Przełom renesansu i baroku w muzyce

Renesans oraz barok to wyjątkowe epoki w dziejach muzyki. Obie przyniosły olbrzymią ilość zmian, zupełnie nowe instrumenty i idee harmoniczne, a także inne niż wcześniej rozwiązania. Początek renesansu (czyli I połowa XV wieku) był dla muzyki wręcz rewolucyjny - ponieważ nowa epoka zakładała skupienie się na człowieku oraz otaczającym go świecie, to zaowocowało to uznaniem muzyki za sztukę. Podczas renesansu powstała mocna zależność teorii i praktyki muzycznej. W czasie średniowiecza praktyka była zależna od teorii; na skutek wielu zmian to praktyka zdobyła rolę wiodącą, natomiast teoria miała stać się jej odzwierciedleniem.

Trudno ściśle określić datę rozpoczęcia renesansu. Jeszcze trudniejsze jest wskazanie granic czasowych baroku. Powodem jest współistnienie tendencji zachowawczych (próbujących powstrzymać nowe idee) i postępowych, tworzących zupełnie nowe rozwiązania. Okres przejściowy renesansu oraz baroku charakteryzuje się pewnego ścieraniem ogromnej ilości tendencji, które bardzo różniły się w zależności od państwa, ośrodka czy konkretnego kompozytora.

Chociaż podczas renesansu nadal dominowała muzyka wokalna, to jednak formy czysto instrumentalne zyskiwały na znaczeniu podczas trwania epoki. Wpływ na to zjawisko miały prace teoretyczne, które skupiały się wokół tonalności utworów. Inną kwestią była ciągła praca nad tworzeniem i udoskonalaniem instrumentów muzycznych.

Twórczość kompozytorów barokowych, miała kluczowy wpływ na rozwój nowych form (np. sonaty, koncertu, opery) i utrwalenie systemu tonalnego, z silnym naciskiem na kontrast, ekspresję i bogatą polifonię. Wprowadzono innowacyjne techniki, rozwinięto orkiestrę i instrumentarium, a rozwój basu cyfrowanego stanowił fundamenty harmonii i organizacji utworu.

Muzyka barokowa a rozwój nowych form i systemów tonalnych

Muzyka barokowa (ok. 1600–1750) była czasem niezwykłych przemian – to właśnie w tym okresie ukształtował się system dur–moll, który zastąpił modalność renesansową i stał się fundamentem dla muzyki klasycznej i romantycznej. Kompozytorzy baroku rozwijali nowe formy muzyczne – koncert, suitę, operę i oratorium – a także doskonalili techniki kontrapunktyczne, polifoniczne i harmoniczne. Wkład takich twórców, jak Claudio Monteverdi, Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel i Antonio Vivaldi, miał ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju muzyki europejskiej.

Claudio Monteverdi – narodziny opery i nowe techniki wyrazu

Monteverdi odegrał kluczową rolę w przejściu od renesansu do baroku. Jego opera „L’Orfeo” (1607) uchodzi za jedno z pierwszych wielkich dzieł scenicznych w historii, w którym zastosował monodię i recytatyw, dając początek nowej formie dramatyczno‑muzycznej. Z kolei w „Vespro della Beata Vergine” ukazał nowe sposoby łączenia harmonii z polifonią i kontrastem brzmieniowym. Jego twórczość przygotowała grunt pod dalszy rozwój opery i muzyki religijnej w duchu barokowej ekspresji.

W L’Orfeo (1607) Claudio Monteverdiego nie mamy jeszcze do czynienia z w pełni ukształtowanym systemem dur‑moll w takim znaczeniu, w jakim funkcjonował on w późnym baroku i klasycyzmie.

Opera powstała w czasie przejścia od systemu modalnego (typowego dla renesansu) do tonalności dur‑moll, która dopiero się kształtowała. Monteverdi stosuje jeszcze skale modalne, ale jednocześnie coraz częściej wykorzystuje kadencje oparte na tercji wielkiej i małej oraz relacje dominanty i toniki, które są podstawą tonalności dur‑moll.

Można więc powiedzieć, że Orfeusz Monteverdiego jest jednym z dzieł granicznych – pokazuje odchodzenie od modalności i jednocześnie pierwsze, świadome użycie zasad systemu dur‑moll, który w pełni ukształtował się dopiero w dojrzałym baroku, m.in. w twórczości Bacha i Vivaldiego.

Aria „Possente spirto” z opery L’Orfeo Claudio Monteverdiego cechuje się solową fakturą monodyczną z towarzyszeniem basso continuo, rozbudowaną, improwizacyjną ornamentyką wokalną oraz zmienną obsadą instrumentalną, kształtującą kontrasty barwowe i wzmacniającą strukturę retoryczną fraz.

Johann Sebastian Bach – mistrz kontrapunktu i harmonii

Bach to jeden z najwybitniejszych architektów muzyki barokowej. Jego „Das wohltemperierte Klavier” (Dobrze temperowany klawesyn) ugruntowało system temperacji i pokazało praktyczne wykorzystanie wszystkich tonacji w systemie dur–moll. W „Brandenburskich koncertach” eksperymentował z obsadą instrumentalną i formą koncertu grosso. Jego fugi, toccaty i msze stanowią przykład połączenia mistrzowskiego kontrapunktu z pełnym wykorzystaniem tonalności. Dzięki niemu polifonia osiągnęła apogeum rozwoju, a jego dzieła stały się wzorem dla klasyków i romantyków.

Koncert Brandenburski nr 2 F‑dur Johanna Sebastiana Bacha cechuje się obsadą concertino (trąbka, skrzypce, flet, obój) zestawioną z ripieno, wyraźnym dialogiem grup instrumentalnych, fakturą polifoniczną oraz trzyczęściową formą koncertu z szybkim–wolnym–szybkim układem części i utrwaloną tonalnością dur‑moll.

George Frideric Handel – opera i oratorium w nowym wymiarze

Handel stworzył dzieła, które ukształtowały barokową scenę muzyczną. W operach, takich jak „Giulio Cesare”, rozwijał arię da capo i dramatyzm postaci. Jego oratoria, na czele z „Mesjaszem” (1741), nadały tej formie nową potęgę ekspresyjną, łącząc elementy chóralne, solowe i instrumentalne. Handel nie tylko podniósł oratorium do rangi równorzędnej operze, ale także wzbogacił język muzyczny o nową dramaturgię i monumentalność. Jego twórczość kształtowała wyobrażenie o muzyce wokalno‑instrumentalnej w całej Europie.

Aria „Cara speme, questo core tu cominci a lusingar” z opery Juliusz Cezar Georga Friedricha Haendla reprezentuje formę da capo (A–B–A), z kantylenową melodią, przewagą faktury homofonicznej, wyraźnymi relacjami tonalnymi w systemie dur‑moll oraz powtórzeniem części A stwarzającym przestrzeń dla ornamentyki wokalnej.

Antonio Vivaldi – koncert i muzyka programowa

Vivaldi nadał formie koncertu nowy kształt – wprowadził strukturę ritornelową, w której partie solowe kontrastują z zespołem. Jego cykl „Le quattro stagioni” (Cztery pory roku, 1725) to przykład muzyki programowej, w której ilustracyjność i narracja zostały połączone z precyzyjną formą koncertową. Vivaldi przyczynił się do ukształtowania trójczęściowego schematu koncertu (szybka–wolna–szybka), który na trwałe wpisał się w tradycję muzyki europejskiej.

Koncert a‑moll op. 3 nr 8 RV 522 Antonio Vivaldiego cechuje się kontrastem między partiami solowymi a orkiestrą, trzyczęściową formą (szybka–wolna–szybka), wyraźną tonalnością dur‑moll, technikami imitacyjnymi oraz ornamentalnym kształtowaniem partii solowych na tle faktury tutti.

Cykl „Le quattro stagioni”

„Cztery pory roku” Antonio Vivaldiego to bardzo dobry przykład do zobrazowania tego tematu.

Cykl ten ukazuje:

• rozwój nowej formy koncertu solowego, w której skrzypek dialoguje z orkiestrą, a struktura ritornelowa porządkuje przebieg muzyczny;

• kształtowanie się tonalności dur‑moll, widoczne w wyrazistych kadencjach i modulacjach wzmacniających dramatyzm i kontrast między częściami;

• elementy programowe (opis przyrody i emocji zawarty w partyturze i sonetach), które rozszerzały możliwości ekspresyjne muzyki barokowej i inspirowały późniejsze epoki.

Dzięki temu cykl Vivaldiego świetnie ilustruje, jak barokowi kompozytorzy tworzyli nowe formy i utrwalali system tonalny, który stał się podstawą muzyki klasycznej i romantycznej.

Dziedzictwo kompozytorów baroku

Barok stworzył fundamenty nowoczesnej muzyki: system tonalny dur–moll, który zastąpił dawną modalność, oraz nowe gatunki muzyczne – koncert, operę, oratorium i suitę. Johann Sebastian Bach udoskonalił polifonię i harmoniczne myślenie, Handel rozwinął dramatyzm opery i oratorium, Vivaldi nadał koncertowi wirtuozowski charakter, a Monteverdi otworzył drogę dla nowożytnej opery. Ich twórczość miała ogromny wpływ na późniejszych kompozytorów klasycyzmu (Haydna, Mozarta) i romantyzmu (Brahmsa, Czajkowskiego), a także pozostaje źródłem inspiracji dla współczesnych artystów.

Barok - charakterystyka epoki oraz formy wokalno‑instrumentalne

W obecnych czasach barok postrzega się jako epokę wyjątkowo kreatywną i artystycznie interesującą, ponieważ to najdłuższy okres w sztuce nowożytnej, to można wskazać sporą ilość jego zasad oraz wyjątkowe znaczenie dla nurtów późniejszych. Co ciekawe, początkowo sama nazwa barok miała negatywne znaczenie - słowo barocco pochodzi z języka portugalskiego i oznacza zdeformowaną perłę. Był to wyraz niechęci do epoki spowodowany przekonaniem o doskonałości renesansu oraz wspaniałości nawiązań do antyku.

W kontekście najważniejszych zdobyczy baroku, najbardziej istotne to:

• powstanie harmonii funkcyjnej oraz jej podbudowy teoretycznej;

• usamodzielnienie faktury wokalnej oraz instrumentalnej;

• stworzenie nowych form i gatunków muzycznych;

• zjawisko basso continuoBasso continuobasso continuo, czyli tzw. basu cyfrowanego.

Przy oglądaniu zapisu basso continuo w kluczu basowym zwróć uwagę na cyfry umieszczone nad nutami – oznaczają one odległości interwałowe od dźwięku basu (np. 6, 7, 6–4, 5–3). Nieraz pojawiają się podwójne cyfry w pionie (oznaczają zestawienie kilku interwałów jednocześnie), nawiasy (wersje alternatywne lub domyślne) oraz znaki przy cyfrach, np. krzyżyk, który zmienia wysokość wskazanego dźwięku.

RPrKhGcdR5TOT1

Fotografia przedstawia przykład basso continuo, czyli tzw. basu cyfrowanego.

Rozwój instrumentarium oraz zainteresowanie dramatycznymi gatunkami zaowocowało powstaniem nowych form muzycznych. Wśród nich należy wyróżnić operę, kantatę oraz oratorium.

Opera powstała pod koniec XVI wieku we Florencji, gdzie działała grupa kompozytorów, muzyków oraz uczonych, których dziś nazywa się Cameratą florencką. Ich działalność skupiła się na stworzeniu nowej formy, która miała nawiązywać do antycznej tragedii greckiej. Szerokie stosowanie monodii pozwoliło na stworzenie formy, w której główną rolę grają głosy ludzkie z towarzyszeniem akompaniamentu; stanowiła ona połączenie muzyki oraz dramatu. W pewnym momencie rozwoju powstało rozróżnienie partii wokalnych na arie (mające zachwycać kunsztem struktury muzycznej) i recytatywy (mające przedstawiać akcję dramatyczną).

Kantata jest jedną z najbardziej zróżnicowanych form; ma mniejsze rozmiary, niż opera czy oratorium. Kantaty można dzielić z uwagi na różne kryteria: język (najczęściej łaciński i włoski, ale też francuski czy angielski), treść (religijna bądź świecka), gatunek literacki (dramat, liryka bądź epika), obsadę wokalną (solowa bądź z towarzyszeniem chóru) i właściwości formalne.

Oratorium to utwór o tematyce religijnej, który nie należy do form liturgicznych. Zawiera część elementów opery (takich jak arie i recytatywy), jednak obie te formy dzieli sporo różnic. Wśród nich można wyróżnić treść (świecką dla opery, religijną w oratorium), epickość oratorium (akcja jest opowiadana, a w konsekwencji statyczna - nie zawiera ruchu scenicznego, a także atrybutów scenicznych) oraz dominującą rolę chóru. Jako forma oratorium najczęściej składa się z dwóch lub trzech części głównych; każda z nich może być dzielona wewnętrznie na poszczególne elementy (np. chóry czy fragmenty instrumentalne). Najbardziej znane oratoria tworzył Georg Friedrich Haendel (1685‑1759).

 „Alleluja” z oratorium Mesjasz Georga Friedricha Haendla cechuje się kontrastem faktury homofonicznej i polifonicznej, zastosowaniem imitacji i fugata, wyraźnym eksponowaniem relacji tonika–dominanta oraz rozbudowaną obsadą chóralno‑orkiestrową o silnie zarysowanej strukturze formalnej.

Rhsgw6EfG6i1Q1

Ilustracja przedstawia portret dostojnego mężczyzny - Georga Friedricha Haendela. Niemiecki kompozytor późnego baroku, który dokonał syntezy barokowych osiągnięć muzycznych. Mężczyzna na głowie ma siwą perukę, ubrany jest w białą koszulę z żabotem i czarną marynarkę. Twarz ma spokojną, ale poważną.

Formy instrumentalne

Ambicje oraz prace kompozytorów w połączeniu z teoretykami muzyki wymusiły na instrumentarium barokowym wiele zmian. Instrumenty wykazujące niedostatki techniczne mogły albo zostać udoskonalone, albo wyparte przez doskonalsze konstrukcje. Przykładowo flety i fagoty (a później także obój) stały się popularne pośród instrumentów dętych drewnianych, jednak bardzo wiele innych instrumentów z tej grupy przestało być używanych.

Znaczenie basso continuo dla muzyki baroku spowodowało, iż pozycja instrumentów mogących realizować tą technikę mocno wzrosła bądź została umocniona; wśród nich należy wyróżnić organy, klawesyn oraz lutnię, a w XVIII wieku także fortepian.

Najważniejsze instrumentalne formy cykliczne baroku to koncert solowy, concerto grosso, suita oraz sonata.

Concerto grosso to typ koncertu barokowego, który zawiera swoiste współzawodnictwo dwóch grup: concertino (instrumenty solowe) oraz grosso (orkiestry). W pierwszej grupie znajdowały się najczęściej I i II skrzypce oraz wiolonczela i klawesyn; do drugiej należała mała orkiestra smyczkowa, z czasem dołączono do niej instrumenty dęte.

Suita jest formą, która jest nazywana muzyczną wizytówką baroku. Jej podstawowy schemat obejmował cztery tańce o różnym pochodzeniu: niemieckim (allemande), francuskim (courante), hiszpański (sarabande) oraz angielskim (gigue). Suity były przeznaczone głównie na instrumenty klawiszowe.

Sonata wywodzi się od renesansowej canzony i rozwinęła się w XVII wieku. Ze względu na obsadę rozróżniano sonatę triową (na dwa instrumenty solowe i jeden realizujący bas cyfrowany) oraz solową (na jeden instrument solowy i basso continuo); z rzadka pojawiały się też sonaty na trzy solowe instrumenty oraz basso continuo. W połowie wieku wykształciły się dwie formy sonatoweForma sonatowaformy sonatowe: da chiesa, czyli kościelna, oraz da camera, dworska (mocno tożsama z suitą). Ta pierwsza została mocno rozwinięta przez Arcangelo Corelliego (1653‑1713.), który stworzył czteroczęściową formę o następującym porządku tempa: wolne‑szybkie‑wolne‑szybkie. W roli instrumentów solowych kompozytorzy obsadzali zazwyczaj skrzypce, organy oraz klawesyn.

RjqRchIdbjrb71

Portret dostojnego mężczyzny z falą loków na głowie - Arcangelo Corelli. Włoski kompozytor i skrzypek. Jeden z przedstawicieli baroku w muzyce, wirtuoz skrzypiec i kompozytor utworów.

Sonata op. 5 nr 1 D‑dur, cz. I Arcangelo Corellego cechuje się wyraźnym oparciem harmonicznym na systemie dur‑moll, partią basso continuo kształtującą fundament harmoniczny i fakturę oraz kantylenowym prowadzeniem melodii skrzypiec w dialogu z akompaniamentem.

Fuga

Do wykształcenia się fugi przyczyniły się istniejące już wcześniej formy imitacyjne, głównie renesansowy kanon i późniejszy ricercar. Sama fuga z techniki imitacji korzysta jedynie w tematach oraz odcinkach zawierających kanon; łączniki oraz epizody mogą być skonstruowane inaczej. Fuga jest formą różnorodną - może być wykonywana zarówno instrumentalnie, jak i wokalnie; dodatkowo istnieje i jako samodzielna forma, i jako fragment suity czy symfonii. Sam temat jest melodią rozpoczynającą fugę, która jest wprowadzana jednogłosowo. Istotna jest też odpowiedź, która jest powierzona głosowi imitującemu temat - najczęściej używana jest tu technika imitacyjna w kwarcie bądź kwincie. Kolejnym ważnym elementem są kontrapunkty, prowadzone jednocześnie z tematem, które pomagają w ustanowieniu jednolitości motywicznej tematu oraz określeniu tonacji i jej zmian.
Najbardziej znane fugi były tworzone podczas baroku przez Jana Sebastiana Bacha (1685‑1750). Forma najczęściej posiadała trzy (fuga e‑moll z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier Bacha), cztery (fuga F‑dur z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier Bacha) lub dwie części (fuga C‑dur z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier Bacha).

Rrs8c9XWP6XrH1

Portret dostojnego mężczyzny z siwą peruką na głowie, która ma falę loków - Jan Sebastian Bach. Kompozytor i organista niemiecki w epoce baroku, jeden z najwybitniejszych artystów w dziejach muzyki, kompozytor dworski. Ubrany jest w białą koszulę i ciemną marynarkę. Wyraz twarzy ma spokojny.

Fuga g‑moll BWV 578 Johanna Sebastiana Bacha cechuje się wyrazistym tematem poddawanym imitacyjnemu prowadzeniu w kolejnych głosach, gęstą fakturą polifoniczną o kunsztownym opracowaniu kontrapunktycznym oraz przebiegiem harmonicznym opartym na systemie dur‑moll.

Perły baroku

Podczas oglądania prezentacji zwróć uwagę na treści związane z dziełami i formami muzycznymi kompozytorów barokowych.

Najważniejszą zmianą epoki baroku jest ukształtowanie systemu dur‑moll, który porządkuje harmonię i stanowi podstawę rozwoju form muzycznych. Kluczowe znaczenie mają także nowe gatunki – opera, koncert, sonata i oratorium – które różnicują sposób organizacji materiału dźwiękowego. Istotne jest rozróżnienie faktur: monodii, homofonii i polifonii, oraz umiejętność ich rozpoznania w konkretnych utworach. W muzyce instrumentalnej dominuje zasada kontrastu, szczególnie widoczna w koncercie, natomiast w polifonii najwyższy poziom osiąga fuga. Ważną rolę odgrywa basso continuo jako fundament harmoniczny. Kompozytorzy baroku tworzą modele formalne i stylistyczne, które będą kontynuowane w kolejnych epokach. Umiejętność powiązania formy, faktury i harmonii pozwala trafnie analizować utwory. Odpowiadając na pytanie z początku, wybór między melodyką, wirtuozerią a polifonią odzwierciedla różne drogi rozwoju muzyki baroku, które razem tworzą spójny system.

https://sjp.pl

https://sjp.pwn.pl/

• Wojciech Marchwica, Słownik muzyki, Zielona Sowa, Kraków 2006