Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
R1vZ5Qtm92mhu
1917 - 1922 wojna domowa,
1918 wprowadzenie komunizmu wojennego,
1918 powstanie łagrów,
1921 wprowadzenie NEP-u,
30.12.1922 powstanie ZSRS,
1924 śmierć Włodzimierza Lenina,
1929 początek kolektywizacji rolnictwa,
1929 objęcie samodzielnych rządów przez Józefa Stalina,
1932 - 1933 Wielki Głód na Ukrainie,
1936 uchwalenie konstytucji ZSRS,
1936 początek wielkiej czystki.
Oś czasu - system totalitarny w ZSRS
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wprowadzenie

Twórcą Rosji Sowieckiej był Włodzimierz LeninWłodzimierz LeninWłodzimierz Lenin. To on stworzył podstawy ideologiczne oraz umożliwił bolszewikom zdobycie i ugruntowanie władzy w państwie. Pomocne okazały się przede wszystkim dekrety: o pokoju i o ziemi.

  • Dekret o pokoju doprowadził do zawarcia pokoju separatystycznego z Niemcami i wycofania się Rosji z wojny, a tym samym zrealizowania postulatów większości rosyjskiego społeczeństwa, zmęczonego działaniami wojennymi i kryzysem.

  • Dekret o ziemi umożliwił, przy przyzwoleniu bolszewików, samowolne zagarnięcie przez chłopów majątków ziemskich i doprowadził do likwidacji warstw posiadających oraz zniszczenia „starego porządku”.

Na gruzach carskiej Rosji nie powstało automatycznie socjalistyczne państwo, na co liczyli twórcy rewolucji październikowej.  Również kształtująca się nowa rzeczywistość nie uzyskała akceptacji znacznej części społeczeństwa. Wówczas  bolszewicy, korzystali z różnych metod i środków (często spoza granic prawa), aby zdobytej władzy już nie oddać.

RpDQHa1xHxCdX
Karykatura Lenina sprzątającego świat
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 1

Na podstawie Karykatury Lenina sprzątającego świat, wymień grupy społeczne które symbolizują przedstawione na rysunku postacie. Zwróć uwagę na atrybut trzymany przez Lenina. Jak można zrozumieć napis „Towarzysz Lenin oczyszcza ziemię z brudu”?

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wymień, z jakich grup społecznych Lenin, chciał oczyścić świat.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Lenin chciał oczyścić świat m.in z monarchów, duchowieństwa prawosławnego, kapitalistów.

Ćwiczenie 1
RU4Q241Qd1q1m1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Włodzimierz Lenin
RQBGGxHwAXSTC1
Włodzimierz Lenin podczas pracy w swoim biurze
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 2

Przyjrzyj się uważnie zdjęciu. Jak sądzisz, czy przedstawienie Lenina w otoczeniu książek, siedzącego przy biurku zastawionym przyborami do pracy i zaczytanego mogło mieć jakiś cel propagandowy. Zwróć uwagę w dalszej części lekcji, w jaki sposób ukazany jest Józef Stalin.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Napisz, czy przedstawienie Lenina w otoczeniu książek, siedzącego przy biurku zastawionym przyborami do pracy i zaczytanego mogło mieć jakiś cel propagandowy. Zwróć uwagę w dalszej części lekcji, w jaki sposób ukazany jest Stalin.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Przedstawienie Lenina jako człowieka oczytanego miało charakter propagandowy. W przeciwieństwie do swojego poprzednika Stalin nie był fotografowany w taki sposób. Stalin był przedstawiany jako „wódz” państwa sowieckiego.

tB9ReqYTLj_00000012

Początki władzy bolszewików

Przypomnijmy: w listopadzie 1917 roku w głosowaniu powszechnym wybrano Zgromadzenie Konstytucyjne. Ku zdziwieniu bolszewików w przeprowadzonych wyborach zdobyli oni tylko 25% głosów. Ponad 40% oddano na Partię Socjalistów Rewolucyjnych (eserów). Bolszewicy nie zamierzali jednak uznać tego faktu i kolejny raz przy pomocy marynarzy Floty Bałtyckiej rozpędzili ciało ustawodawcze. Lenin obrazowo to podsumował, stwierdzając, że skoro konstytuanta stanęła w poprzek rewolucji, należało ją zlikwidować. Bolszewicy utworzyli rząd: Radę Komisarzy Ludowych z Włodzimierzem Leninem na czele i rozpoczęli „przekonywanie” do swojej władzy. Pomocny w tym okazał się aparat terroru. Już pod koniec 1917 roku z inicjatywy Lenina powołana została Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, tzw. Czeka. Na jej czele stał bliski współpracownik Lenina, wcześniej jeden z przywódców SDKPiL, Feliks DzierżyńskitB9ReqYTLj_000tp001Feliks Dzierżyński.

Ćwiczenie 2
R1BO8P3q4mhha1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3

Korzystając z różnych źródeł napisz, jaki program głosiła SDKPiL.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Aparat terroru miał przede wszystkim uniemożliwić oddanie władzy przez bolszewików. Wrogiem rządzących mógł się okazać każdy i każdego mogły dotknąć represje. Do więzień trafiali „przestępcy” gospodarczy (nazywani „burżujami”
i  „spekulantami”), a także „polityczni” występujący przeciwko ustrojowi bądź za występujących uznani lub nieakceptujący nowej władzy. Bardzo często o losie człowieka decydowało jego pochodzenie społeczne. Wrogami klasowymi przewidzianymi do unicestwienia stali się ziemianie, przemysłowcy, przedstawiciele inteligencji. Szczególnie złą sławę wśród licznych placówek więziennych miało moskiewskie więzienie na Łubiance.

Kształt ustrojowy państwu bolszewików nadała Konstytucja Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Rad z lipca 1918 roku. Przede wszystkim wprowadzała wspomnianą nazwę państwa. Zakładała, że władzę ustawodawczą w państwie miał sprawować Wszechrosyjski Zjazd Rad Delegatów Robotniczych, Chłopskich i Żołnierskich. Miał być zwoływany co najmniej raz na dwa lata. Kiedy nie obradował, rządził Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy. Do jego zadań należało wydawanie ustaw, administrowanie państwem, kontrolowanie go. Mógł również odwoływać lub zawieszać wszelkie decyzje Zjazdu Rad. Z Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego wyłaniany był rząd, czyli Rada Komisarzy Ludowych. Mocno ograniczone były prawa polityczne. Najbardziej uprzywilejowaną grupę stanowili robotnicy (konstytucja gwarantowała np. wolność prasy, słowa, zgromadzeń, ale tylko klasie robotniczej), mniej uprzywilejowaną – chłopi
(w wyborach do rad jeden głos robotniczy równał się pięciu chłopskim), a grupami całkowicie pozbawionymi wszelkich praw byli duchowni, carscy urzędnicy i przedstawiciele warstw posiadających (nazywano ich liszeńcami od słowa „liszat” – pozbawiać).

W ugruntowaniu władzy bolszewikom przeszkadzali również zwolennicy poprzedniego ustroju. Przeciwko próbom tworzenia nowej rzeczywistości politycznej wystąpili dawni carscy generałowie, czyli biali. Wymordowanie carskiej rodziny
(na mocy decyzji Lenina) w lipcu 1918 roku tylko ich umocniło w oporze przeciwko bolszewikom. Do walki z białymi utworzono Armię CzerwonąArmia CzerwonaArmię Czerwoną. Powstała na mocy ochotniczego „robotniczo‑chłopskiego” zaciągu. Zgodnie z ideą równości – zlikwidowano w niej stopnie wojskowe. Żołnierzy wyróżniały obejmowane stanowiska, ale bez dystynkcjidystynkcjadystynkcji. Na straży dyscypliny i odpowiedniego poziomu ideologicznego stali komisarze polityczni. Armii Czerwonej brakowało jednak uzbrojenia, mundurów, wyszkolenia. Aby to zmienić, zdecydowano się zachęcić do wstępowania do niej dawnych oficerów armii carskiej. „Zachęcano ich”, internując na przykład ich rodziny. Armia Czerwona najbardziej zacięte walki toczyła na Ukrainie z siłami gen. Antona Denikina, Aleksandra Kołczaka na Syberii i gen. Nikołaja Judenicza na terenie Estonii.

Armia Czerwona
dystynkcja
R1czvxyyj0WnT1
Rosja w okresie rewolucji (1917-1921)
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Mapa Rosji w okresie rewolucji 1917‑1921 r. Na mapie zaznaczone są:

- granice ZSRS do grudnia 1922 r.,

- miejsca rozpoczęcia rewolucji lutowej i październikowej,

- miejsce zamordowania rodziny carskiej,

- kolej transsyberyjska,

- tereny, na których stale utrzymywała się władza sowiecka.

ZSRS w 1922 r.  graniczył z państwami:

- Finlandią,

- Estonią,

- Łotwą,

- Polską,

- Turcją,

- Persją,

- Afganistanem,

- Chinami,

- Mongolią,

- Mandżurią,

- Japonią.

Rewolucja lutowa trwała od 3 do 15 marca 1917 r. i rozpoczęła się w Piotrogrodzie.

Rewolucja październikowa wybuchła 7 listopada 1917 r. w:

- Piotrogrodzie,

- Moskwie.

Kolej transsyberyjska łączyła wschodnią część ZSRS z zachodnią jej częścią. Biegła przez miasta:

- Piotrogród,

- Moskwa,

- Samara,

- Ufa,

- Omsk,

- Nowonikołajewsk,

- Krasnojarsk,

- Irkuck,

- Wierchnieudińsk,

- Czyta,

- Harbin,

- Władywostok,

- Chabarowsk.

Miejsce zamordowania rodziny carskiej 17 lipca 1918 r.:

- Jekaterynburg.

Tereny, na których stale utrzymywała się władza sowiecka:

- okolice Piotrogrodu,

- okolice Moskwy.

Dodatkowym utrudnieniem dla bolszewików, dążących do ugruntowania władzy, była konieczność walki z oddziałami interwencyjnymi wysłanymi przez państwa ententy oraz wojna polsko‑bolszewicka, która okaże się nie tylko konfliktem granicznym, ale też początkiem „ogólnoświatowej rewolucji”. Wojna domowa zakończyła się sukcesem Armii Czerwonej, podobnie jak zmagania z siłami interwencyjnymi ententy. Jedynie konflikt z Polską nie przebiegał zgodnie z planami bolszewików.

Polecenie 4

Wymień przyczyny porażki bolszewików w wojnie z Polską.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Sukces bolszewików w wojnie domowej w Rosji umożliwiło kilka czynników:

  • Rywalizacja pomiędzy generałami białych i tym samym brak koordynacji ich działań.

  • Zatrzymanie ofensywy Piłsudskiego.

  • Właściwa propaganda: Armia Czerwona w dużej mierze rekrutowała się z chłopów, bolszewicy pozwolili im (początkowo!) przejąć ziemię, a biali głosili powrót przedrewolucyjnych stosunków własnościowych.

  • Wojska ententy udzieliły zbyt małego wsparcia białym. Społeczeństwo Zachodu było zmęczone I wojną światową i opinia publiczna w większości krajów była przeciwna interwencji w Rosji.

Komunizm wojenny oraz NEP

Kolejnym problemem, z którym musieli poradzić sobie bolszewicy, był kryzys ekonomiczny, wywołany zarówno prowadzonymi wojnami, jak i ich własną polityką gospodarczą.

Decyzje bolszewików po zdobyciu władzy:

  • Likwidacja prywatnej własności i przejęcie pełnej kontroli nad gospodarką.

  • Znacjonalizowanie banków i dużych zakładów przemysłowych.

  • Anulowanie długów zagranicznych.

  • Wprowadzenie kontroli fabryk przez rady robotnicze, co okazało się przedsięwzięciem niszczącym sowiecką gospodarkę. Nieposiadający odpowiednich kwalifikacji członkowie rad nadzorowali proces produkcji, ponadto dopuszczali się defraudacji i kradzieży.

Ciężka zima w 1918 roku pogłębiła jeszcze bardziej zapaść gospodarczą. Nie bez znaczenia był fakt, że zgodnie z traktatem brzeskim od Rosji odpadły tereny Ukrainy z rozwiniętym przemysłem i produkcją rolną.

Chcąc zapewnić aprowizację armii i zaspokoić potrzeby państwa, wprowadzono komunizm wojenny. Państwo przejęło na własność także małe zakłady przemysłowe, nawet rzemieślnicze (faktycznie zlikwidowano wszelkie elementy wolnorynkowe). Wprowadzono także centralizację gospodarki. Poszczególne gałęzie przemysłu były zarządzane przez główne komitety, które wyznaczały zakładom przemysłowym, fabrykom wskaźniki produkcyjne. Zaplanowana wysokość produkcji często zdecydowanie przekraczała możliwości zakładu, w efekcie dochodziło do dezorganizacji produkcji. Jeszcze gorzej przedstawiała się sytuacja na wsi. Również i tutaj próbowano ograniczyć własność prywatną, tworząc państwowe gospodarstwa rolne (sowchozy), kolektywne, oraz spółdzielnie rolnicze. Chłopi, zwłaszcza ci, którzy dopiero co zagarnęli ziemię, nie byli zainteresowani „propozycjami” bolszewików. Odgórnie ustalono stałą cenę skupu zboża przez państwo (poniżej ceny rynkowej) oraz obowiązkowe kontyngenty. Jeśli chłopi nie wywiązywali się z nich, groziła im rekwizycja: powstały specjalne komisje rekwizycyjne (składające się przede wszystkim z pracowników fabryk), których członkowie byli wynagradzani częścią zabranych płodów rolnych. Bardzo często zabierano wszystko, nie zwracając uwagi na potrzeby rodzin chłopskich. Chłopi ukrywali więc produkty rolne, mimo że groziła za to nawet kara śmierci. Nie zawsze jednak istniała taka możliwość, toteż w latach 1920–1921 w wielu rejonach kraju zapanował głód. Zasady komunizmu wojennego stosowane przez państwo (zwłaszcza konfiskata ziemi i dobytku oraz przymusowe dostawy towarów rolnych) wywołały bunty chłopów (do największego doszło w guberni tambowskiej).

Trudna sytuacja gospodarcza, brak żywności w miastach, reglamentacja większości produktów żywnościowych, a zwłaszcza zmniejszanie przydziałów doprowadzały z kolei do strajków robotniczych. Przeciwko władzy bolszewików wystąpili także marynarze w bazie w Kronsztadzie (ci, od których rewolucja się zaczęła). Bunty stłumiono, ale Lenin dostrzegł potrzebę zastąpienia komunizmu wojennego inną formą gospodarowania. Potraktował bunt marynarzy jako ostrzeżenie dla władzy bolszewików, tym bardziej że obok haseł poprawy sytuacji gospodarczej pojawiły się w nim postulaty „demokratyzacji życia” społecznego i politycznego. W marcu
1921 roku na X Zjeździe Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) ogłosił wprowadzenie Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP), zakładającej funkcjonowanie elementów wolnego rynku i prywatnej inicjatywy. Większość zakładów pozostała państwową własnością, ale pozwolono na pewną samodzielność w zakresie dystrybucji, zaopatrzenia. Pojawiła się możliwość dzierżawy zakładów od państwa. Chłopi mogli po uiszczeniu podatku w naturze sprzedawać nadwyżki produktów rolnych na wolnym rynku. Za przyzwoleniem Lenina pisarz Maksym GorkitB9ReqYTLj_000tp002Maksym Gorki zwrócił się o pomoc międzynarodową dla ofiar głodu. Wsparcia udzieliły organizacje charytatywne krajów zachodnich (m.in. założona przez Herberta Clarka Hoovera [czyt.: huwera], późniejszego prezydenta USA) czy międzynarodowe. Udało się także pozyskać kapitał zachodni, który rozpoczął inwestowanie w państwie sowieckim. Cudzoziemcom gwarantowano preferencyjne warunki. Efektem była poprawa warunków życia. Niemniej bolszewicy zdawali sobie sprawę, że NEP stanowi przyznanie się do porażki idei „szybkiego skoku w socjalizm” oraz uniezależnia społeczeństwo i niweluje kontrolę władzy państwowej nad gospodarką.

Powstanie ZSRS

Jeszcze w okresie władzy Lenina 30 grudnia 1922 roku doszło do utworzenia
Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. W leninowskiej koncepcji miał być
to federacyjny organizm państwowy, składający się z równoprawnych republik – początkowo sowieckiej, białoruskiej, ukraińskiej i zakaukaskiej. Warto zauważyć,
że tereny ostatniej z wymienionych republik zostały przyłączone w wyniku agresji zbrojnej. Dosyć specyficznie była więc traktowana idea samostanowienia głoszona przez bolszewików.

tB9ReqYTLj_000tp002
tB9ReqYTLj_000tp001
tB9ReqYTLj_00000024

Kres rządów Lenina

Lenin był zwolennikiem urzędów kolegialnych. Uważał, że po jego śmierci władza powinna przejść w ręce gremium złożonego z kilku osób. Wśród nich wymieniano: Grigorija ZinowiewatB9ReqYTLj_000tp003Grigorija Zinowiewa, Lwa KamieniewatB9ReqYTLj_000tp004Lwa Kamieniewa, a przede wszystkim Lwa Trockiego.

R1eTLTxoEassa
Jedno z ostatnich zdjęć Lenina
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 5

Wódz rewolucji po wylewach był częściowo sparaliżowany. Wyjaśnij, kto był odpowiedzialny za „nadzorowanie” kwestii zdrowotnych Lenina.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W swoim testamencie przestrzegał przed oddaniem władzy w ręce Józefa Stalina, pełniącego od 1922 roku funkcję sekretarza generalnego Rady Komisarzy Ludowych.

R1Zagpv7VTYUh
Ćwiczenie 3
Ćwiczenie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R6r2HoZvNhQfD
Ćwiczenie 3
Zapoznaj się z opisem zdjęcia. Niektórzy historycy uważają, że zostało sfałszowane. Wskaż, który z przywódców mógł być inicjatorem takiego działania:
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Po śmierci Lenina w 1924 roku większość jego dawnych współpracowników uznała, że największym dla nich zagrożeniem jest Lew Trocki, toteż Stalina pozostawiono na stanowisku sekretarza. A ten stopniowo, bez rozgłosu, dokonywał zmian w strukturze partii, obsadzając ważne stanowiska oddanymi sobie ludźmi.

R1DalLkm9nU1r
Lenin przemawiający na placu Czerwonym. Po prawej stronie, oparty o trybunę stoi Lew Trocki.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 6

Poszukaj w dostępnych źródłach informacji o Lwie Trockim wypisz powody jakie miał Stalin, żeby obawiać się Trockiego jako największego konkurenta w walce o władzę.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RBY3GPCUAtZy4
Pogrzeb Lenina. Trumnę Lenina niesie m.in. Feliks Dzierżyński (z przodu).
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Ćwiczenie 4
RG9tVLHz5W5k71
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Stalin chwilowo sprzymierzył się z Zinowiewem i Kamieniewem. Wspólnie zmusili Trockiego do opuszczenia kraju. Po pozbyciu się najgroźniejszego przeciwnika Stalin zaczął podejmować działania, które doprowadziły go do przejęcia pełni władzy. Zawierał „przyjaźnie” i „sojusze”, które umożliwiały mu eliminowanie kolejnych przeciwników. Do perfekcji opanował posługiwanie się kłamstwem. W 1927 roku odsunął Zinowiewa i Kamieniewa, posądzając ich o ustawiczne sprzeciwianie się polityce partii. Oskarżono ich również o działalność kontrrewolucyjną. Bucharina, redaktora bolszewickiego czasopisma „Prawda”, który wspomógł go w walce przeciwko wspomnianym działaczom, odsunął ze względu na „inne spojrzenie” na problemy kolektywizacji. Niektórych przeciwników unicestwiał w dosłownym tego słowa znaczeniu, m.in. zmuszając do samobójstwa. Feliks Dzierżyński, stojący przez pierwsze lata na czele aparatu bezpieczeństwa, bliski współpracownik Lenina, zmarł… z przepracowania. W 1929 roku Stalin mógł powiedzieć, że jest jedynowładcą.

tB9ReqYTLj_000tp003
tB9ReqYTLj_000tp004
tB9ReqYTLj_0000003G

Wielki terror

Objęcie pełni władzy przez Stalina nie zahamowało procesu pozbywania się przeciwników politycznych. Stalin głosił teorię prawną, że wraz z rozwojem komunizmu wzrasta liczba wrogów klasowych i zgodnie z nią likwidował każdego, kto budził cień podejrzenia. Służył mu do tego świetnie rozbudowany aparat terroru, a przede wszystkim wszechobecna i wszechwładna policja polityczna. Od 1934 roku strach budziło NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), następca Czeki. Do największych czystek doszło w drugiej połowie lat 30. Przede wszystkim przeprowadzono je w partii. W trzech procesach moskiewskich (1936, 1937, 1938) skazano członków partii, którzy cieszyli się zbyt dużą popularnością, m.in. Siergieja Kirowa. Oskarżycielem we wszystkich procesach był Andriej Wyszyński.

RLsJjZo8kPuH3
Andriej Wyszyński odczytujący akt oskarżenia. Był uznawany za najbardziej krwawego prokuratora ZSRS, a zarazem twórcę teorii, iż przyznanie się oskarżonego może stanowić decydujący dowód winy. Niekonieczne było jej udowodnienie.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 7

Oceń teorię prawną sformułowaną przez Józefa Stalina

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Oprócz Feliksa Dzierżyńskiego życie stracili też Gienrich Jagoda czy Nikołaj Jeżow, którzy stali na czele policji politycznej, czyli nadzorowali aparat terroru. Nikt zatem nie mógł być pewien swojego losu.

RJKAh9SFUtF3C
Zmienianie historii
Źródło: a. nn., domena publiczna.
RWHG211l8yQfj
Zmienianie historii
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Osoby, które Stalin likwidował, znikały też „z kart historii”. Na pierwszym zdjęciu pierwsza osoba z prawej strony to Nikołaj JeżowNikołaj JeżowNikołaj Jeżow.

Nikołaj Jeżow
Polecenie 8

Wyjaśnij, jaki Twoim zdaniem, jest powód korekty zdjęcia Zmienianie historii.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź na pytanie: Jak uważasz, dlaczego w ZSRS za czasów Stalina dokonywano korekty zdjęć.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Ze zdjęć usuwano osoby, które zostały fizycznie wyeliminowane z życia politycznego.

Czystka objęła przede wszystkim stare kierownictwo partyjne – członków partii, którzy współpracowali z Leninem. Stalin tworzył swoje elity, jemu wszystko zawdzięczające i od niego zależne. Także w ruchu międzynarodowym zlikwidował kierownictwo III Międzynarodówki, przywódców komunistycznych partii w krajach europejskich, m.in. Komunistycznej Partii Polski. Po czystkach liczba członków partii spadła o ponad 500 tys., a podobno przyjęto około 1 mln nowych.

R11h0HDNymCo2
Pismo podpisane przez Ławrientija Berię, szefa NKWD.
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Beria był kolejnym szefem NKWD. Jego zadanie polegało na wydawaniu nakazów egzekucji.

Czystka dotknęła też wojsko. Stalin pozbył się jeszcze wodzów rewolucyjnych. Pretekstem było oskarżenie marszałka Michaiła Tuchaczewskiego o szpiegostwo na rzecz Niemiec. W 1937 roku skazano Tuchaczewskiego, a następnie kolejnych dwóch marszałków, 15 wyższych dowódców armii, blisko 40 tys. oficerów.

R1XvBFEcKdu8Z
Marszałkowie ZSRS. W pierwszym rzędzie od lewej: Michaił Tuchaczewski, Kliment Woroszyłow, Aleksandr Jegorow. W drugim rzędzie od lewej: Siemion Budionny, Wasilij Blücher.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 9

Z widocznych na zdjęciu pięciu marszałków ZSRS przeżyło dwóch. W dostępnych źródłach znajdź informację, którzy z nich ocaleli.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Znajdź w dostępnych źródłach informację, który z marszałków ZSRS ocalał:   Michaił Tuchaczewski, Kliment Woroszyłow, Aleksandr Jegorow, Siemion Budionny czy Wasilij Blücher.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Ocaleli Kliment Woroszyłow i Siemion Budionny.

Wymordowano 90% generałów i 80% pułkowników. Na ich miejsce przyszli ludzie szybkiego awansu, niedouczeni, karierowicze.

Także kierownicza kadra w gospodarce została poddana represjom. NKWD wykryło w przemyśle kontrrewolucjonistów, sabotażystów. Wyniki zakładane w kolejnych planach były niemożliwe do osiągnięcia, należało więc znaleźć winnych. Życie stracił (podobno popełnił samobójstwo) komisarz przemysłu Sergo Ordżonikidze. Posady tracili dyrektorzy fabryk, inżynierowie zatrudnieni na ważnych stanowiskach. Bardzo często w ramach kary trafiali do łagrów. Niszczono również grupy narodowe, w tym Polaków, których masowo zsyłano do łagrów, głównie do Kazachstanu.

W latach 1937–1938 NKWD aresztowało ponad 1,5 mln osób. Skazano ok. 1,3 mln, a rozstrzelano 700 tys.

Oblicza się, że ok. 9% dorosłego społeczeństwa ZSRS pod koniec lat 30. znalazło się w obozach GUŁaguGUŁaguGUŁagu. System obozów przymusowej pracy (łagrów), powstał w 1918 roku dla „wrogów ludu”, „odszczepieńców”. Do łagru mogli też trafić nieprawomyślni członkowie partii bolszewickiej. Rozbudowa GUŁagu nastąpiła w okresie stalinowskim, ale o jego rozroście już w pierwszych latach może świadczyć fakt, że w 1920 roku było 85 obozów, a w 1923 r. – 355. Przez łagry przewinęło się 30–50 mln osób. Więźniów traktowano jako darmową siłę roboczą i wykorzystywano ich przy budowie np. wielkich stalinowskich przedsięwzięć przemysłowych i komunikacyjnych
(m.in. kanałów Białomorsko‑Bałtyckiego czy Wołga‑Don). Kierowano ich do najtrudniejszych inwestycji. Pracowali w trudno dostępnych rejonach, w ciężkich warunkach klimatycznych: w kopalniach złota i uranu na Kołymie czy węgla w basenie rzeki Peczory.

GUŁagu
Polecenie 10

Wymień, w jakich rejonach ZSRS były zlokalizowane łagry.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RBuaNdB3xoWrz1
GUŁAG w ZSRS
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-NC 3.0.

Mapa Gułagów w ZSRS. Na mapie zaznaczone są:

- obszary występowania większych zespołów łagrów,

- miasta zbudowane przez więźniów,

- prace wykonywane przez więźniów.

Obszary występowania większych zespołów łagrów:

- wschodnie tereny ZSRS,

- południowe tereny ZSRS,

- nad Morzem Ochockim,

- nad Morzem Barentsa.

Więźniowie zbudowali miasta:

- Magnitogorsk,

- Dżezkazgan,

- Temyrtan,

- Bałchasz,

- Norylsk,

- Tajszet,

- Brack,

- Swobodny,

- Komsomolsk,

- Magadan,

- Nachodka,

Więźniowie pracowali przy wydobyciu surowców w okolicach miast:

- Kandałaksza,

- Workuta,

- Salechard,

- Perm,

- Dżezkazgan,

- Czulman,

- Baku

- Czyta,

- Magadan.

Więźniowie pracowali przy budowie obiektów (np. kanałów, obiektów wodnych, dróg, kolei) w okolicach miast:

- Kandałaksza,

- Kotłas,

- Pietrozawodsk,

- Dżezkazgan,

- Norylsk,

- Krasnojarsk,

- Irkuck,

- Komsomolsk,

- Moskwa,

- Dniepropietrowsk,

- Kujbyszew,

- Czelabińsk,

- Magnitogorsk,

- Taszkent,

- Barnauł,

- Ułan Ude,

- Swobodny,

- Chabarowsk,

- Władywostok,

- Egwiekinot.

Więźniowie pracowali przy wyrębie lasu w okolicach miejsc:

- Archangielsk,

- Uchta,

- Syktywkar,

- Barack,

- Chabarowsk.

Więźniowie pracowali na roli lub hodowali ryby w okolicach miast:

- Astrachań,

- Ułan‑Ude

- Temyrtan,

- Tbilisi.

Archipelag GułagAleksandr Sołżenicyn
Aleksandr Sołżenicyn Archipelag Gułag

Pomysł zamiany Wysp Sołowieckich na miejsce zesłania wziął się ze spostrzeżenia, że to bardzo odpowiedni punkt, ponieważ przez pół roku nie ma on łączności ze światem zewnętrznym. Żaden krzyk stamtąd nie dojdzie, możesz tam spokojnie bawić się w całopalenie. [...] Archipelag GUŁag roztasowany [jest] na całej powierzchni Związku Sowieckiego. [...] Można założyć, że jednocześnie znajdowało się w obozach nie więcej niż 12 mln ludzi (jedni szli do ziemi, maszyna dostarczała nowych). I więźniowie polityczni stanowili nie więcej niż połowę tej liczby. [...] Ale teraz dopiero przestaje być historyczną tajemnicą to, co stało się z Archipelagiem w 1937 roku, była to eksplozja demograficzna. Liczba więźniów wzrosła z 2 mln do 17. Wtedy też skasowano [...] ostatnie już dni wolne od pracy (ustawowo miały być ich trzy na miesiąc), ale nie przestrzegano tego ściśle i zimą, kiedy plan był zagrożony, w ogóle ich nie uwzględniano), letnią dniówkę przedłużono do 14 godzin, mrozy 40–50 stopni uznawano za znośne dla pracujących i dopiero przy mrozie 55‑stopniowym zezwalało się na spisanie dniówki na straty. Wiele punktów obozowych znamy dziś jako miejsca kaźni i masowego grzebania ofiar – jak Orotukan i punkt Polarnoje, i Swistoplas, i Annuszka, i nawet kolonia rolna Dukcza, ale najbardziej tu zasłynęła kopalnia Zołotistyj [...]. Na Serpantynce rozstrzeliwano co dzień 30–50 ludzi w szopie, obok izolatora.

stwz_0001 Źródło: Aleksandr Sołżenicyn, Archipelag Gułag, t. 3, tłum. Jerzy Pomianowski, Warszawa 1990, s. 247–248.
Polecenie 11

Na podstawie tekstu Archipelag Gułag, wymień informacje na temat funkcjonowania sowieckich łagrów.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W ZSRS obowiązywało od 1934 roku prawo odpowiedzialności zbiorowej: skazanie jednej osoby w rodzinie pociągało za sobą ukaranie pozostałych członków rodziny.
Co gorsza, dziecko powyżej 12. roku życia mogło być skazane na karę śmierci.

Terror stał się podstawą utrzymania nieograniczonej władzy przez Stalina i pozwolił na stworzenie jednego z najbardziej zbrodniczych systemów na świecie.

tB9ReqYTLj_0000005C

Zmiany w gospodarce

Jedną z pierwszych zmian, którą Stalin wprowadził w życiu gospodarczym, była likwidacja NEP, czyli tym samym jakiejkolwiek inicjatywy prywatnej. Została wprowadzona gospodarka centralnie planowana, będąca pod pełnym nadzorem państwa. Opracowywano 5‑letnie plany gospodarcze. Stalin planował przede wszystkim rozbudowę przemysłu ciężkiego, zwłaszcza na tych terenach, gdzie do tej pory w ogóle nie istniał, przede wszystkim na azjatyckich obszarach ZSRS. Budowa od podstaw wielu zakładów przemysłowych wymagała ogromnych kosztów, należało więc zdobyć na to finanse. Stalin postanowił powrócić do pomysłu kolektywizacji rolnictwa, wierząc, że powstające państwowe i spółdzielcze gospodarstwa, czyli sowchozy i kołchozy, z kolektywną pracą, mechanizacją i wykwalifikowanymi pracownikami, pozwolą na zwiększenie produkcji rolnej. Nadwyżki będzie można przeznaczyć na eksport, a zdobyte w ten sposób fundusze na nowe inwestycje oraz na sprowadzenie zagranicznych fachowców i zakup nowych licencji przydatnych w rozwoju fabryk. Przyszłość jednak pokaże, że znacznie częściej zakupione egzemplarze maszyn starano się kopiować, oczywiście bez zgody twórców.

Akcja kolektywizacji zaczęła się w 1929 roku, a zakończyła w 1934. Mieszkańcy wsi nie chcieli jednak pozbywać się ziemi. Polityka NEP doprowadziła do częściowego odrodzenia się wsi i nie chciano utraty i tak niewielkich gospodarstw. W efekcie niecałe 2% ludności wsi dobrowolnie lub w ramach akcji rozkułaczania (bogaci chłopi z zasady mieli obowiązek oddać ziemię) przystąpiło do spółdzielni. Stalin zachęcał do odbierania ziemi bogatszym chłopom, obiecując zyski tym, którzy będą w tym procederze uczestniczyć. KułakówkułakKułaków wraz z rodzinami zsyłano do najcięższych obozów na północy Syberii, a także do innych rejonów ZSRS.

kułak
R1HEfUnoIsiuR
Kolektywizacja rolnictwa
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 12

Wyjaśnij, jaki element kolektywizacji został przedstawiony na zdjęciu Kolektywizacja rolnictwa.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedz na pytanie: Jak postępowano, gdy ktoś nie chciał dostosować się do kolektywizacji.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Wypędzano ludzi z ich majątków, zsyłano na Syberię.

Kiedy i to nie przyniosło spodziewanych efektów, w 1929 roku wprowadzono dekret o oddaniu przez właścicieli ziemi całego posiadanego ziarna. Oddziały służb porządkowych, ale też robotników odpowiednio nastawionych przez władzę, przeczesywały wsie i szukały pozostawionych płodów. Ratując się przed głodem, chłopi oddawali ziemię, ale też masowo wybijali zwierzynę hodowlaną, aby nie została przejęta przez tworzone kołchozy. Szacunkowo podaje się, że wybito wówczas ponad 4 mln koni i prawie 15 mln sztuk bydła. W efekcie pierwsze lata nie tylko nie przyniosły nadwyżek, ale wręcz jeszcze obniżenie produkcji. Zapanował też głód.

Rygo6G6Z740IA
Jedna z ofiar głodu w ZSRS
Źródło: a. nn., domena publiczna.
R9MNeMLwgnQIu
Kolejki po darmowe pieczywo w Charkowie
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 13

Wyobraź sobie, że jesteś pracownikiem organizacji pomocy humanitarnej. Otrzymujesz powyższe zdjęcia. Masz na ich podstawie napisać krótką notatkę, która ma zostać odczytana podczas spotkania władz organizacji. Zredaguj ją w taki sposób, aby organizacja zdecydowała się podjąć kroki pomocowe właśnie na terenie ZSRS, a nie gdzie indziej. Postaraj się użyć jak najwięcej argumentów, możesz też odwołać się do emocji.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wyobraź sobie, że jesteś pracownikiem organizacji pomocy humanitarnej. Wiesz, że w ZSRS panuje głód, bieda. Napisz krótką notatkę, która ma zostać odczytana podczas spotkania władz organizacji humanitarnej. Zredaguj ją w taki sposób, aby organizacja zdecydowała się podjąć kroki pomocowe właśnie na terenie ZSRS, a nie gdzie indziej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W najgorszej sytuacji znalazła się Ukraina. Klęski nieurodzaju doprowadziły tam do głodu, a ponieważ był to rejon wyjątkowo oporny na kolektywizację, a przy tym obdarzony bardzo dobrymi glebami, w ramach kary odcięto go od jakiejkolwiek pomocy z zewnątrz. W efekcie pozwolono na unicestwienie kilku milionów mieszkańców. W wyniku Wielkiego Głodu na Ukrainie dziennie umierało do 25 tys. ludzi. Wymierały całe wsie. Dochodziło do przypadków kanibalizmu. Według ukraińskich historyków sztucznie wywołany w czasach stalinowskich głód doprowadził do śmierci co najmniej 3,5 mln osób. Niektórzy naukowcy wymieniają liczbę siedmiu, a nawet 10 mln ofiar.

RpkyQrlS5oz3r
„Wykopki” w ZSRS w latach 30. XX w.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 14

Przyjrzyj się zdjęciu „Wykopki” w ZSRS w latach 30. XX w. Co zwraca Twoją uwagę? Czy tytuł „wykopki” jest adekwatny do przedstawionego obrazu? Jeśli nie wiesz, co znaczy termin „wykopki”, zapytaj rodziców.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wyjaśnij, w wyniku jakich działań zubożało społeczeństwo w ZSRS.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: np. w wyniku kolektywizacji rolnictwa.

Kolejnym elementem polityki, która miała umożliwić całkowitą kontrolę społeczeństwa, a w konkretnym przypadku kolektywizacji zapobiec ucieczkom przed represjami, było wprowadzenie dokumentów tożsamości (paszportów), bez których nie wolno było się poruszać. Pracujący w kołchozach dostali je dopiero w latach 60.

Historia powszechna. Wiek XXJakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski
Jakub Tyszkiewicz, Edward Czapiewski Historia powszechna. Wiek XX

[...] chłopów pozbawiono dotychczasowej własności, zniszczono odwieczną infrastrukturę wiejską, a także społeczną, połączoną bowiem równocześnie z zamykaniem cerkwi i wypędzeniem ze wsi duchownych. Wieś został ograbiona z dobrych gospodarzy, których zesłano do łagrów. Pozostała bezwolna masa. Zarząd kołchozu stanowili bardzo często ludzie politycznie odpowiedni, ale nieznający się absolutnie na rolnictwie. Rozgrabiając i niszcząc dobytek bardzo często pozbawiano kołchozy narzędzi rolniczych, a przemysł nie był w stanie dostarczyć traktorów i innych nowoczesnych urządzeń do uprawiania ziemi.

[...] Cała ta akcja była jednym wielkim absurdem, całkowicie sprzecznym z zasadami ekonomicznymi, i dlatego doprowadziła do wielkiej katastrofy gospodarczej.

[...] Okazało się, że chłopi, szczególnie na Ukrainie, gdzie istniało wiele dobrze prowadzonych gospodarstw chłopskich, zaczęli stawiać zbrojny opór przeciwko przymusowej kolektywizacji, która dzięki polityce partii komunistycznej pozbawiła ich własności.

[...] Kolektywizacja wsi pokazała na masową skalę oblicze radzieckiego systemu. Okazała się wojną domową wypowiedzianą własnemu społeczeństwu przez władzę. Skutki były nieodwracalne i okrutne dla milionów bogatszych i drobnych rolników. Tylko w latach 1930–31 zesłano 1,8 mln rolników, przeważnie na Syberię. [...] Prowadzona wręcz regularna wojna z chłopami, przez siły bezpieczeństwa (OGPU) i oddziały Armii Czerwonej, trwała do połowy lat 30. i była decydującym etapem w eskalacji stalinowskiego terroru wobec chłopstwa.

stwz_0002 Źródło: Edward Czapiewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012, s. 239–240.
Polecenie 15

Wyjaśnij, na jakie skutki kolektywizacji zwracają uwagę autorzy. Czy słusznie określają ją jako wojnę domową? Swoją odpowiedź uzasadnij.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Kosztem milionów ofiar rozbudowano przemysł. Już w pierwszej pięciolatce zbudowano blisko 1,5 tys. zakładów przemysłowych, w kolejnych następnych kilka tysięcy. Powstało wiele ośrodków przemysłowych: Magnitogorsk, Nowokuźnieck, Stalingrad, Czelabińsk. W kolejnym pięcioletnim planie produkcyjnym (1933–1937) wybudowano 4500 nowych zakładów produkcyjnych, zakończono też proces elektryfikacji kraju. Podobnie jak w pierwszym planie nacisk położono na przemysł ciężki i zbrojeniowy. Efektem była zmotoryzowanie i zwiększenie sił pancernych sowieckiej armii. ZSRS w połowie lat 30. był jednym z największych producentów czołgów i samolotów. Sztandarową budową II planu było założenie Komsomolska
(na cześć Związku Młodzieży Komunistycznej), rozpoczęto także modernizację Moskwy, powstawały w niej budowle w stylu socrealizmu oraz zainicjowano budowę metra.

Rozwój gospodarczy kraju miał nastąpić najmniejszym nakładem finansowym. Społeczeństwo sowieckie miało to zrobić, nie otrzymując w zamian zbyt dużo. Stąd pomysł na wprowadzenie systemu współzawodnictwa pracy. Zamiast podwyższać pensje, zachęcając tym samym do wzmożonej pracy, płacono więcej, ale za przekraczanie norm. Bohaterem, wzorem do naśladowania, był Aleksiej Stachanow (górnik), który podobno w czasie jednej zmiany wykonał 1475% dziennej normy wydobycia węgla.

Jako przykład – co dziś brzmi jak dowcip – podawano z dumą, że Zakłady Spirytusowe w Tumieniu wyprodukowały wódkę o „zwiększonej proletariackiej mocy”: zamiast 32% – 45%, która stała się podstawowym trunkiem „stachanowców” (tak nazywano wyrabiających ponad normę). Zapał do wydajniejszej pracy wynikał z chęci uzyskania profitów, nie zawsze pieniędzy – przydziału na mieszkanie czy nawet radia. Ruch stachanowski miał też drugie oblicze. Śrubowano normy, a tych, którzy z różnych powodów nie byli w stanie ich wyrabiać, nazywano sabotażystami, za sabotaż zaś groziła m.in. kara śmierci.

tB9ReqYTLj_0000006S

Konstytucja, walka z Cerkwią, kult jednostki

W grudniu 1936 roku została uchwalona nowa konstytucja ZSRS. Formalnie władzę ustawodawczą w państwie sprawował dwuizbowy parlament - Rada Najwyższa ZSRS, składający się z Izby Związku i Izby Narodowości. Funkcję głowy państwa (władzy wykonawczej) pełniła Rada Komisarzy Ludowych. Teoretycznie gwarantowano szerokie prawa obywatelskie i szerokie uprawnienia samorządów lokalnych. W rzeczywistości wszystkie wolności pozostały martwą literą. Rządził aparat partyjny z Józefem Stalinem na czele.

Komunizm nie mógł tolerować istnienia Kościoła prawosławnego w obawie przed próbą ograniczenia jego władzy nad duszami i umysłami. Stalin uważał religię za „opium dla mas”, przeżytek średniowiecza. W 1925 roku utworzył Związek Wojujących Bezbożników. Wydawano antyreligijną prasę, rozrzucano ulotki o antyreligijnym ostrzu. W 1929 roku z jego inicjatywy ogłoszono plan zamknięcia wszystkich cerkwi oraz świątyń innych wyznań. Większość z nich miała być rozebrana, a materiał z nich potraktowany jako budulec na inne potrzeby. Te, które zostały, zamieniano na magazyny, składy lub „muzea ateizmu”. Dokonano konfiskaty dóbr kościelnych, wartościowe ikony sprzedawano, przeważnie za granicą.

W zamian zaproponowano kult jednostki.

Historia Europy 1919--1939Martin Kitchen
Martin Kitchen Historia Europy 1919--1939

Wokół kultu Lenina i Stalina wyrosła nowa religia świecka, z jej zmumifikowanymi ciałami, świętymi relikwiami i ikonami, która domagała się nadzwyczajnych ofiar oraz aktów wiary od wyznawców.

stwz_0003 Źródło: Martin Kitchen, Historia Europy 1919–1939, tłum. Tadeusz Rybowski, Hanna Szłapka, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.
Polecenie 16

Na podstawie tekstu Historia Europy 1919‑1939, wyjaśnij, dlaczego kult Stalina i Lenina został przez autora nazwany „nową religią”.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Przywódca WKP(b)tB9ReqYTLj_000tp005WKP(b), Józef Stalin, był obecny wszędzie. Jego wizerunek na plakatach, portretach towarzyszył obywatelowi ZSRS w domu, pracy, w środkach masowego przekazu, w literaturze, sztuce. Dodatkowo zawsze prezentowany był jako postać genialna, przywódca narodu, dobry ojciec, który dba o społeczeństwo i który wszystko robi w interesie mieszkańców ZSRS, a nawet całej ludzkości. Przedstawiano go jako postać wyjątkową, która odnosi sukcesy na arenie międzynarodowej.

Także Lenina pośmiertnie otoczono kultem. Trumnę z jego zabalsamowanym ciałem wystawiono na widok publiczny i ustawiono w specjalnie zbudowanym mauzoleum na placu Czerwonym w Moskwie.

RlKXmBZSEvNMG
Mauzoleum Lenina na Placu Czerwonym w Moskwie
Źródło: DIMSFIKAS, licencja: CC BY 3.0.

Kapsuła czasu

Zawsze stawiało się pomniki postaciom wielkim, szczególnym w konkretnych czasach. Kiedy zmieniała się rzeczywistość polityczna, postumenty zostawały, tylko pojawiali się na nich inni bohaterowie. Sprawdź, co stało się z mauzoleum i ciałem Lenina po 1991 roku.

Utrwaleniu kultu służyła także kultura. Zwłaszcza wszystkie dziedziny sztuki miały pokazywać Lenina, Stalina, szerzyć komunizm. Twórców mobilizowano do pokazywania życia codziennego w ZSRS w pozytywnym świetle, zadowolonych obywateli sowieckich, szczęśliwych, ponieważ żyją w ustroju komunistycznym. Najbardziej znanymi przedstawicielami realizmu socjalistycznego lub socrealizmusocrealizmsocrealizmu byli: Maksym Gorki, Władimir Majakowski, Michaił Szołochow. Nie mogło również zabraknąć dzieł sławiących wodzów rewolucji.

Socrealizm widoczny był w sztuce i architekturze. Obok popiersi, rzeźb, portretów wodzów rewolucji prezentowano także robotników, chłopów, żołnierzy. Sztandarowym dziełem tego gatunku jest rzeźba Wiery Muchiny - Robotnik i kołchoźnica.

socrealizm
RGV7IHdHWpJ23
Wiera Muchina, Robotnik i kołchoźnica
Źródło: Aldo Ardetti, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 17

Wyjaśnij, dlaczego akurat rzeźba Wiera Muchina, Robotnik i kołchoźnica, stała się sztandarem socrealizmu.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie opisu zdjęcia wyjaśnij, jaki był cel socrealistycznej architektury.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Głównym celem była propaganda oraz podnoszenie rangi ZSRS.

Architekturę cechował monumentalizm, natomiast jeśli chodzi o formę, wzorowano się na klasycyzmie i neoklasycyzmie.

R15foQA8BB2KK
Budynek Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 18

Odpowiedź na pytanie: Czy budynek Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie oddaje elementy charakterystyczne socrealizmu? Uzasadnij swoją odpowiedź.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie opisu zdjęcia budynku Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie, wypisz cechy charakterystyczne architektury socrealistycznej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Podstawową cechą architektury socrealizmu był monumentalizm – wznoszenie ogromnych gmachów i budynków wyposażonych w wysokie partery. Ważne były takie cechy estetyczne jak: symetria, obecność kolumnad, a także uderzająca surowość.

Po II wojnie światowej, kiedy powstaną państwa tzw. demokracji ludowej, socrealizm zostanie przez nie zaadaptowany.

tB9ReqYTLj_000tp005
tB9ReqYTLj_00000082

Indoktrynacja

Podobnie jak w państwie faszystowskim również w ZSRS ogromną rolę odgrywały ideologia i propaganda. To one miały stworzyć człowieka, który będzie wiernie służył komunistycznemu państwu. Za odpowiedni przekaz informacji odpowiedzialny był Zarząd Propagandy i Agitacji WKP(b). W jego gestii leżał nadzór nad wszystkimi źródłami informacji (prasa, radio, kino) i dbałość, aby nie było możliwości korzystania z alternatywnych źródeł. Społeczeństwo miało obowiązek uczestniczenia w imprezach masowych podkreślających słuszność ideologii komunistycznej i wielkość państwa sowieckiego. Szczególną opieką otaczano młode pokolenie. Miejscem indoktrynacji była szkoła. Tutaj przekazywano wyselekcjonowaną wiedzę i prezentowano walory komunizmu. Szkoła miała także stanowić przeciwwagę dla wychowania rodzinnego, które było trudniejsze do kontroli, choć przy okazji stała się źródłem likwidacji analfabetyzmu w ZSRS. Dzieci należały do organizacji pionierskiej, młodzież do Komsomołu. Najczęściej przytaczanym przykładem działania indoktrynacji jest czyn Pawlika Morozowa, członka grupy pionierów, który pomagał NKWD w przymusowej kolektywizacji. Złożył on donos na własnych rodziców. W efekcie zostali aresztowani i rozstrzelani. Morozow stał się „wzorem komunistycznej moralności i rewolucyjnego oddania” – choć pośmiertnie. W akcie rozpaczy i zemsty zabił go inny członek rodziny. Niemniej chętnych do powielenia czynu nie brakowało.

Rozejrzyjcie się dzieci..Jurij Drużnikow
Jurij Drużnikow Rozejrzyjcie się dzieci..

Stój! Skąd? Dokąd? – tak wołają miejscowi pionierzy za każdym człowiekiem, który idzie przez pole i „jeśli człowiek okazuje się złodziejem – zatrzymują go”– pisała „Pionierska Prawda” w 1933 roku. Pismo radośnie donosiło, jak dzieci podczas nieobecności dorosłych przeszukały cudze domy. Prawdziwy Pionier Pronia Kołybin odważnie zdemaskował matkę, która poszła w pole, żeby zebrać opadnięte kłosy i nakarmić właśnie jego. Matkę wsadzono do więzienia, a syna‑bohatera wysłano w nagrodę na Krym do ośrodka pionierskiego.

Uczeń spod Rostowa nad Donem, Mitia Gordijenko, kilkakrotnie chwytał w polu głodujących ludzi. Występując jako świadek przed sądem powiedział: „Demaskując złodziei kołchozowego zboża, zobowiązuję się zorganizować trzydzieścioro dzieci z naszej kolumny do ochrony plonów i objąć dowództwo tego oddziału pionierskiego…”. W rezultacie donosu Mitii na jakieś małżeństwo, męża skazano na rozstrzelanie, a żonę na 10 lat pozbawienia wolności i ścisłe odosobnienie. Mitia otrzymał zegarek z wygrawerowanym nazwiskiem, mundurek pionierski, buty i roczną prenumeratę miejscowego pisma „Leninowskie Wnuczęta”.

stwz_0004 Źródło: Jurij Drużnikow, Rozejrzyjcie się dzieci..., „Życie” 2000.
Polecenie 19

Na podstawie tekstu Rozejrzyjcie się dzieci.., oceń, sposób kształtowania „socjalistycznej moralności” młodego pokolenia.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tB9ReqYTLj_0000008C

Polityka zagraniczna

Polityka zagraniczna także miała pokazać wielkość ZSRS. Lenin marzył o eksporcie rewolucji poza własny kraj. Nie udało się tego zrealizować. Stalin postanowił zbudować komunizm w jednym kraju. Głównym założeniem jego polityki zagranicznej była poprawa wizerunku państwa na arenie międzynarodowej. Dowodem na to był układ z Polską w 1932 roku oraz przyjęcie ZSRS do Ligi Narodów w 1934 roku.

Więcej o polityce międzynarodowej ZSRS w lekcji Sytuacja międzynarodowa przed wybuchem II wojny światowejPWogBHwA2Sytuacja międzynarodowa przed wybuchem II wojny światowej

tB9ReqYTLj_0000008I

Zamiast podsumowania

Ćwiczenie 5.1
R1OHopClZfdLc1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.2
RchhKAEx3WJta1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.3
R13kBv5GIShDo1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.4
R1OJiDehh8Qms1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.5
R1GU0n7nwzbrK1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5.6
RPjNGqJ5YNesT1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Lenin o zasadach terroru
Lenin o zasadach terroru

Nadzwyczajna Komisja nie jest ani komisją śledczą, ani trybunałem. Jest to narzędzie walki działające na froncie wojny domowej. Ona nie sądzi wroga, ona w niego uderza […]. Nie prowadzimy wojny przeciw jednostkom. Przeprowadzamy eksterminację burżuazji jako klasy. Nie szukamy dowodów ani świadków na potwierdzenie uczynków lub wypowiedzi przeciwko władzy sowieckiej. Pierwsze pytanie, które zadajemy to: do jakiej klasy należysz, jakie jest twoje pochodzenie, wychowanie, wykształcenie, zawód? Te pytania przesądzają o losie oskarżonego. To jest esencją Czerwonego Terroru.

stwz_0005 Źródło: Lenin o zasadach terroru, [w:] Paul Johnson, Historia świata (od roku 1917), Londyn 1989.
Polecenie 20

Wyjaśnij, jaka była istota leninowskiego terroru. Czym różniły się jego założenia od tych z epoki stalinowskiej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Hitler i Stalin. Żywoty równoległeAlan Bullock
Alan Bullock Hitler i Stalin. Żywoty równoległe

Problem ten może najtrafniej ujął Boris Souvarine: „To co istniało już za Lenina, Stalin doprowadził do rozmiarów tak gigantycznych, że stało się czymś zupełnie różnym. Różnica stopnia stała się różnicą gatunkową. Stalin różnił się od innych przywódców bolszewickich przede wszystkim tym, że nie można było przewidzieć jak daleko gotowy będzie się posunąć. „Nieumiarkowanie było samą istotą stalinizmu”.

Inni jeszcze podkreślają różnicę między silnie scentralizowanym monopartyjnym systemem, który powstał w wyniku rewolucji bolszewickiej, a zupełnie odmiennym systemem politycznym, jakim stał się on pod rządami Stalina. Lenin z natury nie był despotą i zawarta w samym systemie potencjalna możliwość dyktatury jednostki nie została wykorzystana za jego życia, gdy krajem rządziła oligarchia przywódców partyjnych. Stalinowi wiele czasu zajęło złamanie oporu partii i przejęcie władzy.

stwz_0006 Źródło: Alan Bullock, Hitler i Stalin. Żywoty równoległe, t. 2, Warszawa 1994.
Polecenie 21

Wykorzystując tekst Hitler i  Stalin. Żywoty równoległe oraz materiał z lekcji, wskaż różnice i podobieństwa między sposobem rządzenia Lenina i Stalina.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Archipelag GułagAleksandr Sołżenicyn
Aleksandr Sołżenicyn Archipelag Gułag

A Ci których posyła się do ciupy – no, to zwyczajni kaerzy, wrogowie rewolucji. Lata mijają słowo rewolucja trochę jakby przywiędło, dobra niech im będzie, wrogowie ludu to brzmi lepiej [...]

Krawiec odkładając na bok igłę, wetknął ją w gazetę, którą wyklejona była ściana – i trafił w oko Kaganowicza. Widział to klient. Artykuł 58, 10 lat (terror).

Ekspedientka przyjmując towar zapisała cyfry na gazecie, innego papieru nie było. Liczbę kawałków mydła zanotowała na czole towarzysza Stalina, 58, 10 lat.

Marynarz sprzedał Anglikowi zapalniczkę własnego wyrobu typu „Katiusza” (knot w rurce i krzesiwo) jako pamiątkę – za jednego funta. Narażenie na szwank autorytetu kraju, 58, 10.

stwz_0001 Źródło: Aleksandr Sołżenicyn, Archipelag Gułag, t. 3, tłum. Jerzy Pomianowski, Warszawa 1990, s. 247–248.
Polecenie 22

Wyjaśnij użyty w przytoczonym fragmencie Archipelag Gułag termin „wrogowie ludu”. Oceń podane w tekście powody trafiania do łagrów.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R9Ju3mKtAwini
Pomnik Włodzimierza Lenina
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 23

Na zdjęciu pomnik Włodzimierza Lenina w Kozłówce, wcześniej wzniesiony w Poroninie. Poszukaj informacji, dlaczego przeniesiono pomnik właśnie do Kozłówki.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

W dostepnych źródłach poszukaj informacji, dlaczego pomnik Lenina przeniesiono z Poronina do Kozłówki.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: W 1990 roku zlikwidowano Muzeum Lenina w Poroninie, oddając budynek na potrzeby gminnego ośrodka kultury, a pomnik Lenina zdemontowano. Znajduje się on na Lubelszczyźnie, przy pałacu w Kozłówce (Muzeum Zamoyskich – Galeria Sztuki Socrealizmu).

Polecenie 24

Zastanów się, czy relikty poprzedniej epoki powinny być niszczone, czy też zachowywane jako źródła historyczne. Napisz swoją opinię na ten temat.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 25

Wybierz z tekstu lekcji najważniejsze Twoim zdaniem daty, ułóż je chronologicznie i dodaj do nich swój komentarz uzasadniający wybór.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 26

Napisz mowę oskarżającą Stalina o ludobójstwo, uwzględniając jego działania wewnętrzne w ZSRS w okresie międzywojennym.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contetplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Co potrafię?

Potrafię wyjaśnić pojęcia: komunizm wojenny, NEP, gospodarka planowa, Czeka, NKWD.

Co wiem?

Wiem, jakie były charakterystyczne elementy totalitaryzmu stalinowskiego.

Co rozumiem?

Rozumiem, jak groźny dla człowieka jest system totalitarny.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida