Streszczenie wątku 15

Tkanka nerwowa

Tkanka nerwowa składa się z neuronów i komórek glejowych. 

Neuron jest wyspecjalizowany w odbieraniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji. Typowy neuron tworzą: ciało komórki, dendryty oraz akson. 

Podział neuronów ze względu na przewodzenie impulsów:

• czuciowe (aferentne) – przewodzą impulsy od receptorów do ośrodkowego układu nerwowego;

• neurony ruchowe (eferentne) – przekazują impusly z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni lub gruczołów;

• neurony pośredniczące (interneurony)  – przekazują impulsy między neuronami czuciowymi i ruchowymi. 

Długie aksony, a w przypadku neuronów czuciowych także dendryty nazywane są włóknami nerwowymi. 

Podział włókien nerwowych ze względu na liczbę osłonek aksonu: 

• nagie - nieosłonięte żadną komórką glejową; 

• bezrdzenne - otoczone komórkami Schwanna (neurolemą), ale bez osłonki mielinowej; 

• rdzenne - otoczone komórkami Schwanna lub wypustkami oligodendrocytów oraz osłonką mielinową.

Komórki glejoweodżywiają neurony,  uczestniczą w obronie układu nerwowego i tworzeniu osłonek mielinowych (komórki Schwanna).

Powstawanie i przewodzenie impulsów nerwowych

Synapsy

Synapsa jest miejscem funkcjonalnego przekazywania informacji między neuronem a inną komórką. W synapsie nerwowo‑nerwowej wyróżnia się:

• neuron presynaptyczny, który przekazuje impuls nerwowy;

• neuron postsynaptyczny, który odbiera impuls nerwowy;

• szczelinę synaptyczną, która znajduje się pomiędzy neuronem pre- i postsynaptycznym

R101O1xCxzt0Z

Ilustracja przedstawia z lewej dwa neurony z krótszymi dendrytami i pojedynczym długim aksonem. Neurony stykają się ze sobą. Miejsce styku aksonu jednego neuronu z dendrytem drugiego neuronu to synapsa, ukazana w powiększeniu po prawej. Cebulowate kształty to u góry zakończenie aksonu, a u dołu dendrytu. Czerwone strzałki wskazują kierunek przewodzenia informacji. Wewnątrz zakończenia aksonu górnego neuronu znajdują się pęcherzyki synaptyczne z czerwonymi kropkami. Przy błonie pęcherzyki pękają, a substancja pośrednicząca przechodzi do szczeliny synaptycznej. Na błonie komórki odbierającej impuls znajdują się receptory, tu jako krzyżyki. Na nie trafiają czerwone kropki substancji pośredniczącej i pobudzają dendryt.

Ze względu na sposób przesyłania impulsu nerwowego wyróżnia się:

• synapsy chemiczne (jednokierunkowe), w których sygnał przekazuje neuroprzekaźnik;

• synapsy elektryczne (jedno- lub dwukierunkowe), w których impuls przekazywany jest bez udziału neuroprzekaźnika przez połączenia szczelinowe.

Układ nerwowy

Układ nerwowy jest układem koordynującym pracę organizmu. Odbiera informacje ze środowiska zewnętrznego i z wnętrza ciała, analizuje je, a następnie wywołuje odpowiednie reakcje. Uczestniczy także w utrzymywaniu homeostazy oraz umożliwia wykonywanie świadomych czynności, uczenie się, zapamiętywanie i myślenie.

R1EO6Atlajgcu

Schemat w formie kolorowych prostokątów przedstawia części układu nerwowego (zielona belka). Są dwie części (niebieskie czworokąty): ośrodkowy układ nerwowy (OUN) i obwodowy układ nerwowy, z nerwami czuciowymi i ruchowymi. Obwodowy układ nerwowy dzielimy na dwie części (beżowe prostokąty). Z lewej somatyczny układ nerwowy, zależny od woli, otrzymuje informacje np. od narządów zmysłów i przekazuje informacje do mięśni szkieletowych. Z prawej autonomiczny układ nerwowy, niezależny od woli, przekazuje informacje do narządów wewnętrznych. Autonomiczny układ nerwowy dzieli się na dwie części (różowe). Część współczulna kieruje pracą narządów podczas mobilizacji, a część przywspółczulna kieruje pracą narządów podczas odpoczynku.

Ośrodkowy układ nerwowy

W skład ośrodkowego układu nerwowego wchodzą mózgowie i rdzeń kręgowy. 

RFPhW1ykKltRW

Ilustracja przedstawia pionowo schemat ośrodkowego układu nerwowego w kolorze liliowym. U góry jaśniejszy, pofałdowany mózg i u dołu ciemniejszy móżdżek. Te części to mózgowie. Pod móżdżkiem leży pień mózgu, niżej w dół rdzeń kręgowy.

Rdzeń kręgowy leży w kanale kręgowym. Przewodzi informacje między mózgowiem a pozostałymi częściami ciała i jest ośrodkiem wielu odruchów.

W rdzeniu:

• istota szara znajduje się wewnątrz i na przekroju przypomina literę H;

• istota biała leży na zewnątrz i tworzy drogi wstępujące oraz zstępujące.

Slajd 1 z 2

RK220rQHaNt8x

Ilustracja przedstawia schematycznie położenie rdzenia kręgowego. Dwa brązowe kręgi piersiowe. Za ich trzonami biegnie zielony rdzeń kręgowy. Poprowadzony jest kanałem rdzenia kręgowego. Na boki wystają fioletowe nerwy rdzeniowe.

RImLj2DC7JBdl

Ilustracja przedstawia schematycznie przekrój poprzeczny białego rdzenia kręgowego. Ma wewnątrz istotę szarą w kształcie litery H. Otoczona się ona istotą białą w kształcie koła. Od istoty szarej, u góry wychodzą różowe nerwy rdzeniowe. W środku ciemny kanał centralny. Wokół rdzenia ciemnofioletowe opony mózgowo‑rdzeniowe.

Ośrodkowy układ nerwowy chronią trzy opony mózgowo‑rdzeniowe i płyn mózgowo‑rdzeniowy. 

Obwodowy układ nerwowy i łuk odruchowy

Obwodowy układ nerwowy dzieli się na somatyczny układ nerwowy, związany głównie z odbieraniem informacji ze środowiska zewnętrznego i kontrolą mięśni szkieletowych, oraz autonomiczny układ nerwowy, który reguluje pracę narządów wewnętrznych.

Impulsy nerwowe w obrębie obwodowego układu nerwowego są przewodzone przez nerwy. Nerw jest pęczkiem włókien nerwowych otoczonych tkanką łączną. Nerwy mogą być czuciowe, ruchowe lub mieszane.

Odruch jest szybką, automatyczną i stereotypową odpowiedzią organizmu na bodziec. Droga, którą impuls nerwowy przebywa podczas odruchu, to łuk odruchowy.

Odruchy mogą być:

• bezwarunkowe, wrodzone i niewymagające uczenia się;

• warunkowe, nabyte w wyniku doświadczenia i tworzenia nowych połączeń funkcjonalnych.

Autonomiczny układ nerwowy

Autonomiczny układ nerwowy kontroluje pracę narządów wewnętrznych. Jego główne części to układ współczulny i przywspółczulny, które często działają antagonistycznie.

RY9lncOYwJDpn

Ilustracja przedstawia schemat przeciwstawnego działania układu współczulnego i przywspółczulnego. W centrum pionowo czerwony pień mózgu i żółty rdzeń kręgowy. Od niego odchodzą żółte nerwy do zwojów i narządów. Z lewej część przywspółczulna, z prawej współczulna autonomicznego układu nerwowego. Ośrodki układu przywspółczulnego znajdują się nie tylko w rdzeniu kręgowym (w części krzyżowej rdzenia kręgowego), ale i w pniu mózgu. Ośrodki układu współczulnego znajdują się natomiast pomiędzy końcowym odcinkiem szyjnej a lędźwiową częścią rdzenia kręgowego. Jak układ przywspółczulny zwęża (na przykład źrenice lub oskrzela), to drugi je rozszerza. Jak przywspółczulny zwalnia pracę serca, to współczulny ją przyspiesza. Jak jeden pobudza (na przykład pracę układu pokarmowego), to współczulny ją hamuje. Układ przywspółczulny m.in.: zwęża źrenice, zwęża oskrzela, zwalnia pracę serca, pobudza wydzielanie żółci i gromadzenie glukozy w wątrobie. Pobudza ruchy jelit i wydzielanie enzymów trawiennych. Układ współczulny natomiast: rozszerza źrenice, rozszerza oskrzela, przyspiesza pracę serca, hamuje wydzielanie soku żołądkowego i ruchy żołądka, hamuje wydzielanie żółci i pobudza wydzielanie glukozy do krwi, hamuje ruchy jelit i wydzielanie soków trawiennych.

Układ współczulny mobilizuje organizm w sytuacji wysiłku lub zagrożenia, natomiast układ przywspółczulnydominuje podczas odpoczynku. Zwalnia pracę serca, zwęża źrenice i pobudza trawienie.

Higiena i zaburzenia układu nerwowego

Sprawność układu nerwowego wspierają:

• odpowiednia długość i regularność snu; 

• aktywność fizyczna; 

• zbilansowana dieta;

• ograniczanie przewlekłego stresu;

• unikanie substancji psychoaktywnych,;

• aktywność intelektualna i kontakty społeczne.

Do  zaburzeń układu nerwowego należą m.in. choroby Alzheimera i Parkinsona, stwardnienie rozsiane, depresja, schizofrenia oraz uzależnienia. W wielu z nich występują zaburzenia funkcjonowania neuronów, synaps, osłonek mielinowych lub określonych układów neuroprzekaźnikowych.

Narządy zmysłów i receptory

Budowa oka i mechanizm widzenia 

Oko składa się z gałki ocznej oraz narządów dodatkowych.

Narządy dodatkowe oka, takie jak powieki, rzęsy, brwi, spojówka i narząd łzowy, chronią i nawilżają powierzchnię oka. Mięśnie gałki ocznej umożliwiają jej ruch.

Fotoreceptory i mechanizm widzenia 

Fotoreceptory znajdują się w siatkówce, są to: czopki i pręciki. Obszar siatkówki ze szczególnie dużym zagęszczeniem czopków, nazywany jest plamką żółtą.  

Światło przechodzi kolejno przez rogówkę, ciecz wodnistą, źrenicę, soczewkę i ciało szkliste, a następnie dociera do siatkówki, gdzie powstaje obraz oglądanego przedmiotu.

RxMvx5wI2CJO7

Ilustracja przedstawia sposób, w jaki powstaje obraz obiektu na siatkówce oka, która znajduje się na tylnej ścianie oka. Oko jest zwrócone w prawo, w przekroju pionowym. Oglądanym obiektem jest sylwetka mężczyzny znajdująca się z prawej strony. Promienie świetlne zaznaczono w postaci przerywanych linii. Jeden promień biegnie od głowy człowieka, a drugi od stóp. Promienie trafiają przez otwór źrenicy na soczewkę. Zostają załamane na rogówce i soczewce, a następnie trafiają na siatkówkę, gdzie powstaje odwrócony i pomniejszony obraz.

Fotoreceptory przekształcają bodziec świetlny w sygnał elektryczny. Informacja jest przekazywana przez nerw wzrokowy do mózgowia. Analiza informacji wzrokowej zachodzi głównie w korze płata potylicznego.

Akomodacja oka i wady wzroku 

Akomodacja jest zdolnością oka do ostrego widzenia przedmiotów położonych w różnej odległości dzięki zmianie kształtu soczewki. 

R1aitFZaYuniT

Zdjęcie przedstawia dwie gałki oczne, na których oznaczono soczewkę, mięsień rzęskowy, siatkówkę i punkt skupienia promieni na siatkówce. Na pierwszym zdjęciu kiedy jest mała odległość oka od obiektu, soczewka ma kształt kulisty. Na drugim zdjęciu, kiedy odległość oka od obiektu jest duża, soczewka jest większa i spłaszczona. Punkt skupienia promieni na siatkówce znajduje się na obu zdjęciach gałek w tym samym miejscu, na tylnej ścianie wewnątrz gałki ocznej.

Slajd 1 z 4

RojYs4ch0f2qe

Galeria zawiera rysunki schematycznie przedstawiające wady wzroku i sposoby ich korekcji. Pierwsza ilustracja prezentuje zdrowe oko, w którym promienie świetlne skupiają się na siatkówce. Promienie świetlne zaznaczone są liniami. Przechodzą one przez rogówkę i soczewkę, na których się załamują i padają na tylną ścianę oka, czyli na siatkówkę.

R1TmNNVvjOuns

Galeria zawiera rysunki schematycznie przedstawiające wady wzroku i sposoby ich korekcji. Druga ilustracja prezentuje oko krótkowzroczne, w którym promienie świetlne skupiają się przed siatkówką. Promienie świetlne zaznaczone są liniami. Przechodzą one przez rogówkę i soczewkę, na których się załamują i skupiają się przed siatkówką, czyli tylną ścianą oka, ponieważ oko jest za długie. Po prawej stronie przedstawione jest to samo oko, tylko przed nim znajduje się soczewka dwuwklęsła. Używana jest ona do korekcji tej wady.

Rh3aEogq0TavD

Galeria zawiera rysunki schematycznie przedstawiające wady wzroku i sposoby ich korekcji. Trzecia ilustracja prezentuje oko dalekowzroczne, w którym promienie świetlne skupiają się za siatkówką. Promienie świetlne zaznaczone są liniami. Przechodzą one przez rogówkę i soczewkę, na których się załamują i skupiają się za siatkówką, czyli tylną ścianą oka, ponieważ oko jest za krótkie. Po prawej stronie przedstawione jest to samo oko, tylko przed nim znajduje się soczewka dwuwypukła. Używana jest ona do korekcji tej wady.

R3qanT48VBBDf

Galeria zawiera rysunki schematycznie przedstawiające wady wzroku i sposoby ich korekcji. Czwarta ilustracja prezentuje oko z astygmatyzmem, w którym promienie świetlne skupiają się nierównomiernie na siatkówce, czyli tylnej ścianie oka. Promienie świetlne zaznaczone są liniami. Przechodzą one przez rogówkę i soczewkę, na których się załamują i skupiają się na siatkówce w wielu miejscach. Po prawej stronie przedstawione jest to samo oko, tylko przed nim znajduje się soczewka cylindryczna. Używana jest ona do korekcji tej wady.

Higiena wzroku obejmuje właściwe oświetlenie, robienie przerw podczas pracy z bliska, prawidłową korekcję wad, ochronę przed promieniowaniem UV i badania okulistyczne. 

Ucho - narząd słuchu i równowagi

Ucho składa się z trzech części: ucha zewnętrznego, ucha środkowego i ucha wewnętrznego.

R1X65Ef7rCNWu

Ilustracja przedstawia schematycznie budowę ucha w przekroju poprzecznym. U góry kolorem wyróżniono części: beżowe ucho zewnętrzne, pomarańczowe środkowe i niebieskie wewnętrzne. Na zewnątrz ukazano małżowinę uszną. W środku przewód słuchowy zamknięty błękitną błoną bębenkową. Błona bębenkowa oddziela ucho zewnętrzne od ucha środkowego. Za nią kosteczki słuchowe w brązowej trąbce słuchowej, biegnącej w dół, do gardła. Kosteczki mają różnorodne kształty, są małe. Ostatnia z ich, strzemiączko, dotyka niebieskiego dużego ślimaka, który z przodu ma kanały półkoliste. Do ślimaka przyłączone są nerwy słuchowe i nerw przedsionkowy. Ślimak stanowi ucho wewnętrzne.

Ucho zewnętrzne kieruje fale dźwiękowe do błony bębenkowej, której drgania przenoszone są przez kosteczki słuchowe (młoteczek, kowadełko i strzemiączko), co wywołuje ruch płynów w ślimaku. Powoduje to odkształcenie rzęsek komórek receptorowych w ślimaku i powstanie sygnału przekazywanego nerwem ślimakowym do mózgu.

Higiena słuchu polega przede wszystkim na ograniczaniu ekspozycji na silne dźwięki, stosowaniu ochronników słuchu i unikaniu wkładania przedmiotów głęboko do przewodu słuchowego.

Narząd równowagi znajduje się w uchu wewnętrznym. Tworzą go: 

• łagiewka i woreczek - rejestrują położenie głowy względem siły ciężkości oraz przyspieszenia liniowe;

• kanały półkoliste - rejestrują przyspieszenia kątowe związane z ruchami obrotowymi głowy.

Ruch głowy powoduje przemieszczanie płynu i odkształcanie wypustek komórek receptorowych. Informacja jest przekazywana do struktur mózgowia, które integrują ją z sygnałami pochodzącymi ze wzroku oraz z receptorów mięśni, ścięgien i stawów.

Choroba lokomocyjna może powstawać, gdy informacje dostarczane przez wzrok i narząd równowagi są ze sobą niezgodne.

Zmysł smaku

Smak jest zmysłem chemicznym. Receptory smakowe znajdują się w kubkach smakowych, przede wszystkim w brodawkach języka, ale także w innych częściach jamy ustnej i gardła.

RHvlh0DKCqghl

Ilustracja przedstawia duży różowy język. Na jego powierzchni znajdują się różne kropki. Powiększenie z prawej to pomarańczowo‑różowe słupki, czyli brodawki smakowe na języku. W ich ścianach znajdują się kubki smakowe. W kolejnym powiększeniu w kubku smakowym błękitne komórki smakowe znajdują się pomiędzy różowymi komórkami nabłonka. Od nich odchodzą nerwy smakowe.

Substancje smakowe muszą rozpuścić się w ślinie, aby oddziaływać na receptory. Wyróżnia się pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki oraz umami. 

Wrażenie smakowe powstaje wspólnie z informacjami węchowymi, dotykowymi, cieplnymi i bólowymi. 

Zmysł węchu

Węch jest zmysłem chemicznym odbierającym lotne cząsteczki zapachowe.

Receptory węchowe znajdują się w nabłonku węchowym w górnej części jamy nosowej. Cząsteczki zapachowe rozpuszczają się w śluzie i łączą z receptorami na rzęskach komórek węchowych. Powstające sygnały są przekazywane do opuszki węchowej, a następnie do odpowiednich obszarów mózgu.

Jeden zapach pobudza zwykle określoną kombinację różnych receptorów. Dzięki kodowaniu kombinatorycznemu człowiek może rozróżniać bardzo wiele zapachów.

Układ dokrewny 

Hormony 

Układ dokrewny tworzą komórki i gruczoły wytwarzające hormony. Hormony regulują m.in. metabolizm, wzrost, rozwój, rozmnażanie i utrzymywanie homeostazy. 

Hormon jest cząsteczką sygnałową wytwarzaną przez wyspecjalizowane komórki, która po związaniu ze swoistym receptorem zmienia funkcjonowanie komórki docelowej. Tylko komórki mające właściwy receptor mogą odpowiedzieć na działanie danego hormonu. 

Ze względu na miejsce wydzielania wyróżnia się: 

• hormony wydzielane przez gruczoły dokrewne; 

• hormony tkankowe wydzielane są przez pojedyncze komórki lub grupy komórek w różnych narządach i tkankach; 

• neurohormony wydzielane przez komórki nerwowe.

Budowa chemiczna i mechanizm działania hormonów

Ze względu na budowę chemiczną wyróżnia się hormony: peptydowe i białkowe, steroidowe oraz pochodne aminokwasów. 

Hormony peptydowe i białkowe łączą się z receptorami w błonie komórkowej, uruchamiając wewnątrz komórki kaskadę sygnałową. Mogą w niej uczestniczyć wtórne przekaźniki, np. cAMP. Hormony steroidowe przechodzą przez błonę komórkową i wiążą się z receptorami cytoplazmatycznymialbo jądrowymi. Kompleks hormon‑receptor reguluje ekspresję określonych genów. Hormony będące pochodnymi aminokwasów nie wnikają do komórek (np. adrenalina) lub przechodzą przez błonę komórkową i łączą się z receptorami wewnątrzkomórkowymi (np. tyroksyna).

Hormony cechuje plejotropia działania, co oznacza, że jeden hormon może wywoływać różne efekty w różnych tkankach. 

Wybrane hormony i miejsca ich powstawania

Działanie układu dokrewnego człowieka 

Podstawowy mechanizm regulacyjny działania układu dokrewnego opiera się na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. W mechanizmie tym efekt działania hormonu hamuje jego dalsze wydzielanie. Nadrzędną funkcję w tym systemie regulacyjnym odgrywa podwzgórze i przysadka mózgowa, która wydziela hormony tropowe:

• tyreotropinę (TSH) - stymuluje tarczycę;

• adrenokortykotropinę (ACTH) - stymuluje korę nadnerczy; 

• hormon luteinizujący (LH) - pobudza produkcję hormonów płciowych;

• folikulotropinę (FSH) - reguluję spermatogenezę oraz wzrost pęcherzyków jajników i owulację;

• hormony melanotropowe (MSH) - pobudzają komórki barwnikowe skóry do syntezy i uwalniania melaniny.

R1G8XBN5UXRK6

Przedstawiony jest schemat regulacji i kontroli hormonalnej niektórych procesów w organizmie. Narysowane są na nim prostokąty, które łączą strzałki. Ze schematu wynika, że hormon gruczołu obwodowego działa hamująco na podwzgórze. Z kolei neurohormony podwzgórza – liberyna oraz statyna działają na przysadkę mózgową - liberyna działa pobudzająco na przysadkę, a statyna hamująco. W przysadce powstaje hormon tropowy. Powoduje on pobudzenie dla gruczołu pozaprzysadkowego. Gruczoł ten tworzy hormon gruczołu obwodowego, który działa stymulująco na komórki organizmu.

Dodatnie sprzężenie zwrotnenasila początkową zmianę i występuje rzadziej. Przykładami są przedowulacyjny wyrzut LH i nasilanie skurczów macicy przez oksytocynę podczas porodu.

Wydzielanie hormonów może zależeć również bezpośrednio od składu krwi. Przykładem jest reakcja komórek trzustki na stężenie glukozy oraz przytarczyc na stężenie Ca²⁺. 

RyGCkeC7ElP9S

Grafika przedstawia schemat regulacji stężenia glikemii w organizmie. Cykl rozpoczyna się od spożycia pokarmu, który dostarcza glukozę do organizmu. Dochodzi do wzrostu jej stężenia w osoczu krwi – hiperglikemii. W jej wyniku dochodzi do stymulacji komórek beta trzustki oraz inhibicji komórek alfa. W wyniku stymulacji dochodzi do wyrzutu insuliny, która zwiększa transport glukozy do wątroby, co prowadzi do obniżenia stężenia glukozy w osoczu krwi (hipoglikemii). W wyniku tego spadku dochodzi do inhibicji komórek beta oraz stymulacji komórek alfa trzustki. Wskutek tych procesów zwiększa się produkcja glukagonu. Glukagon powoduje uwolnienie zapasów glukozy z wątroby i wyrównanie jej stężenia we krwi.

Skutki nadczynności i niedoczynności gruczołów dokrewnych człowieka

R1BlMsXWa1d2U

Film nawiązujący do treści materiału.

Film nawiązujący do treści materiału.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1BlMsXWa1d2U

Film nawiązujący do treści materiału.

Stres

Stresor jest czynnikiem zaburzającym homeostazę lub zagrażającym jej utrzymaniu. 

W szybkiej odpowiedzi stresowej pobudzany jest układ współczulny i rdzeń nadnerczy, który wydziela adrenalinę i noradrenalinę.

W wolniejszej odpowiedzi działa oś:

podwzgórze → CRH → przysadka → ACTH → kora nadnerczy → kortyzol.

Kortyzol pomaga zwiększyć dostępność substratów energetycznych. Długotrwałe utrzymywanie się podwyższonego stężenia hormonów stresu może zaburzać funkcjonowanie układu odpornościowego, układu krążenia i metabolizmu.

Układ rozrodczy

Układ rozrodczy umożliwia powstawanie gamet, ich połączenie podczas zapłodnienia oraz, w organizmie kobiety, rozwój zarodka i płodu. U człowieka funkcjonowanie układu rozrodczego jest regulowane przez oś podwzgórze‑przysadka‑gonady.

Gamety są haploidalnymi komórkami rozrodczymi zawierającymi pojedynczy zestaw chromosomów. 

Plemniki powstają w jądrach w  procesie spermatogenezy, którego końcowym etapem jest spermiogeneza. Dojrzały plemnik składa się z:

• główki z jądrem i akrosomem,

• szyjki, 

• wstawki zawierającej mitochondria,

• witki umożliwiającej ruch.

Akrosom zawiera enzymy uczestniczące w przechodzeniu plemnika przez osłony oocytu. Plemniki dojrzewają i są magazynowane w najądrzu. Nasienie obejmuje plemniki oraz wydzieliny gruczołów dodatkowych, które zapewniają środowisko transportowe i dostarczają m.in. składników energetycznych. Pełną zdolność do zapłodnienia plemniki uzyskują po kapacytacji zachodzącej w żeńskich drogach rozrodczych.

Komórki jajowe powstają w jajnikach w procesie oogenezy. Dojrzała komórka jajowa otoczona jest osłonką przejrzystą oraz komórkami wieńca promienistego.

Cykl miesiączkowy

Cykl miesiączkowy obejmuje powiązane zmiany zachodzące w jajniku i błonie śluzowej macicy. 

Cykl miesiączkowy oraz zachodzące w jego trakcie zmiany w jajnikach i macicy są kontrolowane przez hormony. Należą do nich:

• estrogeny oraz progesteron wytwarzane w jajnikach,

• hormon folikulotropowy (FSH) i hormon luteinizujący (LH) wytwarzane przez przedni płat przysadki mózgowej,

• gonadoliberyna (GnRH) - neurohormon wytwarzany w podwzgórzu.

Zapłodnienie i ciąża 

Zapłodnienie jest procesem połączenia materiału genetycznego gamet. U człowieka zachodzi najczęściej w bańce jajowodu.

Najważniejsze etapy to: 

• kapacytacja plemników, 

• reakcja akrosomalna,

• połączenie błon gamet,

• reakcja korowa ograniczająca polispermię,

• zakończenie przez oocyt drugiego podziału mejotycznego,

• utworzenie zygoty.

Zygota przechodzi kolejne podziały mitotyczne, czyli bruzdkowanie. Powstają morula, a następnie blastocysta. Blastocysta dociera do macicy i zagnieżdża się w jej błonie śluzowej (endometrium). 

Ciąża to stan fizjologiczny, podczas którego w macicy rozwija się nowy organizm. Podczas ciąży:

• zapłodniona komórka jajowa zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy,

• nowy organizm przechodzi rozwój prenatalny (zarodkowy i płodowy),

• płód wydalany jest z organizmu matki podczas porodu.

R1QzZZpVuTvwj

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Przebieg ciąży u człowieka.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Przebieg ciąży u człowieka.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1QzZZpVuTvwj

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Przebieg ciąży u człowieka.

Poród i laktacja 

Poród jest regulowany przez mechanizmy hormonalne i nerwowe. Rozciąganie szyjki macicy nasila wydzielanie oksytocyny, która zwiększa skurcze macicy. Silniejsze skurcze powodują dalsze rozciąganie szyjki, tworząc czasowo ograniczone dodatnie sprzężenie zwrotne.

Po porodzie:

• prolaktyna pobudza wytwarzanie mleka,

• oksytocyna wywołuje jego wypływ przez skurcz komórek otaczających pęcherzyki gruczołu mlekowego.

R1IZoXkomjr3T

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Laktacja i jej uwarunkowania fizjologiczne.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Laktacja i jej uwarunkowania fizjologiczne.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1IZoXkomjr3T

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Laktacja i jej uwarunkowania fizjologiczne.

Etapy rozwoju człowieka po narodzinach

Okres postnatalny (po narodzinach) rozwoju człowieka obejmuje okres życia człowieka od narodzin do śmierci. Wyróżnia się w nim następujące etapy:

• noworodkowy, 

• niemowlęcy, 

• wczesnego dzieciństwa, 

• dzieciństwa, 

• wczesnomłodzieńczy, 

• młodzieńczy, 

• dorosłości, 

• starości.

RzLjlM1RqSNbb

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Główne etapy ontogenezy człowieka.

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Główne etapy ontogenezy człowieka.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RzLjlM1RqSNbb

Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem: Główne etapy ontogenezy człowieka.

Antykoncepcja

Antykoncepcja obejmuje metody naturalne i sztuczne zmniejszające prawdopodobieństwo zapłodnienia lub ciąży.  Skuteczność metod antykoncepcyjnych określa skala Pearla: im niższa wartość w skali, tym metoda jest bardziej skuteczna.

Do naturalnych metod antykoncepcyjnych należy wyznaczenie dni płodnych i powstrzymanie się w czasie ich trwania od współżycia. 

Do metod antykoncepcji sztucznej zalicza się: metody hormonalne (tabletki hormonalne), barierowe (prezerwatywa, kapturek i błona dopochwowa, wkładki domaciczne), chemiczne (środki plemnikobójcze) oraz chirurgiczne (podwiązanie jajowodów i wazektomia).

Choroby układu rozrodczego 

Do chorób układu rozrodczego należą m.in. nowotwory, stany zapalne oraz inne zaburzenia funkcjonowania narządów rozrodczych. U kobiet występują m.in. rak szyjki macicy, rak jajnika, mięśniaki macicy i endometrioza, a u mężczyzn zapalenie, łagodny rozrost i rak gruczołu krokowego.

Choroby przenoszone drogą płciową mogą być wywoływane przez bakterie, wirusy, pierwotniaki i grzyby. Należą do nich m.in. rzeżączka, kiła, chlamydioza, zakażenia HIV, HPV i HSV oraz rzęsistkowica. Niektóre zakażenia mogą przebiegać bezobjawowo i prowadzić do poważnych powikłań. 

Profilaktyka chorób układu rozrodczego obejmuje regularne badania, szczepienia przeciw HPV oraz ograniczanie ryzyka zakażeń przenoszonych drogą płciową, m.in. unikanie przygodnych kontaktów seksualnych oraz stosowanie prezerwatyw.

Niepłodność może dotyczyć kobiet i mężczyzn. Jej przyczynami mogą być m.in. wady anatomiczne, zaburzenia hormonalne, choroby układu rozrodczego oraz nieprawidłowe parametry nasienia. Leczenie zależy od przyczyny i może obejmować metody farmakologiczne, chirurgiczne oraz techniki rozrodu wspomaganego medycznie, np. inseminację i zapłodnienie in vitro.