System wersalski

W dniu 28 czerwca 1919 r. nastąpiło uroczyste podpisanie z Niemcami traktatu wersalskiego. Wkrótce potem zostały zawarte układy pokojowe z pozostałymi państwami pokonanymi: Austrią, Węgrami, Bułgarią i Turcją. Przegranym narzucono twarde warunki. Straciły one ogromne obszary, ich potęga militarna została złamana i musiały zapłacić wysokie odszkodowanie za straty wojenne. Świat miał wkroczyć w nową erę – pokoju i dobrobytu. Jednak wielu polityków wyjeżdżało z Wersalu ze złymi przeczuciami. Czy postanowienia, które podjęto, były słuszne? Czy uda się uchronić Europę przed nowym konfliktem, a podpisane pod Paryżem układy będą stanowić trwały fundament porządku w Europie?

Europa po Wielkiej Wojnie

R1FOVR9CLMEGL

Film przedstawiający Europę po Wielkiej Wojnie.

Film przedstawiający Europę po Wielkiej Wojnie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FOVR9CLMEGL

Film przedstawiający Europę po Wielkiej Wojnie.

Twarde warunki traktatu z Niemcami

Traktat składał się z piętnastu części, a te dzieliły się na artykuły. Pierwsza część została poświęcona Lidze Narodów, pozostałe zaś dotyczyły powojennych losów Niemiec ze szczególnym uwzględnieniem przebiegu nowych granic, wysokości odszkodowań za zniszczenia wojenne i warunków demilitaryzacji. Do tekstu został dołączony tzw. mały traktat wersalski o ochronie mniejszości narodowych. Dokument został podpisany przez 27 państw sprzymierzonych i stowarzyszonych oraz Indie i cztery dominia brytyjskie z jednej strony, a z drugiej przez reprezentację pokonanych Niemiec w osobach Hermanna Müllera, ministra spraw zagranicznych, oraz Johannesa Bella. Oryginał dokumentu miał pozostawać w rękach Francji i to rząd tego państwa miał sprawować kontrolę nad wypełnianiem postanowień traktatu.

RE1DELZBE4ECB

Ilustracja przedstawia mężczyzn w różnym wieku, siedzących przy długim stole. Wszyscy elegancko ubrani w garnitury koszule i krawaty. Mają przed sobą różne papiery. Mniej więcej po środku przed stołem siedzi mężczyzna przy małym biurku i czyta dokumenty, stojący za jego ramieniem kolejny mężczyzna wskazuje palcem na dokumenty.

Najważniejsza część traktatu wersalskiego dotyczyła zmian granicy państwa niemieckiego. W wyniku przyjętych w Wersalu postanowień straciło ono ponad 65 tys. kmIndeks górny 2², co stanowiło ok. 13,5 proc. przedwojennego terytorium, tyle samo mniej więcej potencjału ekonomicznego (w tym 3/4 złóż rud żelaza, 3/4 złóż cynku i 1/2 złóż węgla) oraz 10 proc. ludności (ok. 7 mln). Dokonano poza tym demilitaryzacji państwa niemieckiego, ograniczając liczebność sił zbrojnych do 100 tys. żołnierzy, oraz marynarki wojennej. Reichsmarine (marynarka wojenna Republiki Weimarskiej) nie mogła posiadać okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. Liczebność jej personelu miała być zredukowana do 15 tys. ludzi. Uznano, że Niemcy jako jedyni ponoszą odpowiedzialność za wybuch wojny oraz są odpowiedzialni za wszystkie szkody i straty spowodowane w czasie jej trwania. Były cesarz Niemiec Wilhelm II miał zostać postawiony w stan oskarżenia i osądzony przez specjalny trybunał, ale do rozprawy nie doszło, ponieważ Holandia – dokąd udał się on po abdykacji – odmówiła wydania oskarżonego. Niemcy obciążono również obowiązkiem spłaty odszkodowań za zniszczenia wojenne. Kwestią sporną między państwami zwycięskiej koalicji pozostawała wysokość kontrybucji. W rezultacie sprawę tę pozostawiono do dalszego rozpatrzenia przez specjalną Komisję Odszkodowań, a ta dopiero w 1921 r. ustaliła ostatecznie wielkość reparacji. Miała ona wynieść 132 mld marek w złocie.

Kolonie niemieckie natomiast zostały przejęte przez Ligę Narodów i podzielone jako terytoria mandatowe pomiędzy Wielką Brytanię (otrzymała mandaty nad Niemiecką Afryką Wschodnią, czyli Tanganiką, Afryką Południowo‑Zachodnią, czyli Namibią, częścią Togo i Kamerunu, Nową Gwineą, wyspami Nauru i Samoa oraz wyspami położonymi na południe od równika), Francję (części Togo i Kamerunu), Japonię (wyspy Marshalla, Mariańskie i Karolińskie) i Belgię (Ruanda‑Urundi).

Reakcja Niemiec - Dyktat wersalski

R2814BJ39BATK1

Ilustracja przedstawia żołnierza leżącego w okopie z karabinem i hełmem na głowie. Za nim zakrada się osoba z gwiazdą Dawida na czapce, która wbija nóż w plecy niemieckiego żołnierza.

Traktat wersalski został przyjęty w Niemczech z ogromnym poczuciem zawodu i rozczarowania. Kiedy rozpoczynała się konferencja pokojowa w podparyskim Wersalu, wierzono, że delegacja niemiecka zostanie na nią zaproszona, a nawet będzie miała realny wpływ na przebieg obrad i ostateczny kształt traktatu. Tak się jednak nie stało. Warunki pokoju były uzgadniane bez udziału Niemców, a nowo powstały rząd miał je tylko zaakceptować. Stąd często traktat nazywany był dyktatem. Nie oczekiwano też tak ostrych warunków. Niewielu w Niemczech zdawało sobie sprawę, w jak kiepskim stanie była armia niemiecka w chwili podpisywania kapitulacji, i uznała, że klęska poniesiona w wojnie była wynikiem zdrady socjalistów, Żydów i demokratów. Dało to początek mitowi o nożu wbitym w plecy.

Ówczesny premier Niemiec Philipp Scheidemann wolał zrezygnować z urzędu, niż podpisać traktat. Jego następca Gustav Bauer wysłał do Wersalu telegram, w którym informował, że złoży swój podpis pod dokumentem pod warunkiem, że kilka najbardziej bolesnych dla Niemców artykułów zostanie z niego wycofanych (np. art. 231 o winie za wybuch wojny). Państwa zwycięskiej koalicji się na to nie zgodziły, a nawet zagroziły dokonaniem inwazji na terytorium Niemiec, jeśli traktat nie zostanie podpisany. W dniu 28 czerwca 1919 r. – w piątą rocznicę zamachu na Franciszka Ferdynanda – pokój został wreszcie podpisany.

R15NQF58UVB25

Fotografia przedstawia wielki budynek z dużą ilością okien, po przeciwnych stronach ma wieże, pośrodku dachu kopuła zakończona strzelistym czubkiem. Przed wejściem wysoka brama podparta kolumnami. Przed budynkiem stoi pomnik mężczyzny ubranego w mundur. Wokół tłum ludzi.

Sojusznicy Niemiec

Po podpisaniu przez Niemcy traktatu pokojowego państwa zwycięskie przystąpiły do rokowań z innymi państwami przegranymi, byłymi sojusznikami Niemiec. Wszystkie kraje zostały okrojone terytorialnie, zdemilitaryzowane oraz musiały zapłacić kontrybucję, która często przekraczała ich możliwości finansowe. Pierwszy został zawarty układ z Austrią – 10 września 1919 r. w Saint‑Germain‑en‑Laye. Dawne imperium austro‑węgierskie rozpadło się jeszcze przed podpisaniem kapitulacji, a na jego gruzach powstało kilka mniejszych państw narodowych. Austria została odłączona od Węgier i zredukowana do terytorium stanowiącego zaledwie 25 proc. terenów zajmowanych przed wojną i zamieszkanego przez 20 proc. przedwojennej populacji. Zabroniono jej połączenia się z Niemcami i ograniczono armię do zaledwie 30 tys. żołnierzy. W 1922 r. Austria ogłosiła bankructwo i Liga Narodów przejęła kontrolę nad jej finansami.

Węgry na mocy traktatu podpisanego w 1920 r. w Trianon zostały pozbawione niemal 75 proc. swojego przedwojennego terytorium i 60 proc. ludności. Część tych terenów znalazła się w granicach nowo utworzonych państw: Czechosłowacji, Rumunii oraz Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejszej Jugosławii). Węgrzy czuli się bardzo rozczarowani decyzjami konferencji paryskiej i nie mogli się pogodzić z faktem, że ich nowe państwo jest znacznie mniejsze od Królestwa Węgier, wchodzącego dawniej w skład monarchii austro‑węgierskiej, a ponad trzy miliony Węgrów pozostały poza granicami kraju.

W wyniku I wojny światowej nastąpił spodziewany od dawna upadek Imperium Osmańskiego. Pokój z Turcją został zawarty w Sèvres w 1920 roku, jednak układ ten ostatecznie nie został zrealizowany. Republikański rząd Turcji uzyskał korzystniejsze warunki potwierdzone nowym układem pokojowym w 1923 roku. Turcja została ograniczona do państwa narodowego w Azji Mniejszej, zachowując w Europie niewielki obszar Tracji Wschodniej. Utraciła pozostałe obszary, z których część stała się terytoriami mandatowymi Francji i Wielkiej Brytanii. Najmniejszych strat doświadczyła Bułgaria, z którą układ pokojowy podpisano w Neuilly‑sur‑Seine w 1919 r. Wszystkie traktaty, łącznie z wersalskim, tworzyły spójny system umów mający stanowić fundament ładu w powojennej Europie.

Mapa interaktywna

Zapoznaj się z mapami, a następnie wykonaj polecenie.

Trenuj i ćwicz

11

Ćwiczenie 6

Przeanalizuj dwie poniższe mapy. Określ na podstawie zawartych na nich informacji, dlaczego Węgrzy czuli się rozgoryczeni postanowieniami układu pokojowego.

R1S2RA97FK79V

Ilustracja

R15TXJU3NTPG4

Ilustracja

RKKZAA69BVV3R

Powiedz dlaczego Węgry mogły czuć się pokrzywdzone po podpisaniu traktatu wersalskiego.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę, ilu Węgrów pozostało poza granicami państwa węgierskiego i jakiego rodzaju tereny utracili Węgrzy.

Pokaż odpowiedź

Duży odsetek Węgrów pozostał poza granicami państwa węgierskiego, a tereny utracone przez Węgrów były dobrze rozwinięte pod względem gospodarczym i zurbanizowane.

Ćwiczenie 6

R1AB4PRPZTL3V

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na zmiany terytorialne Węgier.

Pokaż odpowiedź

W wyniku ustaleń traktatu Węgry utraciły dostęp do morza, niemal dwie trzecie ludności (pozostało 8 z 21 milionów) oraz 71% obszaru państwa (pozostało 93 tys. km² z 325 tys. km²). Poza granicami Węgier znalazło się 3,5 miliona Węgrów, głównie w południowej Słowacji i siedmiogrodzkim Seklerlandzie oraz części Wojwodiny. Stanowiło to ⅓ tego narodu.

Słownik