Struktura samorządu terytorialnego

Samorząd terytorialny w Polsce to precyzyjnie ułożona konstrukcja, w której każdy poziom odgrywa swoją własną, niepowtarzalną rolę. Gmina, powiat i województwo tworzą trójstopniowy układ, dzięki któremu państwo może działać blisko obywatela, ale jednocześnie na dużą skalę. Znajomość tej struktury się przydaje - pomaga zrozumieć, kto odpowiada za drogi, szkoły, transport czy ochronę zdrowia i do którego poziomu samorządu kierować konkretne sprawy.

Samorząd terytorialny

Zadania administracji publicznej w terenie realizują organy pochodzące z wyborów członków wspólnot samorządowych. Na każdym szczeblu organizacji państwa (lokalnym i regionalnym) istnieją samorządowe wspólnoty mieszkańców. Przynależność do nich jest obowiązkowa i ma charakter powszechny. Ustawa z 1998 r. o systemie samorządu terytorialnego powołuje do istnienia trzy szczeble organizacji terytorialnej kraju:

W każdym państwie demokratycznym ważną rolę odgrywają działania obywateli. To niezbędny element sprawnego funkcjonowania państwa i budowania społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego tak istotne są wszelkiego rodzaju samorządy. Uczą odpowiedzialności za decyzje podejmowane dla wspólnego dobra.

Podstawą działania samorządu terytorialnego w Polsce jest Europejska Karta Samorządu Terytorialnego, Konstytucja RP i ustawa o samorządzie terytorialnym.

Samorząd w prawie europejskim

Europejska Karta Samorządu Terytorialnego (EKST) jest dokumentem Rady Europy. Reguluje m.in. status samorządów terytorialnych w relacji do władz danego państwa. Według zapisów, w EKST samorząd terytorialny jest głównym elementem demokracji. Jednym z celów Karty jest włączenie obywateli w tworzenie demokracji w miejscu ich zamieszkania. Wiąże się to z obowiązkiem zasięgania opinii społeczności lokalnych we wszystkich sprawach, które bezpośrednio ich dotyczą, np. w sprawie zmiany granic jednostek podziału administracyjnego. Karta definiuje samorząd terytorialny w następujący sposób:

Zgodnie z europejskimi normami, obowiązującymi również w Polsce, mieszkańcy jednostki samorządowej mogą wybrać swoich przedstawicieli, którzy w ich imieniu będą administrować i podejmować decyzje. Taka forma zarządzania jednostką samorządową jest najwygodniejsza, zwłaszcza że istnieją mechanizmy kontrolne, np. możliwość odwołania jednoosobowego organu wykonawczego (prezydenta, wójta) lub całej rady w drodze referendum. Zasady przeprowadzenia referendum określa ustawa. Najprostszym mechanizmem kontrolnym jest jednak odmowa ponownego wyboru. Wystarczy oddać głos w kolejnych wyborach i zmienić prezydenta lub skład rady.                                                                  Europejska Karta Samorządu Terytorialnego została przyjęta przez Radę Europy 15 października 1985 roku, Polska ratyfikowała ją w 1993 roku, zobowiązując się do zapewnienia samorządom rzeczywistej autonomii.

Zasady działania samorządu terytorialnego w RP

Samorząd terytorialny działa na podstawie kilku podstawowych zasad:

Cechy jednostki samorządu terytorialnego w Polsce

• powstaje tylko z mocy prawa krajowego i działa w granicach przez prawo określonych;

• członkami wspólnoty samorządowej z mocy prawa są wszyscy mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego;

• ma własną demokratyczną organizację ustaloną przez ustawę i własny statut;

• powołana jest do wykonywania zadań z zakresu administracji publicznej w formach właściwych dla tej administracji;

• corocznie uchwala własny budżet, niebędący częścią budżetu państwa ani innej jednostki samorządu terytorialnego;

• jest podmiotem zarówno prawa publicznego (dysponując kompetencjami administracyjnoprawnymi), jak i prawa prywatnego (osobą prawa cywilnego, mającą zdolność sądową);

• podejmuje decyzje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność;

• jej względną samodzielność ogranicza zdecentralizowany nadzór organów państwowych o charakterze weryfikacyjnym, z reguły ograniczony do kryterium legalności;

• jest kontrolowana i chroniona przez niezawisłe sądy administracyjne i sądy powszechne.

Struktura samorządu terytorialnego

Według polskiego prawa, najmniejszą i podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina. Mówi o tym artykuł 164 Konstytucji RP. Możliwe jest jednak tworzenie innych jednostek samorządu lokalnego i regionalnego (sołectw i dzielnic/osiedli). W Polsce, zgodnie z postanowieniami konstytucji, została wprowadzona trójstopniowa struktura samorządu terytorialnego. W jej skład wchodzą gmina, powiat i województwo.

Poniższy opis przedstawia jednostki samorządu terytorialnego wraz z ich organami stanowiącymi i wykonawczymi.

W tabeli zestawiono jednostki samorządu terytorialnego wraz z ich organami.

R1aSHIjjS41qZ

Tabela przedstawiająca jednostki samorządu terytorialnego wraz z ich organami stanowiącymi i wykonawczymi, tabela zawiera trzy kolumny i 5 wiersz. Nagłówek kolumny pierwszej jednostka samorządu, nagłówek kolumny drugiej organ stanowiący i kontrolny, nagłówek kolumny trzeciej organ wykonawczy. Wiersz pierwszy: gmina, rada gminy, wójt, burmistrz, prezydent miasta, wiersz drugi: powiat ziemski, rada powiatu, zarząd powiatu ( ze starostą), wiersz trzeci: miasto na prawach powiatu, rada miasta, prezydent miasta, wiersz czwarty: sejmik województwa, zarząd województwa (z marszałkiem województwa).

R1VZSCJGTPH3D

Ilustracja przedstawia konturową mapę Polski z podziałem na województwa oraz z podziałem na powiaty i gminy na terenie jednego województwa Analiza dotyczy województwa pomorskiego.

Skoro wiesz już, jak wygląda struktura samorządu terytorialnego, pora zobaczyć, w jaki sposób sami mieszkańcy mogą wpływać na działania lokalnych władz. Jednym z najważniejszych narzędzi demokracji bezpośredniej na poziomie gminy jest referendum lokalne.                                                     

Tekst, który za chwilę przeczytasz, wyjaśnia, kiedy można przeprowadzić referendum, kto może je zainicjować i jakie warunki muszą być spełnione, aby jego wyniki były wiążące. Ta wiedza pozwoli ci zrozumieć, jak obywatele realnie uczestniczą w podejmowaniu decyzji dotyczących swojej wspólnoty.

Jednym ze sposobów wpływu mieszkańców danej społeczności lokalnej na jej władze jest referendum lokalne. Nazywamy tak specjalny rodzaj głosowania, w którym członkowie wspólnoty samorządowej wypowiadają się na temat swojej woli w postawionej kwestii (pytaniu) dotyczącym tejże wspólnoty, odpowiadając “tak” lub “nie”.

• w sprawie odwołania organu stanowiącego dla danej jednostki samorządu terytorialnego,

• co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej wspólnoty samorządowej, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki samorządu terytorialnego,

• w innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę.

1. odwołanie wójta (burmistrza, prezydenta miasta),

2. samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy.

R1ccBDzm4OWRi

Zdjęcie przedstawia kartę do głosowania w referendum gminnym dotyczącym odwołania Rady Gminy przed upływem kadencji. W środkowej części ilustracji umieszczone zostały dwa puste kwadraty, a obok nich napisy: "TAK","NIE".

Referendum przeprowadza się z inicjatywy organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego lub na wniosek mieszkańców. W tym drugim przypadku musi to być co najmniej:

• 10% uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy albo powiatu,

• 5% uprawnionych do głosowania mieszkańców województwa.

• wzięło w nim udział co najmniej 30% uprawnionych do głosowania,
  ALE:

• w przypadku referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego pochodzącego z wyborów bezpośrednich zostanie ono uznane za ważne, gdy udział w nim wzięło nie mniej niż ⅗ liczby biorących udział w wyborze odwoływanego organu.

• za jednym z rozwiązań w sprawie poddanej pod głosowanie oddano więcej niż połowę ważnych głosów,

• w przypadku głosowania w sprawie samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne, jeżeli “za” oddano co najmniej ⅔ ważnych głosów.

Artykuł 164 ust. 3 Konstytucji RP stanowi, że gmina wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego niezastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego. Oznacza to, że wzajemne relacje między jednostkami samorządu terytorialnego powinny kształtować się według zasady pomocniczości (subsydiarności). Wskazuje ona, że samorząd powiatowy oraz wojewódzki powinny realizować tylko takie zadania, które nie mogą być skutecznie wykonane na poziomie gminy.

gallery

• Referendum lokalne - obszary głosowania oraz szczególne uprawnienia gminy
• Wnioski

Referendum lokalne - obszary głosowania oraz szczególne uprawnienia gminy10

.

R2P4P14UKAQ34

Wnioski40

Ustawodawca rozróżnia ogólny zakres spraw poddawanych referendum lokalnemu oraz szczególne kompetencje referendalne przysługujące wyłącznie gminie.                                                                                         Wspólne dla wszystkich JST są trzy kategorie spraw: odwołanie organu stanowiącego, rozstrzyganie kwestii mieszczących się w zakresie  zadań JST oraz inne istotne sprawy dotyczące wspólnoty samorządowej.

Jednocześnie gmina, jako podstawowy szczebel samorządu, dysponuje dodatkowymi formami demokracji bezpośredniej: możliwością odwołania organu wykonawczego oraz samoopodatkowaniem się mieszkańców. 

Wynika z tego, ze pozycja gminy w systemie samorządowym jest najsilniejsza pod względem bezpośredniego udziału obywateli w procesach decyzyjnych, katalog spraw referendalnych w gminie jest najszerszy. 

Konstrukcja ta odzwierciedla konstytucyjne znaczenie gminy oraz zasadę, ze sprawy lokalne powinny być rozstrzygane na poziomie możliwie najbliższym wspólnocie mieszkańców.

Po przeczytaniu tekstu znasz zasady i podstawy prawne referendum lokalnego. Teraz zobaczysz, jak wygląda praktyka - krok po kroku.                                Animacja przedstawia  sytuację, w której mieszkańcy gminy decydują się skorzystać z opisanej wcześniej procedury i wszczynają referendum z własnej inicjatywy. 

Zwróć uwagę na to, kto rozpoczyna cały proces, jak wygląda zbieranie podpisów, kontakt z władzami gminy, a także jak różne grupy mieszkańców przedstawiają swoje argumenty. Ten przykład pomoże ci połączyć teorię z realnym działaniem samorządu i pokazać, gdzie w strukturze JST znajduje się przestrzeń dla aktywności obywateli.

Autonomia czy hierarchia?

Patrząc na mapę podziału administracyjnego Polski, mogłoby się wydawać, że niektóre jednostki samorządowe podlegają innym: województwo jest większe od powiatu, powiat większy od gminy. Jednak tak nie jest.

Jak wynika z powyższych opisów, jednostki samorządu terytorialnego są autonomiczne w swoich działaniach. Nie podlegają również bezpośrednio jednostkom administracji rządowej. Zasada pomocniczości, o której już wspomniano, gwarantuje współpracę na polach wspólnych (np. zagospodarowanie przestrzenne), ale nie oznacza hierarchicznej podległości poszczególnych jednostek.                                                                                      Polski samorząd terytorialny ma charakter zadaniowy, a nie hierarchiczny - każda JST działa samodzielnie w granicach prawa, realizując przypisane jej zadania własne i zlecone. Oznacza to, że współpraca między gminą, powiatem i województwem ma charakter koordynacyjny, a nie nadrzędno‑podrzędny, co jest jednym z konstytucyjnych gwarantów decentralizacji władzy publicznej.

Podsumowanie

Struktura samorządu terytorialnego w Polsce opiera się na trójstopniowym podziale na gminy, powiaty i województwa, z których każda JST działa samodzielnie, realizując ustawowo określone zadania publiczne. Taki model jest zgodny z Europejską Kartą Samorządu Terytorialnego, która podkreśla znaczenie decentralizacji, autonomii wspólnot lokalnych oraz wykonywania zadań na możliwie najniższym szczeblu. Ważnym uzupełnieniem systemu są mechanizmy demokracji bezpośredniej, w tym referendum lokalne, które pozwala mieszkańcom podejmować decyzje w sprawach szczególnie istotnych dla wspólnoty i stanowi narzędzie kontroli nad organami samorządu. W efekcie polski model łączy stabilną strukturę instytucjonalną z możliwością realnego wpływu obywateli na działania władz lokalnych, przy zapewnieniu nadzoru ograniczonego do kryterium legalności.

Słownik