Streszczenie wątku 13

Hierarchiczna budowa organizmu człowieka 

Organizm to istota żywa, jedno- lub wielokomórkowa, której części tworzą funkcjonalną, zharmonizowaną całość zdolną do samodzielnego życia. 

Poziomy organizacji ciała tworzą ciąg: komórka → tkanka → narząd → układ narządów → organizm.

Hierarchiczna organizacja umożliwia specjalizację, podział funkcji, wykonywanie złożonych czynności oraz częściową regenerację i kompensację uszkodzeń.

Homeostaza

Homeostaza to zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków środowiska wewnętrznego mimo zmian w otoczeniu.

Regulacja homeostazy zachodzi głównie dzięki współpracy układów nerwowego i dokrewnego i opiera się na mechanizmach sprzężenia zwrotnego ujemnego i dodatniego. Sprzężenie zwrotne ujemne - mechanizm regulacyjny, w którym efekt procesu ogranicza jego dalszy przebieg i przywraca wartość parametru do normy. Sprzężenie zwrotne dodatnie - mechanizm, w którym efekt procesu nasila jego dalszy przebieg aż do osiągnięcia określonego rezultatu. 

Przykład sprzężenia ujemnego: regulacja temperatury ciała. Przykład sprzężenia dodatniego: nasilanie skurczów macicy podczas porodu.

Układ powłokowy

Układ powłokowy to układ narządów tworzący zewnętrzną powłokę ciała. Jego głównym narządem jest skóra wraz z wytworami naskórka.

Skóra ma budowę warstwową. Każda warstwa jest przystosowana do innych funkcji, a ich współdziałanie zapewnia ochronę, termoregulację, odbiór bodźców i udział w gospodarce witaminowej. 

Wytwory naskórka

Włosy- pełnią funkcję ochronną, termoizolacyjną i czuciową. Włos składa się z łodygi oraz korzenia umieszczonego w mieszku włosowym.

Paznokcie- zrogowaciałe płytki chroniące końce palców i ułatwiające precyzyjne czynności dłoni.

Gruczoły potowe- wydzielają pot, uczestniczą w termoregulacji i usuwaniu części produktów przemiany materii.

Gruczoły łojowe- wydzielają łój natłuszczający skórę i włosy oraz ograniczający ich wysychanie.

Gruczoły mlekowe- przekształcone gruczoły potowe wytwarzające mleko.

Receptory skóry

Receptory skórne - zakończenia nerwów czuciowych odbierające bodźce i przekazujące impulsy do ośrodkowego układu nerwowego. Wyróżnia się:

• mechanoreceptory - reagują na dotyk i ucisk;

• termoreceptory - reagują na ciepło i zimno

• nocyceptory - reagują na bodźce uszkadzające i uczestniczą w odczuwaniu bólu.

Funkcje skóry

Ochronna- zabezpiecza przed urazami mechanicznymi, drobnoustrojami, szkodliwymi substancjami, promieniowaniem UV i nadmierną utratą wody. 

Termoregulacyjna- reguluje utratę ciepła przez zmianę średnicy naczyń skórnych i wydzielanie potu.

Czuciowa- odbiera bodźce dotykowe, termiczne i bólowe.

Wydzielnicza- wytwarza pot, łój i mleko. 

Wydalnicza- wraz z potem usuwa m.in. wodę, sole mineralne i niewielkie ilości produktów przemiany materii.

Udział w gospodarce witaminowej- pod wpływem promieniowania UVB w skórze powstaje prowitamina D₃.

Higiena i choroby skóry 

• Skóra, jako bariera ochronna organizmu, wymaga codziennej pielęgnacji i higieny, by skutecznie pełniła swoje funkcje. Zaniedbania w tym zakresie mogą prowadzić do różnych schorzeń – zarówno infekcyjnych, jak i przewlekłych czy nowotworowych.

• Łupież – objawia się łuszczeniem skóry głowy i często towarzyszy mu swędzenie;

• Trądzik – spowodowany nadmierną produkcją łoju i zatykaniem gruczołów łojowych, często dotyczy młodzieży;

• Grzybica – choroba zakaźna wywołana przez grzyby, łatwo przenoszona w miejscach publicznych (np. baseny, siłownie);

• Opryszczka – wirusowa infekcja skóry i błon śluzowych, objawiająca się bolesnymi pęcherzykami, zwykle w okolicach ust;

• Wszawica – pasożytnicze zakażenie wywołane przez wesz głowową, prowadzące do świądu i podrażnień skóry;

• Świerzb – choroba pasożytnicza wywołana przez świerzbowca, powodująca intensywny świąd i zmiany skórne;

• Fotostarzenie się skóry – wynik długotrwałego działania promieni UV, objawiający się zmarszczkami, utratą jędrności i przebarwieniami;

• Czerniak – złośliwy nowotwór skóry, rozwijający się najczęściej z istniejących znamion, którego głównym czynnikiem ryzyka jest ekspozycja na promieniowanie UV.

• Prawidłowa higiena, stosowanie ochrony przeciwsłonecznej, unikanie kontaktu z zakażonymi osobami i regularna obserwacja skóry to kluczowe elementy profilaktyki chorób skórnych.

Układ szkieletowy

Układ szkieletowy - zespół kości i ich połączeń tworzący rusztowanie ciała oraz bierną część układu ruchu. 

Funkcje szkieletu: 

• podporowa - nadaje ciału kształt i stanowi rusztowanie dla tkanek oraz narządów; 

• ochronna - osłania m.in. mózgowie, rdzeń kręgowy i narządy klatki piersiowej;

• ruchowa - stanowi miejsce przyczepu mięśni i wraz ze stawami umożliwia ruch; 

• krwiotwórcza - czerwony szpik kostny jest miejscem powstawania elementów morfotycznych krwi;

• magazynująca - kości są głównym magazynem jonów wapniowych i fosforanowych.

Budowa i rodzaje kości

Kość to narząd zbudowany z tkanki kostnej, tkanki chrzęstnej, okostnej, naczyń i nerwów, a w wielu kościach także ze szpiku kostnego.

Wyróżnia się tkankę kostną zbitą - zwarta tkanka tworząca wytrzymałą warstwę zewnętrzną kości i zasadniczą część trzonu kości długiej oraz tkankę kostną gąbczastą - zbudowana z beleczek kostnych układających się zgodnie z kierunkiem działających obciążeń; zapewnia wytrzymałość przy niewielkiej masie.

Wzrost kości na długość zachodzi dzięki podziałom komórek chrząstki nasadowej, a następnie zastępowaniu chrząstki tkanką kostną. Wzrost na grubość i przebudowa trwają przez całe życie.

Budowa i funkcje szkieletu 

W budowie szkieletu człowieka wyróżnia się:

• szkielet osiowy - czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa; 

• szkielet obręczy - obręcz barkowa i obręcz miedniczna; 

• szkielet kończyn - kości kończyn górnych i dolnych.

R1cChNbLuGXpK

Ilustracja przedstawia żółty szkielet człowieka od przodu, na którym kolorem niebieskim zaznaczono kości szkieletu osiowego. W jego skład wchodzą: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. W kręgosłupie po lewej zaznaczono i podpisano odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, kość krzyżowa i kość ogonowe. W klatce piersiowej podpisano mostek i żebra. Pozostałe elementy szkieletu od góry z prawej: obojczyk, łopatka, kość ramienna, kość łokciowa, kość promieniowa, kości ręki. Poniżej: miednica, kość udowa, rzepka, kość piszczelowa, kość strzałkowa, kości stopy.

RuzVBZdoYUJxg

Ilustracja przedstawia szkielet człowieka od tyłu, na którym kolorem niebieskim zaznaczono szkielet osiowy. W jego skład wchodzą: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. W czaszce zaznaczono żuchwę oraz mózgoczaszkę. W kręgosłupie po lewej zaznaczono i podpisano odcinki: kręg dźwigacz, obrotnik, odcinek szyjny, piersiowy, lędźwiowy, kość krzyżowa i kości ogonowe. W klatce piersiowej podpisano mostek i żebra. Pozostałe elementy szkieletu od góry z prawej: obojczyk, łopatka, kość ramienna, kość łokciowa, kość promieniowa, kości ręki. Poniżej: miednica, kość udowa, kość piszczelowa, kość strzałkowa, kość piętowa, kości stopy.

R17WdpUbcxuKq

Ilustracja przedstawia żółty szkielet człowieka od tyłu. Wskazano połączenia kości, od góry: szwy na czaszce mające pofałdowany (zygzakowaty) kształt. Pomiędzy łopatką a kością ramienną znajduje się staw barkowy. Między kością ramienną a kościami przedramienia zaznaczono staw łokciowy. Między miednicą a kością udową znajduje się staw biodrowy. Między kością udową a kością piszczelową znajduje się staw kolanowy współtworzony z rzepką. W dolnej części szkieletu zaznaczono staw skokowy znajdujący się między kością piszczelową, kością strzałkową i kością skokową. pz, staw barkowy, staw łokciowy, staw biodrowy, staw kolanowy, staw skokowy.

Budowa czaszki

Mózgoczaszka - część czaszki osłaniająca mózgowie. Trzewioczaszka - część czaszki tworząca rusztowanie twarzy i otaczająca początkowe odcinki układów oddechowego i pokarmowego oraz narządy zmysłów. Kości mózgoczaszki są połączone głównie nieruchomo za pomocą szwów. Żuchwa łączy się ruchomo z kośćmi skroniowymi. Zatoki przynosowe - wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach czaszki połączone z jamą nosową; zmniejszają masę czaszki oraz uczestniczą w ogrzewaniu i nawilżaniu powietrza.

Budowa kręgosłupa 

Kręgosłup - główna oś ciała zbudowana z kręgów; stanowi podporę tułowia i osłonę rdzenia kręgowego.

Kręgosłup składa się pięciu odcinków:

• odcinek szyjny - 7 kręgów; pierwszy to atlas, drugi to obrotnik; 

• odcinek piersiowy- 12 kręgów; wraz z żebrami i mostkiem tworzą klatkę piersiową;

• odcinek lędźwiowy- 5 masywnych kręgów;

• odcinek krzyżowy- 5 kręgów zrośniętych w kość krzyżową;

• odcinek guziczny (ogonowy)- zwykle 4‑5 zredukowanych kręgów zrastających się w kość guziczną (ogonową).

Pomiędzy kręgami znajdują się krążki międzykręgowe - sprężyste połączenia chrzęstne między trzonami kręgów, które umożliwiają ruch i amortyzują wstrząsy.

Naturalne krzywizny kręgosłupa: lordoza szyjna i lędźwiowa oraz kifoza piersiowa i krzyżowa. Zwiększają sprężystość i ułatwiają utrzymanie równowagi.

Budowa klatki piersiowej

Klatka piersiowa to część szkieletu osiowego zbudowana z mostka, 12 par żeber i odcinka piersiowego kręgosłupa; chroni narządy klatki piersiowej i uczestniczy w oddychaniu. Wyróżnia się: 

• 7 par żeber właściwych łączy się z mostkiem własnymi chrząstkami; 

• 3 pary żeber rzekomych łączą się z mostkiem za pośrednictwem wspólnej chrząstki; 

• 2 pary żeber wolnych nie łączą się z mostkiem.

Budowa szkieletu obręczy i kończyn

Obręcz barkowa składa się z obojczyków i łopatek; łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Kończyna górna obejmuje kość ramienną, kości promieniową i łokciową, kości nadgarstka, śródręcza i paliczki. 

Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne z tułowiem i przenosi ciężar ciała. Kończyna dolna obejmuje kość udową, kości piszczelową i strzałkową, kości stępu, śródstopia i paliczki.

Połączenia kości

Połączenia ścisłe to połączenia o bardzo ograniczonej ruchomości, w których kości łączy tkanka łączna włóknista, chrzęstna lub kostna.

Więzozrost - kości łączy tkanka łączna włóknista; przykładem są szwy czaszki i połączenia kości przedramienia. Chrząstkozrost - kości łączy tkanka chrzęstna; przykładem są krążki międzykręgowe. Kościozrost - kości łączy tkanka kostna; powstaje często przez kostnienie wcześniejszego połączenia łącznotkankowego lub chrzęstnego.

Staw to ruchome połączenie kości umożliwiające wykonywanie ruchów.

Powierzchnie stawowe są pokryte chrząstką szklistą, która zmniejsza tarcie i amortyzuje wstrząsy. Jama stawowa zawiera maź stawową zmniejszającą tarcie i uczestniczącą w odżywianiu chrząstki. Torebka stawowa otacza staw; jej warstwa włóknista wzmacnia połączenie, a błona maziowa wytwarza maź. Więzadła stabilizują staw; w niektórych stawach występują dodatkowo łąkotki.

RBA9M1S5KSCLE

Ilustracja przedstawia budowę stawu na przykładzie stawu kolanowego. Nad kolanem zaznaczono mięśnie. W kolanie łączą się kość udowa z kością piszczelową. Dwa wypukłe kłykcie kości udowej stanowią główkę stawową, natomiast wklęsłe powierzchnie kłykci kości piszczelowej wraz z rzepką tworzą panewkę stawu kolanowego. Zewnętrzną część kości w miejscu kolana pokrywa chrząstka stawowa. Pomiędzy kośćmi jest jama stawowa. To niewielka szczelinowata przestrzeń. Na jej obrzeżach w postaci półksiężyców są torebki stawowe. Na zewnątrz jamy stawowej jest kaletka maziowa. Za nią po prawej stronie więzadło, a po lewej ścięgno łączące mięsień znad kolana z kością piszczelową za pomocą przyczepu. Więzadło łączy kość udową z kością strzałkową. W dolnej części więzadła jest przyczep więzadła.

Klasyfikacja stawów ze względu na zakres możliwych ruchów: 

• staw kulisty – staw ramienny oraz biodrowy;

• staw elipsoidalny – staw promienno‑nadgarstkowy;

• staw siodełkowaty – staw nadgarstkowo‑śródręczny kciuka;

• staw zawiasowy – staw promieniowo‑łokciowy oraz staw kolanowy;

• staw obrotowy – staw szczytowo‑obrotowy (znajdujący się pomiędzy pierwszymi dwoma kręgami szyjnymi kręgosłupa).

RFGEz8yANIkP2

Ilustracja przedstawia staw ramienny budowy kulistej. Tworzy go głowa kości ramiennej oraz panewka stawowa łopatki. Głowa stawu (czyli głowa kości ramiennej) to niemal połowa kuli o promieniu około 2,5 cm. Kość ramienna jest ruchoma i obraca wzdłuż własnej osi.

RXm5Be9Kjnv7v

Ilustracja przedstawia staw łokciowy. Łączy on kość łokciową z kością ramienną. Staw ten jest budowy kulistej i daje możliwość ruchu obrotowego w lewo i prawo kości łokciowej.

Rxb9XN8Hwjp7f

Ilustracja przedstawia staw obrotowy, który łączy dwa kręgi kręgosłupa (szczytowego i obrotowego). Umożliwia on ruch wzdłuż osi w lewo i prawo między kręgami.

Postawa ciała, profilaktyka i choroby układu kostnego

Wady postawy 

Prawidłowa postawa ciała to takie ustawienie elementów szkieletu, które  sprzyja prawidłowej pracy organizmu.

Wady postawy to odchylenia od prawidłowej sylwetki dotyczące najczęściej kręgosłupa, klatki piersiowej i kończyn:

• nadmierna kifoza piersiowa - plecy okrągłe; 

• nadmierna lordoza lędźwiowa - plecy wklęsłe; 

• skolioza - złożone skrzywienie kręgosłupa obejmujące odchylenie boczne i rotację kręgów; 

• płaskostopie - obniżenie naturalnego wysklepienia stopy. 

Czynniki sprzyjające wadom postawy: długotrwałe siedzenie, mała aktywność, nieprawidłowe stanowisko pracy, jednostronne noszenie ciężarów, nieodpowiednie obuwie i nadmierna masa ciała. Profilaktyka: regularny ruch, prawidłowa pozycja siedząca i stojąca, ergonomiczne stanowisko pracy, właściwe podnoszenie ciężarów, odpowiednie obuwie i równomierne noszenie plecaka.

Choroby układu kostnego

Krzywica to choroba wieku dziecięcego związana z zaburzoną mineralizacją kości, prowadząca do ich odkształceń. 

Osteoporoza to przewlekła choroba kości, w której przerzedzenie i osłabienie beleczek kostnych zmniejsza wytrzymałość kości i zwiększa ryzyko złamań.

Urazy mechaniczne

Złamanie - przerwanie ciągłości kości.

Zwichnięcie - przemieszczenie powierzchni stawowych względem siebie, często połączone z uszkodzeniem torebki stawowej.

Skręcenie - uszkodzenie torebki stawowej i więzadeł bez trwałego przemieszczenia kości w stawie.

Układ mięśniowy 

Układ mięśniowy to zespół mięśni odpowiadających za ruch ciała i jego części, utrzymanie postawy oraz wykonywanie ruchów narządów wewnętrznych.

RrltXl2saaZfm

Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.

Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RrltXl2saaZfm

Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.

R6fqxYj8GG0ci

Model 3D przedstawia poprzecznie prążkowane mięśnie szkieletowe człowieka zbudowane z czerwonej tkanki, która składa się podłużnych, cienkich włókien złączonych ze sobą. Na ilustracji znajdują się mięśnie całej ręki, oprócz mięśni dłoni. Górna część układu mięśniowego połączona jest z obojczykiem – cienką, podłużną kością będącą częścią obręczy barkowej. 1. Przyczep początkowy - inaczej nazywany punktem stałym, jest miejscem przyczepu mięśnia lub ścięgna tego mięśnia do kości znajdujących się bliżej głównej osi ciała. Mięsień może posiadać więcej niż jeden przyczep początkowy. 2. Ścięgno - zbudowane jest z tkanki łącznej włóknistej i łączy kość z brzuścem mięśniowym. Ścięgno może ulec rozciągnięciu o około 4 proc. swojej długości. Ścięgna pośredniczą w przenoszeniu pracy mięśnia na kość. 3. Brzusiec mięśniowy - jest częścią kurczliwą mięśnia zbudowaną z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej. Włókna mięśniowe budujące mięsień ułożone są w stosunku do siebie równolegle, nie łącząc się, dzięki czemu możliwe jest selektywne aktywowanie poszczególnych włókien przez układ nerwowy i kontrolowanie siły skurczu.

Model 3D przedstawia poprzecznie prążkowane mięśnie szkieletowe człowieka zbudowane z czerwonej tkanki, która składa się podłużnych, cienkich włókien złączonych ze sobą. Na ilustracji znajdują się mięśnie całej ręki, oprócz mięśni dłoni. Górna część układu mięśniowego połączona jest z obojczykiem – cienką, podłużną kością będącą częścią obręczy barkowej. 1. Przyczep początkowy - inaczej nazywany punktem stałym, jest miejscem przyczepu mięśnia lub ścięgna tego mięśnia do kości znajdujących się bliżej głównej osi ciała. Mięsień może posiadać więcej niż jeden przyczep początkowy. 2. Ścięgno - zbudowane jest z tkanki łącznej włóknistej i łączy kość z brzuścem mięśniowym. Ścięgno może ulec rozciągnięciu o około 4 proc. swojej długości. Ścięgna pośredniczą w przenoszeniu pracy mięśnia na kość. 3. Brzusiec mięśniowy - jest częścią kurczliwą mięśnia zbudowaną z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej. Włókna mięśniowe budujące mięsień ułożone są w stosunku do siebie równolegle, nie łącząc się, dzięki czemu możliwe jest selektywne aktywowanie poszczególnych włókien przez układ nerwowy i kontrolowanie siły skurczu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D3JU7DU4S

Model 3D przedsatwia:

1. Przyczep początkowy

inaczej nazywany punktem stałym, jest miejscem przyczepu mięśnia lub ścięgna tego mięśnia do kości znajdujących się bliżej głównej osi ciała. Mięsień może posiadać więcej niż jeden przyczep początkowy.

2. Ścięgno

zbudowane jest z tkanki łącznej włóknistej i łączy kość z brzuścem mięśniowym. Ścięgno może ulec rozciągnięciu o około 4 proc. swojej długości. Ścięgna pośredniczą w przenoszeniu pracy mięśnia na kość.

3. Brzusiec mięśniowy

jest częścią kurczliwą mięśnia zbudowaną z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej. Włókna mięśniowe budujące mięsień ułożone są w stosunku do siebie równolegle, nie łącząc się, dzięki czemu możliwe jest selektywne aktywowanie poszczególnych włókien przez układ nerwowy i kontrolowanie siły skurczu.

Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o. na podstawie materiału źródłowego zakupionego w ramach serwisu www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na przywołanej stronie internetowej, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Podział mięśni szkieletowych

Istnieje kilka kryteriów podziału mięśni szkieletowych. Najczęściej spotykane dotyczą: kształtu, liczby przyczepów, położenia i funkcji.

Mięśnie synergistyczne to mięśnie współpracujące przy wykonywaniu tego samego ruchu, natomiast mięśnie antagonistyczne wykonują ruchy przeciwstawne: skurcz jednego mięśnia współwystępuje z rozluźnieniem drugiego. 

Skurcze mięśni

Do każdego włókna mięśniowego dochodzą połączenia od jednego tylko neuronu, ale jeden neuron może pobudzać do skurczu wiele włókien mięśniowych. Zespół włókien mięśniowych unerwionych przez jeden neuron nazywamy jednostką motoryczną (ruchową) mięśnia.

Doping

Doping to stosowanie zabronionych substancji lub metod w celu zwiększenia wydolności fizycznej albo umysłowej. 

Doping farmakologiczny to stosowanie biologicznie czynnych substancji bez uzasadnienia leczniczego w celu poprawy wyników. Doping fizjologiczny - stosowanie metod wpływających na fizjologię organizmu, np. niedozwolonych manipulacji krwią. Doping genetyczny - wykorzystywanie metod modyfikujących ekspresję genów lub funkcjonowanie komórek w celu poprawy wydolności.

Skutki dopingu mogą obejmować trwałe uszkodzenia narządów, zaburzenia krążenia, zakrzepy, udar, zawał, a nawet zgon. Bezpieczne sposoby poprawy sprawności to prawidłowo zaplanowany trening, zbilansowana dieta, regeneracja i właściwe przygotowanie psychologiczne.