Przełom baroku i klasycyzmu. Rola szkoły mannheimeiskiej w powstaniu nowoczesnej instrumentacji i faktury symfonicznej
W samym sednie
Początki
Choć o samodzielnych symfoniachsymfoniach można mówić dopiero w II połowie wieku XVIII, termin sinfoniasinfonia znany był znacznie wcześniej (pojawił się już w renesansie). Podobnie jak inne określenia gatunkowe nie był wprowadzany na określenie ściśle określonych utworów – sinfoniami nazywano zarówno instrumentalne wstępy do rozmaitych przedstawień dramatycznych, jak i wokalno‑instrumentalne utwory tworzone we wczesnym baroku.
Z czasem przyjęło się określać terminem sinfonia zarówno trzyczęściową uwerturęuwerturę włoską o układzie temp szybka‑wolna‑szybka (rozpoczynającą przedstawienia operowe), jak i przyjmujące rozmaitą budowę wstępy do oratorióworatoriów. Przykładem jest sinfonia otwierająca oratorium Mesjasz Jerzego Fryderyka Haendla.
Podczas słuchania sinfonii otwierającej oratorium Mesjasz Jerzego Fryderyka Haendla warto zwrócić uwagę na jej trzyczęściową budowę – kontrast między energicznym początkiem, spokojniejszą częścią środkową i żywym zakończeniem. Należy też dostrzec charakter uwertury francuskiej, w której majestatyczny rytm punktowany wprowadza uroczysty nastrój, a następnie pojawia się bardziej polifoniczna, fugowana część, zapowiadająca wielkość dzieła, które nastąpi.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D17TK9SRA
Utwór: Uwertuta do oratorium Mesjasz, autorstwa Georga Friedricha Haendla Wykonawca: The Sixteen, dyr. Harry Christophers. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się tajemniczym charakterem.
Symfonie jako samodzielne utwory
Samodzielne symfoniesymfonie, jako utwory cykliczne przeznaczone do wykonania przez największe instrumentalne składy wykonawcze, zaczęły powstawać w klasycyzmie. W procesie kształtowania stylu wczesnoklasycznego ważną rolę odegrały ośrodki muzyczne XVIII wieku. Do najważniejszych należały: szkoła berlińska, związana z działalnością Carla Philippa Emanuela Bacha, oraz szkoła starowiedeńska, reprezentowana m.in. przez Georga Christopha Wagenseila. Ośrodki te współtworzyły nowy język muzyczny oparty na przejrzystej fakturze, większej melodyjności i stopniowym odchodzeniu od barokowej polifonii. Szczególne znaczenie dla wykształcenia się tego gatunku muzycznego miała szkoła mannheimskaszkoła mannheimska. Była to grupa działających w Mannheim kompozytorów różnej narodowości, którzy przyczynili się zarówno do wykształcenia stylu klasycznego, jak i ustalenia składu orkiestry symfonicznej.
Na zdjęciu przedstawiającym pałac w Mannheim, pod punktami interaktywnymi znajdują się informacje na temat szkoły mannheimskiej.
Przedstawiciele szkoły mannheimskiej (rodzina Stamitzów, Franz X. Richter, Christian Cannabich), mając do dyspozycji nowoczesną orkiestrę, której doskonały poziom wykonawczy znany był w całej ówczesnej Europie, tworzyli szereg dzieł z kręgu muzyki symfonicznej. Po koncertach mannheimczyków przeczytać można było pełne zachwytu recenzje: […] forte [tej orkiestry] jest jak grzmot, crescendo jak wodospad, diminuendo jak kryształowo czysty strumień szemrzący w oddali, a piano jak tchnienie wiosny…
Wskazuje się też, że to właśnie w Mannheim wypracowano model 4‑częściowej symfonii jako formy cyklicznej, do którego odwołali się także J. Haydn i W. A. Mozart.
Skład orkiestry, który dzisiaj doskonale znamy, wykształcił się w połowie XVIII wieku dzięki kompozytorom takim, jak Johann Stamitz czy Franz Richter. Muzycy stworzyli i prowadzili orkiestrę symfoniczną na dworze książęcym w Mannheim, która dała początek współczesnej orkiestrze. W jej skład obok klawesynu wchodziły przede wszystkim instrumenty smyczkowe, podzielone już wyraźnie na pięć głosów: skrzypce I, skrzypce II, altówki, wiolonczele i kontrabasy. Poza nimi w skład orkiestry wchodziły w podwójnej obsadzie flety, oboje, fagoty, waltornie i trąbki, a także w razie potrzeby 2 kotły. Taki układ orkiestry utrzymał się w całym okresie klasycznym, z tym że przy pełniejszej obsadzie klawesyn stał się niesłyszalny i zbyteczny. W razie potrzeb skład orkiestry mógł być dowolnie powiększany, zarówno w sekcjach smyczkowych, jak i dętych. Z czasem do orkiestry wprowadzone zostały klarnety (w utworach Mozarta) a także puzony (u Beethovena), flet piccolo czy kontrafagoty.
W małej orkiestrze symfonicznej, zwanej także kameralną, najczęściej używana jest podwójna obsada instrumentów drewnianych, wielka zaś miewa potrójną obsadę w tej grupie. Dla orkiestry zwiększonej charakterystyczne jest wprowadzanie wielu dodatkowych instrumentów, jest ono jednak uzależnione od potrzeb oraz preferencji kompozytora.
Podczas słuchania Symfonii D‑dur Christiana Cannabicha warto zwrócić uwagę na lekkość i przejrzystość brzmienia charakterystyczną dla małej orkiestry symfonicznej XVIII wieku. Słychać tu zrównoważone współdziałanie sekcji smyczkowej i dętej, a także dynamiczne kontrasty i klarowną strukturę tematów, które zapowiadają klasyczny styl symfoniczny ukształtowany przez szkołę mannheimską.
Christian Cannabich Symfonia D-dur (fragment) XVIII w., przykład małej orkiestry symfonicznej. Wykonawca: Jiri Malat Źródło: Cannabich: Orchestral Works, online-skills, CC BY 3.0
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D17TK9SRA
Christian Cannabich Symfonia D-dur (fragment) XVIII w., przykład małej orkiestry symfonicznej. Wykonawca: Jiri Malat Źródło: Cannabich: Orchestral Works, online-skills, CC BY 3.0
Utwór muzyczny: Christian Cannabich Symfonia D-dur (fragment) XVIII w., przykład małej orkiestry symfonicznej. Wykonawca: Jiri MalatŹródło: Cannabich: Orchestral Works. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się radosnym charakterem.
Szkoła mannheimska - więcej szczegółów
Na początku XVIII wieku, za panowania księcia Karola Filipa, Mannheim stał się rezydencją Palatynatu. Jego następca, Karol Teodor, uczynił z dworu w Mannheimie prężne centrum kulturalne Europy, zakładając znakomitą orkiestrę, która szybko zdobyła europejską sławę. Zespół ten, bogato obsadzony, wyróżniał się przewagą instrumentów smyczkowych, doskonale nadających się do ukazywania kontrastów dynamicznych typu piano–forte oraz – co stanowiło wówczas nowość – płynnych cieniowań dynamicznych (crescendo–diminuendo). Orkiestra mannheimska miała jak na ówczesne czasy imponującą obsadę: 10 skrzypiec, po 4 altówki, wiolonczele i kontrabasy. Do tego dołączono (również w sposób nowatorski) pary fletów, obojów, klarnetów – wprowadzonych tu wcześniej niż w innych ośrodkach muzycznych – fagotów, rogów, trąbek oraz kotły.
W skład orkiestry, obok muzyków niemieckich, wchodzili także artyści włoscy i czescy. Wśród nich szczególne miejsce zajmowali Franz Danzi oraz Johann Wenzel (Jan Václav) Stamic – znakomity skrzypek i kompozytor, uznawany za twórcę szkoły mannheimskiej. Obok niego działali m.in. Franz Xaver Richter (późniejszy kapelmistrz w Strasburgu), Anton Filtz (Antonín Fils, 1730–1760), wprowadzający do muzyki elementy czeskiego folkloru, Jiří Čart (Tschart, 1708–1788), pracujący m.in. w Warszawie, Ignaz Holzbauer (1711–1783) oraz Carlo Giuseppe Toeschi (1742–1788). W późniejszym okresie w Mannheimie tworzyli również synowie Stamica – Karel (1745–1801) i Jan Antonín (1754–1809), którzy kontynuowali dzieło ojca, działając m.in. w Paryżu. Ważną postacią był także Christian Cannabich (1731–1798), kompozytor i dyrygent, pod którego kierunkiem orkiestra mannheimska osiągnęła szczytowy poziom artystyczny, oraz Franz Beck (1734–1809), autor 25 symfonii, który rozwinął technikę przetworzenia i w miejsce menueta wprowadził scherzo.
Znaczenie szkoły mannheimskiej, w której wybitną rolę odegrali czescy muzycy, jest ogromne. To właśnie kompozytorzy tego kręgu rozwinęli formę symfonii i zapoczątkowali nowy, klasyczny styl orkiestrowy. Osiągnęli to poprzez precyzyjne opracowanie partii dla poszczególnych instrumentów, rozszerzenie składu orkiestry o nowe barwy brzmieniowe (rogi, klarnety), a także rezygnację z obowiązującego dotąd basu generalnego. Dzięki tym innowacjom szkoła mannheimska stała się kolebką nowoczesnej orkiestry symfonicznej i przyczyniła się do ukształtowania nowego typu faktury muzycznej, który w epoce klasycyzmu stał się jednym z głównych kierunków rozwoju muzyki europejskiej.
W Mannheimie szczególnie dbano o wysoki poziom muzyki i jej wykonania. Elektor Palatynatu, książę Karol Teodor, potrafił zgromadzić na swoim dworze wielu wybitnych muzyków, z Janem Václavem Stamicem (1717–1757) na czele. Uczniowie Stamica – którego nauka obejmowała zarówno tajniki gry skrzypcowej, jak i zasady symfonicznej kompozycji – oraz kompozytorzy skupieni wokół mannheimskiego dworu, w stosunkowo krótkim czasie stworzyli własny, rozpoznawalny styl symfoniczny. Był on oparty na rozwiniętej grze orkiestrowej, obejmującej m.in. wprowadzenie menueta jako trzeciej części czteroczęściowej symfonii, zindywidualizowanie drugiego tematu w pierwszej części utworu, stosowanie kontrapunktycznych kombinacji pozwalających wydobyć linie dotąd drugoplanowe oraz wykorzystanie efektu crescendo orkiestrowego.
Niektóre z tych innowacji miały swoje wcześniejsze odpowiedniki w neapolitańskiej operze buffa, jednak to w Mannheimie nadano im symfoniczną doskonałość. Dlatego też większe znaczenie niż sam styl kompozycji miała tu wyjątkowa dokładność wykonania, niespotykana w innych ośrodkach muzycznych ówczesnej Europy. Cechą charakterystyczną orkiestry mannheimskiej było żywe, precyzyjne brzmienie, doskonała synchronizacja i jednolitość smyczkowania w całym zespole. Taka precyzja wykonawcza stała się możliwa dzięki rezygnacji z gęstego kontrapunktu barokowego na rzecz przejrzystej i wyrazistej faktury homofonicznej, w której ważną rolę odgrywała gra akordowa.
W tym właśnie okresie pojawiła się jako istotny element nowoczesna instrumentacja – celowe rozmieszczenie instrumentów w orkiestrze, zastępujące wcześniejsze, bardziej mechaniczne grupowanie według rejestrów. Pozwoliło to uzyskać bogatszą kolorystykę brzmieniową i efekt kontrastowej dynamiki, który stał się jednym ze znaków rozpoznawczych stylu mannheimskiego.
W kształtowaniu orkiestrowego stylu mannheimczyków istotny udział miał również František Xaver Richter (Franz Xaver Richter, 1709–1789), starszy od Stamica i również pochodzący z Czech. Przez 22 lata działał on jako skrzypek i śpiewak w mannheimskiej kapeli dworskiej, pozostając jednym z jej filarów artystycznych. Był autorem około 70 symfonii, licznych koncertów klawesynowych, dzieł kameralnych oraz utworów religijnych. Richter, podobnie jak Stamic, przyczynił się do ukształtowania stylu orkiestrowego, który stał się fundamentem klasycznej symfonii i jednym z najważniejszych etapów w rozwoju muzyki XVIII wieku.
Podsumowanie
Rozwój symfonii w XVIII wieku był wynikiem stopniowej przemiany stylu muzycznego między barokiem a klasycyzmem. Początkowo sinfonia pełniła funkcję wstępu do dzieł scenicznych lub oratoryjnych, jednak z czasem zaczęła funkcjonować jako samodzielny utwór instrumentalny. Kluczową rolę w tym procesie odegrała szkoła mannheimska, skupiona wokół znakomitej orkiestry dworskiej elektora Karola Teodora. Kompozytorzy tacy jak Jan Václav Stamic czy Christian Cannabich rozwijali nowoczesną instrumentację, kontrasty dynamiczne oraz przejrzystą fakturę homofoniczną. W Mannheim ukształtował się także model czteroczęściowej symfonii oraz skład orkiestry, który stał się podstawą dla muzyki klasycznej. Osiągnięcia tego ośrodka stworzyły fundament dla twórczości Haydna, Mozarta i Beethovena. Najważniejszymi cechami tego przełomu były: rozwój orkiestry symfonicznej, planowa dynamika oraz klarowna struktura formy. Dzięki temu symfonia stała się jednym z najważniejszych gatunków muzyki europejskiej. Odpowiadając więc na pytanie z początku rozdziału – model orkiestry i symfonii, który znamy z dzisiejszych koncertów, narodził się właśnie w XVIII‑wiecznym Mannheim.
Bibliografia
D. Gwizdalanka, Historia muzyki 2, PWM, Kraków 2006
J. Chomiński, K. Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, Warszawa 1989
Ruch Muzyczny (1987, XXXI nr 2)
B. Schaeffer, Dzieje muzyki, WSiP, Warszawa 1983