Chorał gregoriański - fundament muzyki średniowiecza

Fundamentem średniowiecznej muzyki religijnej był chorał gregoriańskiChorał gregoriańskichorał gregoriański – zbiór jednogłosowych pieśni kościelnych w języku łacińskim, swobodnych rytmicznie, śpiewanych a cappellaA cappellaa cappella. Swoją postać i nazwę zawdzięcza on żyjącemu na przełomie VI i VII w. papieżowi Grzegorzowi Wielkiemu, który (według przekazów) miał dokonać selekcji pieśni i z różnorodnych chorałów (jak m. in. ambrozjański, starorzymski, bizantyjski) stworzyć uniwersalny, wspólny dla całego Kościoła kanon.

Pod względem muzycznym, chorał gregoriański opierał się na materiale skal modalnychModalne skaleskal modalnych (poprzedniczek skal systemu tonalnego dur‑moll). Wykonywany był w sposób sylabiczny bądź melizmatyczny. Chorał zapisywano w notacji neumatycznej (od neumy, czyli średniowiecznej nuty). Początkowo nad tekstem słownym umieszczano wyłącznie znaki wykonywane ręką przez kantora kierującego śpiewem, mające jedynie oddać ogólny zarys melodii (notacja cheironomiczna). Z czasem zaczęto określać odległości między dźwiękami odpowiednimi odstępami na papierze, najpierw notując neumy na pustym polu (notacja diastematyczna bezliniowa), później na jednej linii (notacja diastematyczna liniowa). W XI w. liczba linii została zwiększona do czterech. Taki zapis chorału stosuje się także współcześnie.

Podczas słuchania chorału Pange lingua można zauważyć jego jednogłosową, monofoniczną fakturę, w której cała melodia prowadzona jest w jednej linii, bez towarzyszącej harmonii. Utwór opiera się na skali modalnej, nadającej mu spokojny, podniosły i kontemplacyjny charakter. Sposób opracowania tekstu jest w przeważającej mierze sylabiczny, co sprzyja wyrazistości słowa.

Sposoby wykonania chorału gregogriańskiego

Najczęściej wskazuje się dwa podstawowe sposoby wykonywania chorału gregoriańskiego:

• niepsalmodyczne,

• psalmodyczne.

Pierwszy rodzaj, polegający na śpiewie zbiorowym, odnosi się do wykonania hymnów, sekwencji oraz stałych części mszy świętej:

• ordinarium lub ordinarium missaeOrdinarium missaeordinarium missae: Kyrie - Panie zmiłuj się nad nami,

• Gloria - Chwała na wysokości Bogu,

• Credo - Wierzę w jednego Boga,

• Sanctus… Benedictus - Święty… Błogosławiony,

• Agnus Dei - Baranku Boży.

Drugi typ – psalmodia, realizowany może być na dwa sposoby: psalmodia antyfonalnaAntyfonaantyfonalna (naprzemienny śpiew części chóru) i psalmodia responsorialnaResponsoriumresponsorialna (naprzemienny śpiew solisty bądź kilku solistów i chóru).

R1AKSLJDELPJQ

Ilustracja przedstawia dzieło Zanobi Strozzi pt. „Bracia w Chórze Camaldolese”. Ośmiu mężczyzn stoi przed mównicą po lewej stronie dzieła, dwóch z nich za mównicą po prawej stronie dzieła. Mężczyźni śpiewają dzieła religijne. Wszyscy ubrani są w białe szaty. Na mównicy znajduje się zeszyt z nutami.

Relacja słowa i muzyki

W zależności od sposobu umuzycznienia tekstu chorałowego wyróżnia się dwa typy melodyczne: recytacja (accentusAccentusaccentus, czyt. akcentus) i właściwy, rozwinięty śpiew (concentusConcentusconcentus, czyt. koncentus).
Recytacja, nazywana także liturgicznym recytatywem lub deklamacją, polega na przyporządkowaniu każdej sylabie tekstu jednej nuty. Melodie takie wzbogacane były specjalnymi ozdobnymi formułami (inicjalną i końcową), jakkolwiek główna część prezentacji tekstu odbywała się na powtarzającym się tonie recytatywnym. Obecnie w ten sposób interpretuje się m. in. teksty Ewangelii melorecytowane podczas procesji Bożego Ciała.

Wysłuchaj melorecytacji fragmentu Ewangelii wg św. Jana. Zwróć uwagę na sposób wykonania – tekst jest wypowiadany w sposób rytmiczny, z towarzyszeniem prostych, powtarzalnych form melodycznych. To forma śpiewu zwana melorecytacją, która wywodzi się z tradycji średniowiecznej, gdy duchowni intonowali teksty Pisma Świętego w sposób ułatwiający ich zrozumienie, zapamiętanie i podkreślający ich uroczysty charakter.

Melorecytacja nie była śpiewem w pełnym tego słowa znaczeniu – nie opierała się na rozbudowanej melodii, lecz na recytowaniu tekstu na jednej lub kilku dźwiękach, zgodnie z zasadami skal modalnych. Taki sposób przekazu był powszechny w liturgii, zwłaszcza w odczytywaniu Ewangelii, Psalmów i modlitw.

Zwróć uwagę, że ten rodzaj śpiewanej recytacji przetrwał w liturgii do dziś – możesz go usłyszeć m.in. w trakcie Wigilii Paschalnej, podczas odczytywania Exsultetu, czy w uroczystych Mszach, gdy diakon śpiewa Ewangelię. Współczesna melorecytacja, choć uproszczona, nadal pełni tę samą funkcję: pomaga skupić uwagę wiernych na słowie Bożym i podkreśla jego wyjątkowy charakter.

Rozwinięty śpiew gregoriański (concentus) towarzyszy rozmaitym gatunkom i formom, częściom stałym i zmiennym mszy oraz nabożeństwom brewiarzowym.

Wysłuchaj Kyrie z Mszy „De Angelis”. Zwróć uwagę na sposób wykonania – utwór oparty jest na prostym, ale bardzo wyrazistym chorałowym śpiewie, charakterystycznym dla muzyki gregoriańskiej. Melodia jest jednolita (monofoniczna), płynna, a rytm w większości swobodny, co sprzyja modlitewnej atmosferze.

Zauważ, że Kyrie, będące częścią wstępnej liturgii, jest modlitwą o miłosierdzie, wyrażającą pokorę i prośbę o Bożą łaskę. W Mszy „De Angelis” forma ta jest szczególnie piękna w swej prostocie.

Modlitewny charakter Kyrie wyraża się przez spokojny, niemal medytacyjny rytm, oraz jak ten sposób śpiewu współczesny Kościół wciąż wykorzystuje w uroczystościach liturgicznych, szczególnie w Mszach sprawowanych w tradycji rzymskiej.

Chorał gregoriański cechuje archaiczna tonalność – opiera się on na skalach kościelnych, typowych dla muzyki średniowiecza i renesansu (niektórzy twórcy XX w. nawiążą do tych porządków dźwiękowych), a w odniesieniu do realizacji rytmicznej interpretatorzy kierują się najczęściej swobodnym rytmem oratorskim wzorowanym na naturalnym rytmie słowa, gdyż najstarsze źródła nie regulowały następstw dźwięków w czasie.

Formy chorału gregoriańskiego

Najwcześniejszy okres kształtowania się repertuaru chorałowego, umownie zamykany w X w., jest sprawą spekulacji – pierwsze zabytki rejestrowały wyłącznie teksty, a źródła z zapisem neumatycznym datowane są na przełom IX i X stulecia. Prawdopodobnie od okresu pontyfikatu papieża Grzegorza I Wielkiego nastąpił największy rozrost repertuaru, poszerzanego m. in. o formy parachorałowe. Poprzez dokładanie nowych tekstów do fragmentów melizmatycznych w chorale gregoriańskim powstawały tropyTroptropy i sekwencjeSekwencjasekwencje. Trop rozwinął się z praktyki tekstowania samogłoski „e” w części Kyrie eleison, sekwencja zaś – samogłoski „a” na jubilacji allelujatycznej (z czasem fragmenty z dodanym tekstem zaczęły funkcjonować jako samodzielne utwory).

Alleluja z mszy wielkanocnej to uroczysty śpiew liturgiczny o wyraźnie podniosłym i radosnym charakterze, związanym z celebracją Zmartwychwstania. Melodia rozwija się w ozdobny, melizmatyczny sposób – szczególnie rozbudowane są fragmenty na samogłoskach „e” i „a”, które nadają utworowi świetlistość i ekspresję triumfu.

O ile tropy nie przyjęły ściśle określonej formy, sekwencje przybrały postać formy zwrotkowej, w której każdej parze strof tekstu towarzyszyła jedna melodia.

Sekwencja Dies irae. ma charakter formy zwrotkowej, w której każdej parze strof tekstu towarzyszy jedna melodia.

Pomimo pojawienia się wielogłosowości, chorał gregoriański stanowił podstawę repertuarową. W XVI w. papież Grzegorz XIII nakazał Giovanniemu Palestrinie i jego uczniom prace nad przygotowaniem chorału do druku – owocem ich prac stała się tzw. Edycja Medycejska. U schyłku XIX w., opierając się na źródłach sprzed soboru trydenckiego, prace nad chorałem gregoriańskim rozpoczęli benedyktyni – owoc ich pracy, tzw. Graduale Triplex, stanowi do dziś najbardziej wartościowe źródło pozwalające na interpretację średniowiecznych religijnych śpiewów monodycznych.

Chorał gregoriański, fundament średniowiecznej muzyki religijnej, stanowi zbiór jednogłosowych pieśni kościelnych w języku łacińskim, wykonywanych a cappella, a jego kanon przypisuje się papieżowi Grzegorzowi Wielkiemu, który scalił różne tradycje liturgiczne. Opiera się on na skalach modalnych, prekursorach systemu dur‑moll, i wykonywany był sylabicznie lub melizmatycznie. Początkowo zapisywany w notacji cheironomiczej, chorał ewoluował do notacji neumatycznej, diastematycznej i liniowej, a w XI w. wprowadzono czteroliniowy zapis, używany również współcześnie. Pod względem liturgicznym chorał funkcjonuje w ordinarium missae (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei) oraz w psalmodii antyfonalnej i responsorialnej, gdzie solista i chór śpiewają naprzemiennie. W zależności od relacji słowa i muzyki wyróżnia się accentus (recytacja) i concentus (śpiew rozwinięty), przy czym melorecytacja pozwalała średniowiecznym duchownym intonować Pismo Święte w sposób rytmiczny i zrozumiały. Rozwinięty śpiew gregoriański towarzyszył zarówno częściom stałym, jak i zmiennym mszy oraz nabożeństwom brewiarzowym, nadając im modlitewny charakter. Chorał cechuje archaiczna tonalność oraz swobodny rytm oratorski, zgodny z naturalnym rytmem słowa. W repertuarze rozwijały się tropy, czyli dodatki do fragmentów melizmatycznych, oraz sekwencje, przybierające formę zwrotkową z powtarzalną melodią dla kolejnych wersów tekstu, jak w Dies irae. Pomimo pojawienia się wielogłosowości, chorał pozostawał podstawą repertuarową i był standaryzowany w Edycji Medycejskiej Palestriny. Prace benedyktynów w XIX w., uwieńczone Graduale Triplex, pozwoliły zachować autentyczną interpretację średniowiecznych monodii. Chorał gregoriański przetrwał w liturgii do dziś, a jego przykładem jest hymn Pange lingua, wykonywany m.in. w Wielki Czwartek i podczas Bożego Ciała. Jego melodyka, rytm i funkcja sakralna pozwalają słuchaczom doświadczyć średniowiecznej estetyki muzycznej oraz duchowego wymiaru liturgii.

A. Matyszewski, Historyczna rzeczywistość pieśni religijnej - od starożytności do średniowiecza, Roczniki liturgiczno‑homiletyczne, 2012

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl