasowymi doświadczeniami braku współpracy. Pozytywne doświadczenia projektu „Model Wsparcia Międzysektorowego” (https://mwm.us.edu.pl/) tworzenia sieci współpracy w 36 powiatach mogą okazać się pomocne w budowaniu kolejnych lokalnych sieci wsparcia.