Styl galant

W pierwszej połowie XVIII wieku, na przełomie baroku i klasycyzmu, ukształtował się tzw. styl przedklasyczny, którego ważnym nurtem był styl galantstyl galantstyl galant. Charakteryzował się on odejściem od złożonego kontrapunktu barokowego na rzecz prostoty, lekkości i przejrzystej faktury homofonicznej. W muzyce zaczęto eksponować wyraźną, łatwo zapamiętywalną melodię z towarzyszeniem akordowym, a także symetryczne frazy oraz elegancki, śpiewny charakter. Styl galant przygotował grunt pod rozwój klasycznej symfonii i nowego sposobu kształtowania tematów muzycznych, który w pełni rozwinął się w twórczości kompozytorów klasycyzmu.

Twórcy związani z tym stylem komponowali liczne sonaty, koncerty i symfonie o lekkim, melodyjnym charakterze, przeznaczone często do wykonywania w kręgach dworskich i salonowych. Do kompozytorów reprezentujących ten nurt należeli m.in. Johann Christian Bach, Giovanni Battista Sammartini oraz Carl Philipp Emanuel Bach, których twórczość instrumentalna wywarła istotny wpływ na rozwój klasycznego stylu symfonicznego rozwiniętego później przez Josepha Haydna i Wolfganga Amadeusza Mozarta.

Od sinfonii do symfonii

Jako samodzielne kompozycje symfonie zaczęły wykształcać się około połowy XVIII wieku. Wcześniej terminem sinfonia określano wykonywane na instrumentach wstępy do dzieł wokalno‑instrumentalnych i oper, czyli te fragmenty, które z czasem zaczęto nazywać uwerturamiuwerturauwerturami (ouverture – otwarcie).

Najwcześniejsze symfonie często powstawały na bazie materiału wcześniejszych utworów lub stanowiły rozwinięcie uwertur operowych. W wielu z nich wykorzystywano trzyczęściowy układ charakterystyczny dla uwertury neapolitańskiej: część szybka – część wolna – część szybka.

Taką trzyczęściową postać przyjmują również najwcześniejsze symfonie Josepha Haydna i Wolfganga Amadeusza Mozarta, przy czym poszczególne części funkcjonują już jako odrębne ogniwa cyklu. Ich tytuły stanowią włoskie oznaczenia tempa odpowiadające trójczęściowemu modelowi uwertury neapolitańskiej.

Egzemplifikacją takiego utworu może być I Symfonia Es‑dur KV 16 skomponowana w 1764 r. przez ośmioletniego Mozarta. Jest ona złożona z trzech części:

• Allegroallegro cz. I Molto allegroAllegroallegro (z wł. bardzo szybko, wesoło),

• Andanteandante cz. II Andante (z wł. w tempie kroku),

• Prestopresto cz. III Presto (z wł. bardzo szybko).

Utwór przeznaczony jest na stosunkowo niewielki skład wykonawczy: 2 oboje, 2 rogi, smyczki oraz klawesyn, którego udział we wczesnych symfoniach pozostaje przedmiotem dyskusji wykonawczej i zależał od lokalnej praktyki.

W klasycznej orkiestrze ważną rolę odgrywały również instrumenty transponujące, czyli takie, których zapis nutowy nie odpowiada rzeczywistej wysokości dźwięku. Do instrumentów tych należą m.in. rogi (waltornie), klarnety oraz kontrabasy.

Symfonie jako samodzielne utwory

Samodzielne symfonie, jako wieloczęściowe utwory przeznaczone do wykonania przez orkiestrę, ukształtowały się w drugiej połowie XVIII wieku. Szczególne znaczenie dla rozwoju tego gatunku miała szkoła mannheimska. Była to grupa działających w Mannheim kompozytorów różnych narodowości, którzy przyczynili się zarówno do wykształcenia klasycznego stylu symfonicznego, jak i rozwoju orkiestry oraz techniki gry zespołowej.

RD4hek2xeD0l6

Ilustracja przedstawia jedną z komnat pałacu w Mannheim. W pomieszczeniu znajdują się rzeźby, dzieła sztuki na ścianach, drewniane drzwi, kryształowe żyrandole.

Przedstawiciele szkoły mannheimskiej (rodzina Stamitzów, Franz Xaver Richter, Christian Cannabich), dysponując jedną z najlepszych orkiestr XVIII wieku, tworzyli liczne dzieła symfoniczne i wypracowali nowoczesny sposób prowadzenia orkiestry. Po koncertach orkiestry mannheimskiej można było przeczytać pełne zachwytu recenzje.

Szkołę mannheimską uznaje się również za ważny ośrodek kształtowania czteroczęściowego modelu symfonii, który następnie został rozwinięty i utrwalony w twórczości Josepha Haydna oraz Wolfganga Amadeusza Mozarta.

Symfonia klasyczna

Typowa symfonia klasyczna powstała w wyniku rozbudowy trzyczęściowego modelu wywiedzionego z uwertury neapolitańskiej. Pomiędzy dwa ostatnie ogniwa układu szybka–wolna–szybka wprowadzono taniec dworski – menuetMenuetmenuet. Taki czteroczęściowy model odnajdujemy również w sonacie klasycznej i kwartetach smyczkowych.

Symfonia klasyczna przyjmuje zatem następujący układ:

• część I — szybka, niekiedy poprzedzona wolnym wstępem; w twórczości klasyków wiedeńskich wcześniejsza dwudzielna forma proweniencji barokowej została zastąpiona formą sonatowąforma sonatowaformą sonatową,

• część II — wolna, najczęściej w formie pieśniowej lub wariacyjnej,

• część III — menuet, czyli taniec dworski utrzymany zazwyczaj w umiarkowanym tempie,

• część IV — szybka, najczęściej w formie ronda lub ronda sonatowego.

Forma sonatowa — zasady kształtowania

Symfonię, podobnie jak sonatę, kwartet smyczkowy czy koncert klasyczny, najczęściej otwiera forma sonatowa. Jej podstawową cechą jest przeciwstawienie dwóch grup tematycznych, określane mianem dualizmu tematycznego.

Pierwszym ogniwem formy sonatowej jest ekspozycjaekspozycjaekspozycja, w której przedstawione zostają dwa kontrastujące tematy lub dwie kontrastujące grupy tematyczne. Niekiedy określa się je jako temat „męski” i „żeński”, energiczny i kantylenowy lub dynamiczny i liryczny. Są to jednak określenia metaforyczne, stosowane pomocniczo w dydaktyce. Z punktu widzenia analizy muzycznej najważniejszy jest kontrast charakteru oraz kontrast tonalny.

W utworach utrzymanych w tonacji durowej drugi temat pojawia się zazwyczaj w tonacji dominanty, natomiast w utworach molowych — najczęściej w tonacji paralelnej durowej. Przejście między tematami umożliwia łącznik modulujący, którego zadaniem jest przygotowanie nowej tonacji. Po drugim temacie pojawia się zakończenie ekspozycji (grupa końcowa), utrwalające nową tonację.

Drugim ogniwem formy sonatowej jest przetworzenieprzetworzenieprzetworzenie. Charakteryzuje się ono swobodnym opracowaniem materiału muzycznego zaczerpniętego z ekspozycji. Kompozytor przekształca motywy, zmienia ich instrumentację, rytmikę, fakturę i harmonię, prowadząc je przez różne tonacje. Przetworzenie jest zazwyczaj najbardziej niestabilnym tonalnie i dramatycznym fragmentem formy sonatowej.

Forma sonatowa kończy się repryząrepryzarepryzą (rekapitulacją), której przebieg przypomina ekspozycję. Najważniejszą różnicą jest uzgodnienie tonalne obu tematów — zarówno pierwszy, jak i drugi temat pojawiają się w tonacji głównej utworu. Dzięki temu napięcie tonalne zostaje rozwiązane.

W wielu utworach po repryzie występuje jeszcze koda, która stanowi końcowe domknięcie formy i może mieć charakter krótkiego zakończenia lub rozbudowanego finału.

W sposób uogólniony model formy sonatowej przedstawia poniższy wykres.

R1HsAvtWGeueD

Ilustracja przedstawia formę sonatową w kształcie kwadratów w kolorze czerwonym i żółtym. W modelu wykorzystano sformułowania: ekspresja T1, T2, przetworzenie, repryza T1, T2.

Słuchając I części Eine kleine Nachtmusik, zwróć uwagę, jak Mozart przedstawia dwa wyraźnie kontrastujące tematy: pierwszy energiczny i oparty na trójdźwięku, drugi bardziej śpiewny i łagodny. Spróbuj wychwycić moment, w którym kończy się ekspozycja i rozpoczyna przetworzenie, gdzie kompozytor swobodnie rozwija wcześniej zaprezentowany materiał muzyczny. Wsłuchaj się również w repryzę, w której oba tematy powracają już w tonacji zasadniczej. Zauważ, jak całość spaja charakterystyczna dla klasycyzmu przejrzystość formalna i równowaga proporcji.

Wariacje lub forma łukowa — zasady kształtowania

Drugim ogniwem symfonii (oraz innych gatunków cyklu sonatowego) jest najczęściej część utrzymana w formie wariacyjnej lub pieśniowej.

Wariacje (temat z wariacjami) są formą opartą na wielokrotnym przekształcaniu tematu przedstawionego na początku utworu. Temat może zostać skomponowany specjalnie dla danego dzieła lub zaczerpnięty z utworu innego kompozytora. W XIX wieku szczególną popularnością cieszyły się wariacje oparte na tematach operowych, np. Wariacje na temat arii „Là ci darem la mano” Fryderyka Chopina do motywu z opery Don Giovanni Wolfganga Amadeusza Mozarta.

Kompozytor może modyfikować melodię, rytm, harmonię, fakturę, instrumentację, tempo lub charakter tematu. Mimo tych zmian każda wariacja zachowuje rozpoznawalny związek z pierwotnym materiałem muzycznym.

R75ckNCOh5ZUd

Ilustracja przedstawia model graficzny wariacji. Pierwszy czerwony kwadrat. Drugi czerwony kwadrat z dwoma niebieskimi kwadratami. Trzeci czerwony kwadrat z czterema niebieskimi kółkami. Czwarty czerwony kwadrat z pięcioma niebieskimi kwadratami. Piąty niebieski kwadrat z niebieskimi pasami. W modelu wykorzystano sformułowania: temat, wersja 1, wersja 2, wersja 3, wersja 4.

Posłuchaj finałowej części III Symfonii Es‑dur Ludwiga van Beethovena (Eroiki), utrzymanej w formie wariacji. Beethoven w twórczy sposób rozbudował klasyczny model cyklu symfonicznego. Zwróć uwagę, jak prosty temat basowy staje się podstawą rozbudowanego ciągu wariacji o zróżnicowanym charakterze. Wsłuchaj się w kontrasty między odcinkami lirycznymi i monumentalnymi oraz w sposób stopniowego narastania napięcia prowadzącego do efektownego zakończenia.

Oprócz wariacji druga część symfonii może przyjmować postać formy pieśniowej (łukowej). Jej najczęstszym schematem jest układ ABA, w którym środkowy odcinek kontrastuje z częściami skrajnymi, po czym następuje powrót materiału początkowego. Nazwa „forma łukowa” podkreśla właśnie ten powrót do materiału otwierającego utwór.

RP5xy4LN5Jtd7

Ilustracja interaktywna przedstawia model graficzny formy. Pierwszy czerwony kwadrat z dużą literą A. Drugi zielony kwadrat z dużą literą B. Trzeci czerwony kwadrat z dużą literą A.

Menuet — zasady kształtowania

Trzecie ogniwo klasycznej symfonii stanowi menuet — francuski taniec dworski utrzymany w metrum trójdzielnym. Znalazł się on w cyklu symfonicznym dzięki związkom wczesnej symfonii z serenadą, divertimentem i innymi gatunkami muzyki użytkowej XVIII wieku.

Budowa menuetu ma postać ABA. Część środkowa nosi nazwę trio. Określenie to wywodzi się z praktyki wykonawczej XVII i XVIII wieku, kiedy kontrastowy odcinek wykonywały często trzy głosy lub trzy grupy instrumentów. W epoce klasycyzmu nazwa ta została zachowana niezależnie od rzeczywistej liczby wykonawców.

R1Z87dUfLaarQ

Ilustracja interaktywna przedstawia model graficzny ABA Trio. Pierwszy czerwony kwadrat z dużą literą A. Drugi zielony kwadrat z dużą literą B. Trzeci czerwony kwadrat z dużą literą A.

Rondo — zasady kształtowania

Finałową część symfonii (a także sonaty czy kwartetu smyczkowego) najczęściej stanowi rondoRondorondo. Jest to forma muzyczna oparta na naprzemiennym występowaniu powracającego refrenu i kontrastujących kupletów. Formy rondowe jako utwory wokalne o stosunkowo prostej budowie występowały już w średniowieczu, natomiast w XVII i XVIII wieku rozwinęło się rondo instrumentalne, szczególnie popularne w muzyce francuskiej. Klasycy wiedeńscyklasycy wiedeńscyKlasycy wiedeńscy upowszechnili tzw. wielkie rondo o układzie ABACABA, a także rondo sonatowe, łączące cechy ronda i formy sonatowej.

R3pyQdvuC5GpG

Ilustracja przedstawia model graficzny „rondo”. Prostokąty w kolorach ustawione od lewej strony: czerwony, żółty, czerwony, zielony, czerwony, żółty, czerwony. W modelu wykorzystano sformułowania: refren, kuplet 1, refren, kuplet 2, refren, kuplet 3, refren.

Słuchając III części Sonaty „Patetycznej” Beethovena, zwróć uwagę na jej żywy, energiczny charakter oparty na wyrazistej rytmice oraz regularnie powracającym refrenie. Spróbuj wychwycić kontrast między refrenem a kolejnymi kupletami, które za każdym razem wprowadzają nowy materiał muzyczny. Zauważ również, jak Beethoven buduje napięcie poprzez zmiany dynamiki, artykulacji i faktury, zachowując jednocześnie przejrzystość formy.

Modyfikacje modelu symfonii w twórczości Beethovena

Czteroczęściowy model symfonii odziedziczony po Haydnie i Mozarcie Ludwig van Beethoven stopniowo przekształcał, nadając mu większy rozmach formalny, silniejszą dramaturgię oraz głębszą ekspresję. Rozbudował rozmiary poszczególnych części, zwiększył rolę pracy motywicznej i wprowadził nowe rozwiązania instrumentacyjne, przygotowując grunt pod rozwój symfonii romantycznej.

Obejrzyj film, w którym przedstawiono najważniejsze modyfikacje klasycznego modelu symfonii wprowadzone przez Ludwiga van Beethovena oraz ich znaczenie dla rozwoju muzyki XIX wieku.

Ludwig van Beethoven

RvIWYcbjV499P

Ilustracja przedstawia Ludwiga van Beethovena – niemieckiego kompozytora i pianistę. Mężczyzna z dłuższymi włosami, wyraz twarzy poważny, zadziorny. Ubrany jest w białą koszulę z wysoko postawionym kołnierzykiem, ciemną apaszką pod szyją i marynarkę.

Pierwsze dziesięciolecia XIX wieku przyniosły Europie głębokie przemiany polityczne, społeczne i gospodarcze. Epoka rewolucji przemysłowej, rozwój nauki i techniki oraz wydarzenia związane z rewolucją francuską i wojnami napoleońskimi wpłynęły również na kulturę i sztukę. Muzyka coraz częściej stawała się środkiem indywidualnej wypowiedzi twórczej, a kompozytorzy zaczęli odchodzić od klasycznych wzorców w kierunku estetyki romantyzmu.

Twórczość Ludwiga van Beethovena zajmuje w historii muzyki miejsce szczególne. Z jednej strony stanowi zwieńczenie klasycyzmu wiedeńskiego, z drugiej zaś otwiera drogę muzyce romantycznej. Jego dzieła wywarły ogromny wpływ na rozwój symfonii, sonaty, kwartetu smyczkowego i koncertu instrumentalnego.

Ludwig van Beethoven urodził się w 1770 r. w Bonn, a zmarł w 1827 r. w Wiedniu. Pozostawił około 140 dzieł z numerami opus oraz liczne kompozycje wydane lub skatalogowane pośmiertnie bez numerów opus (WoO). Jego dorobek obejmuje wszystkie najważniejsze gatunki muzyki instrumentalnej i wokalno‑instrumentalnej.

Twórczość Beethovena zwyczajowo dzieli się na trzy okresy, odzwierciedlające ewolucję jego języka muzycznego.

Pierwszy okres obejmuje lata do około 1802 roku. Widoczne są w nim silne wpływy Haydna i Mozarta, choć już wtedy ujawniają się indywidualne cechy stylu kompozytora, zwłaszcza w zakresie motywiki, dynamiki oraz dramaturgii muzycznej.

Drugi okres (ok. 1803–1814), nazywany heroicznym, to czas powstania wielu najwybitniejszych dzieł, m.in. symfonii od III do VIII, opery Fidelio, koncertów fortepianowych oraz licznych sonat fortepianowych i kwartetów smyczkowych. Muzykę tego okresu charakteryzują między innymi:

• silne kontrasty dynamiczne, agogiczne, artykulacyjne i fakturalne,

• rozbudowanie form muzycznych,

• intensywna praca motywiczna,

• zwiększenie roli finału w konstrukcji całego cyklu,

• monumentalizacja brzmienia orkiestry.

Jedną z innowacji zastosowanych przez Beethovena było rozpoczęcie I Symfonii C‑dur op. 21 od akordów o niejednoznacznej funkcji tonalnej, odsuwających w czasie jednoznaczne potwierdzenie tonacji C‑dur. Rozwiązanie to zaskakiwało współczesnych słuchaczy i zapowiadało bardziej swobodne traktowanie napięć harmonicznych.

Do najważniejszych dzieł tego okresu należą III Symfonia Es‑dur op. 55 Eroica, V Symfonia c‑moll op. 67 oraz VI Symfonia F‑dur op. 68 Pastoralna — jedyna programowa symfonia Beethovena.

III Symfonia Es‑dur „Eroica” została początkowo dedykowana Napoleonowi Bonapartemu jako symbolowi ideałów republikańskich. Gdy Napoleon ogłosił się cesarzem, Beethoven usunął dedykację z rękopisu. Symfonia znacząco przekracza rozmiary wcześniejszych dzieł tego gatunku, rozszerza skalę dramatyzmu i rozwija technikę pracy motywicznej.

R15M1R6QF4H9Q

II część III Symfonii Es‑dur op. 55 „Eroica” Ludwiga van Beethovena - zapis nutowy, strona 1.

RR5NMJB2K1AL9

II część III Symfonii Es‑dur op. 55 „Eroica” Ludwiga van Beethovena - zapis nutowy, strona 2.

R1FQSJZUP653H

II część III Symfonii Es‑dur op. 55 „Eroica” Ludwiga van Beethovena - zapis nutowy, strona 3.

R14K6QBJF2X5D

II część III Symfonii Es‑dur op. 55 „Eroica” Ludwiga van Beethovena - zapis nutowy, strona 4.

W V Symfonii c‑moll op. 67 Beethoven rozszerzył skład orkiestry w części finałowej o piccolo, kontrafagot oraz trzy puzony. Jedność całego dzieła buduje charakterystyczny czterodźwiękowy motyw otwierający pierwszą część, określany tradycyjnie mianem „motywu losu”. Choć sam Beethoven nie pozostawił jednoznacznego komentarza potwierdzającego tę interpretację, motyw ten stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli muzyki europejskiej. Symfonia jest uznawana za jedno z najwybitniejszych osiągnięć muzyki absolutnej.

Ostatni okres twórczości Beethovena obejmuje lata od około 1815 roku do jego śmierci. W tym czasie postępująca utrata słuchu niemal całkowicie uniemożliwiła mu działalność wykonawczą, jednak nie zahamowała aktywności kompozytorskiej. Powstały wówczas dzieła należące do najwybitniejszych osiągnięć muzyki XIX wieku, m.in. Missa solemnis, późne kwartety smyczkowe oraz IX Symfonia d‑moll op. 125.

Niezwykłość IX Symfonii polega przede wszystkim na włączeniu do finału partii solistów i chóru wykonujących tekst Ody do radości Friedricha Schillera. Beethoven jako pierwszy twórca tej rangi dokonał trwałej syntezy monumentalnej symfonii z formą wokalno‑instrumentalną, otwierając nowe możliwości rozwoju gatunku.

Twórczość ostatniego okresu charakteryzują między innymi:

• znaczne rozbudowanie form muzycznych,

• większa złożoność faktury,

• synteza różnorodnych technik kompozytorskich,

• częste wykorzystywanie technik wariacyjnych,

• pogłębienie ekspresji oraz śmiałe rozwiązania harmoniczne.

Symfonia wyrosła z osiemnastowiecznej sinfonii, początkowo pełniącej funkcję uwertury operowej, by w drugiej połowie XVIII wieku stać się najważniejszym gatunkiem muzyki orkiestrowej. Kluczową rolę w jej rozwoju odegrali kompozytorzy szkoły mannheimskiej, Joseph Haydn i Wolfgang Amadeus Mozart, którzy ukształtowali klasyczny model czteroczęściowego cyklu symfonicznego.

Najczęściej pierwsza część symfonii klasycznej oparta jest na formie sonatowej, druga ma charakter wolny i wykorzystuje formę pieśniową lub wariacyjną, trzecia przyjmuje postać menueta (a później scherza), natomiast finał najczęściej utrzymany jest w formie ronda lub ronda sonatowego.

Ludwig van Beethoven zachował klasyczny model symfonii, jednocześnie znacząco go rozbudowując. Powiększył skalę formalną dzieł, rozszerzył skład orkiestry, zwiększył znaczenie pracy motywicznej i pogłębił dramaturgię muzyczną. Jego twórczość stała się pomostem między klasycyzmem a romantyzmem i wywarła ogromny wpływ na dalszy rozwój muzyki symfonicznej XIX wieku.

D. Gwizdalanka, Historia muzyki, t. 2, Kraków, PWM

Charles Rosen, Styl klasyczny. Haydn, Mozart, Beethoven, PWM, Kraków.

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

Encyklopedia Muzyczna PWM.

Encyklopedia PWN.