Grażyna Bacewicz i Andrzej Panufnik to kompozytorzy tego samego pokolenia, których twórczość kształtowała się w trudnym czasie II wojny światowej i tuż po niej. Oboje byli świetnie wykształceni, cenili klasyczne formy i jasną konstrukcję utworów, dlatego chętnie sięgali po neoklasycyzm, łącząc tradycję z nowymi środkami muzycznymi XX wieku.

Pierwsza dama polskiej muzyki‑sylwetka Grażyny Bacewicz.

Grażyna Bacewicz culture.pl, materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Jednym z pierwszych materiałów poświęconych kobiecie‑kompozytorce w nowożytnej polskiej historii muzyki jest omówienie twórczości i biografii Grażyny Bacewicz - jednej z najwybitniejszych postaci polskiej muzyki XX wieku. Jej muzyczna droga rozpoczęła się bardzo wcześnie- pierwsze lekcje pobierała w Łodzi, gdzie się urodziła, w domu rodzinnym pod kierunkiem ojca, Wincentego Bacewicza. Kolejnym etapem łódzkiej edukacji była nauka w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej‑Dobkiewiczowej, gdzie kształciła się jednocześnie w zakresie skrzypiec, fortepianu oraz teorii muzyki.

W latach 1924‑1932 studiowała w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie: kompozycję u Kazimierza Sikorskiego, grę na skrzypcach u Józefa Jarzębskiego oraz fortepian pod kierunkiem Józefa Turczyńskiego, kończąc studia w klasie kompozycji i skrzypiec.  Warto zapamiętać te nazwiska- wszystkie będą kilka razy wymieniane przy wspominaniu o edukacji kolejnych pokoleń kompozytorów. Jednym z ważniejszych elementów tego dopełnienia były studia kompozytorskie w Paryżu u Nadii Boulanger- wybitnego symbolu ówczesnej pedagogiki i kompozytorstwa, u której kształciło się wielu znakomitych polskich twórców, m.in. Zygmunt Mycielski, Tadeusz Szeligowski, Wojciech Kilar, Zygmunt Krauze oraz Marta Ptaszyńska.

Ważnym filarem jej działalności artystycznej było także nauczanie w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Łodzi (klasa skrzypiec, przedmioty teoretyczne) oraz Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie (klasa kompozycji). O jej wszechstronności świadczy fakt, iż znajdowała czas na działalność organizacyjną m.in. jako wiceprezes Związku Kompozytorów Polskich, pracę w jury konkursów kompozytorskich i skrzypcowych w kraju i za granicą oraz nad twórczością literacką- jako autorka kilku nowel i powieści, której przykładowa okładka prezentowana jest poniżej.

Muzyczny język Grażyny Bacewicz.

Jej dorobek kompozytorski jest niezwykle bogaty, ponieważ tworzyła zarówno utwory przeznaczone na instrument solo (m.in. dwie sonatysonatasonaty na skrzypce solo czy liczne kompozycje fortepianowe), szereg utworów kameralnych (m.in. siedem kwartetów smyczkowych, dwa kwintety fortepianowe), ale także wielkie formy instrumentalne oraz wokalno‑instrumentalne: cztery symfonie, koncerty (m.in. siedem koncertów skrzypcowych, dwa koncerty wiolonczelowe, koncert altówkowy), muzykę teatralną i filmową, kantatykantatakantaty, balety (Z chłopa król, Esik w Ostendzie, Pożądanie) i opery radioweopera radiowaopery radiowe (Przygoda króla Artura). W sposób szczególny kompozytorka była zainteresowana grupą instrumentów smyczkowych, ale także brzmieniem fortepianu. Jednym z interesujących utworów fortepianowych kompozytorki jest II Sonata fortepianowa, skomponowana w 1953 roku i prawykonana przez samą artystkę w tym samym roku. Utwór ten uznawany jest za jeden z najbardziej reprezentacyjnych dla formy sonaty fortepianowej w muzyce polskiej XX wieku.

Warto przyjrzeć się ewolucji stylu wybitnej polskiej kompozytorki. W pierwszym okresie swojej twórczości fascynowała się muzyką Karola Szymanowskiego. Wynikiem tej fascynacji było powstanie takich utworów, jak m.in. Witraż na skrzypce i fortepian (1932) oraz kilka wczesnych utworów skrzypcowych. Następnie kompozytorkę pochłonęła stylistyka neoklasyczna, wyraźnie zaznaczona w utworach wielokrotnie, nawiązujących do form i gatunków muzycznych wykształconych w okresie klasycyzmu, ale także baroku. We wspomnianym nurcie utrzymane są takie kompozycje, jak: Kwintet na instrumenty dęte (1932) czy Suita dziecięca na fortepian (1933).

Drugi okres twórczości, przypadający na lata około 1944‑1958 wiązał się z formowaniem i utrwalaniem własnego języka muzycznego kompozytorki. Na szczególną uwagę w tym okresie twórczym zasługują tendencje stylizacyjnestylizacja w muzycestylizacyjne m.in. w pierwszych symfoniach czy Koncercie na orkiestrę smyczkową (1948). Kompozytorka niejednokrotnie inspirowała się polską muzyką ludową, często wykorzystując twórcze stylizacje oberka m.in. w III Koncercie skrzypcowym (1948) czy Koncercie fortepianowym (1949).

Jednym z najbardziej znanych utworów Grażyny Bacewicz jest  powyżej zaprezentowany Koncert na orkiestrę smyczkową (1948), nazywany niejednokrotnie jej IX Symfonią. Wybitny muzykolog i krytyk- Stefan Kisielewski w taki sposób wypowiadał się na temat tej znakomitej kompozycji po jej prawykonaniu: 

Koncert jest przykładem twórczego czerpania z tradycji muzycznej poprzez współdziałanie neoklasycznej formy i neobarokowej treści. Mamy ponownie do czynienia z tzw. archaizacją muzyki, ale w sposób pośredni i nowoczesny, charakterystyczny dla neoklasycyzmu, a nie jako archaizacja stylowa w sensie dosłownego naśladownictwa dawnych epok.

RyCPNjKVBpQ0e1

Fotografia przedstawia stronę tytułową partytury Grażyny Bacewicz „Koncert na orkiestrę smyczkową” wydanej przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Na okładce znajduje się pięciolinia z nutami.

Zapowiedzią trzeciego okresu twórczości były takie kompozycje Grażyny Bacewicz, jak: Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję (1958), Pensieri notturni na orkiestrę kameralną (1961), Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną (1962) czy II Koncert wiolonczelowy (1963). W kolejnych latach swojej działalności twórczej kompozytorka coraz większą uwagę poświęcała kolorystyce dźwiękowej, zwracając się w stronę sonoryzmu,Sonoryzmsonoryzmu, w związku z czym często stosowała nietypową instrumentację, skomplikowane zabiegi rytmiczne i różne interesujące rodzaje artykulacji (np. poprzez wykorzystanie możliwości perkusyjnych instrumentów smyczkowych). Warto wspomnieć o finale II Sonaty na skrzypce solo (1958), w całości ukształtowanym za pomocą artykulacji glissandoGlissandoglissandospiccatospiccatospiccato. Kompozytorka w dojrzałej twórczości eksperymentowała na gruncie harmoniki na równi traktując wszystkie typy interwałów i akordów w przebiegu pionowym, a w przebiegu poziomym często stosując pochody diatonicznepochody diatonicznepochody diatoniczne, chromatyczne, a nawet nawiązania do dodekafoniiDodekafoniadodekafonii, jak np. w ostatnich kwartetach smyczkowych.

Mimo ewolucji stylu Grażyny Bacewicz możemy wyróżnić szereg cech wspólnych dla wszystkich etapów twórczości Grażyny Bacewicz. Jedną z takich cech jest jednorodność preferowanych gatunków oraz jasność w kształtowaniu formy muzycznej. W twórczości kompozytorki dominują wzorce sonatowe: symfonie, koncerty, tria, kwintety, kwartety, sonaty instrumentalne itp. Możemy wyróżnić także szereg kompozycji o charakterze ludowo‑tanecznym. Warto jednak podkreślić, iż wiele utworów, szczególnie tych powstałych w późniejszym okresie, charakteryzuje się oryginalnym kształtowaniem formy muzycznej, np. Pensieri notturni (1961) oraz Contradizione na orkiestrę kameralną (1966).

Kompozytorka w sposób twórczy odwoływała się do poprzednich epok. Często inspirowała się cechami muzyki barokowej m.in. operując całymi grupami instrumentów poprzez powierzanie tego samego materiału różnym grupom jednocześnie lub na przemian; stosując bogaty arsenał środków polifonicznych czy poprzez wykorzystanie powtarzalności i sekwencyjności. Ważną rolę odgrywały także cechy charakterystyczne dla muzyki klasycznej, takie jak: dualizm tematówdualizm tematycznydualizm tematów, praca motywiczno‑przetworzeniowa czy dzielenie orkiestry na odrębne plany: tematyczny, harmoniczny i wypełniający (często figuracyjny). W twórczości Grażyny Bacewicz zauważalne są również odwołania do typowych cech romantyzmu, jak np. rozbudowanie wszystkich współczynników formy, tworzenie wielkich napięć czy ekspresyjność utworów. Jak wspominała sama kompozytorka: 

Utworem o silnej ekspresji, łączącym wyżej wymienione cechy jest niewątpliwie I Kwintet fortepianowy (1952), którego fragment warto poniżej wysłuchać.

R1YBSSszB9gHa1

Fotografia przedstawia Akademię Muzyczną im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi – Pałac Karola Poznańskiego – główny budynek uczelni. Na fotografii widać narożny budynek, z dużymi półokrągłymi oknami. Budynek jest ogrodzony czarnym ogrodzeniem. Przed budynkiem znajduje się ulica i przejście dla pieszych.

Od Warszawy do światowych estrad - muzyczna podróż Andrzeja Panufnika.

W przeciwieństwie do twórczości Grażyny Bacewicz, w której uwagę przyciągają przede wszystkim rytmiczna energia, motoryka i wirtuozeria instrumentalna, muzyka Andrzeja Panufnika skłania do wsłuchiwania się w symetryczną budowę formy, powtarzalność układów interwałowych oraz symboliczne znaczenie proporcji czasowych. Tutaj konieczna jest koncentracja uwagi na długie, statyczne odcinki brzmieniowe, stopniowe narastanie napięcia oraz świadome operowanie barwą jako elementem konstrukcyjnym, a nie wyłącznie ekspresyjnym. Te cechy pozwalają dostrzec u Panufnika myślenie muzyką, jako precyzyjnie zaprojektowaną architekturą dźwięku, wyraźnie odmienną od bardziej bezpośredniego języka Bacewicz.

RCZDnsLkJGTQn1

Ilustracja przedstawia zdjęcie Andrzeja Panufnika. Był to muzyk, w komunistycznej Polsce, któremu zakazano grania utworów. Mężczyzna w średnim wieku. Twarz ma zamyśloną, z ust wypuszcza dym, w prawej ręce trzyma fajkę. Ubrany jest w koszulę i czarny sweter.

Tak o swojej twórczości wypowiadał się wybitny polski kompozytor i dyrygent Andrzej Panufnik. Jego pierwszym nauczycielem kompozycji był wspominany już powyżej Kazimierz Sikorski, u którego studiował w latach 1932–1936 w Konserwatorium Muzycznym w Warszawie. Kształcił się także w kierunku dyrygentury początkowo w Wiedniu pod kierunkiem Feliksa Weingartnera, a następnie w Paryżu w klasie Philippe’a Gauberta. Trudne lata wojny i okupacji spędził w Warszawie, gdzie utworzył duet fortepianowy z innym znakomitym polskim kompozytorem, Witoldem Lutosławskim.

Światło i cień dźwięku: Panufnik po 1945 roku.

Po wojnie pracował jako dyrygent początkowo Orkiestry Filharmonii Krakowskiej, a następnie Filharmonii Warszawskiej. Do jego sukcesów dyrygenckich należały występy m. in. z Berliner Philharmoniker, paryską l’Orchestre National czy London Philharmonic Orchestra. O jego znaczącej pozycji w świecie muzycznym świadczył wybór artysty na wiceprzewodniczącego Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO w 1950 r. W okresie powojennym Andrzej Panufnik zdobył wiele nagród w prestiżowych konkursach kompozytorskich, m. in. I nagrodę na Konkursie Kompozytorskim im. Karola Szymanowskiego, Nagrodę miasta Krakowa, I nagrodę na Przedolimpijskim Konkursie Kompozytorskim zorganizowanym z okazji Igrzysk Olimpijskich w Helsinkach czy na Konkursie Kompozytorskim im. Fryderyka Chopina w Warszawie za utwór Sinfonia Rustica.

W 1954 r. Andrzej Panufnik opuścił Polskę w związku z ograniczeniem swobód twórczych dla artystów przez komunistów. Konsekwencje decyzji były bardzo poważne - przez wiele lat zabraniano wykonywania i wydawania utworów kompozytora, nie można było wspominać jego nazwiskach w mediach i wszelkich publikacjach.

Andrzej Panufnik zamieszkał na stałe w Anglii, gdzie początkowo rozwijał karierę dyrygencką kierując City of Birmingham Symphony Orchestra, ale później zdecydował się poświęcić całkowicie twórczości kompozytorskiej. W tym okresie dwukrotnie zdobył nagrodę Prix de Composition Musicale Prince Pierre de Monaco, Sibelius Centenary Medal for Composition w Londynie, a także został członkiem honorowym prestiżowej Royal Academy of Music w Londynie.

Rokiem przełomowym dla twórczości Andrzeja Panufnika w Polsce, był 1977, kiedy Zarządowi Głównemu Związku Kompozytorów Polskich udało się zdjąć cenzuralny zakaz dotyczący muzyki wybitnego polskiego kompozytora w wydziale KC PZPRKC PZPRKC PZPR. W tym samym czasie podczas Międzynarodowego Festiwalu Muzyki WspółczesnejMiędzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska JesieńMiędzynarodowego Festiwalu Muzyki WspółczesnejWarszawska JesieńMiędzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska JesieńWarszawska Jesień zabrzmiały utwory Andrzeja Panufnika, m. in. Universal Prayer, Dreamscape czy Sinfonia mistica na orkiestrę (Symfonia szósta).

Po roku 1980‑dojrzała muzyka Panufnika.

R1PQAMXXOCHEE1

Ilustracja przedstawia okładkę autobiografii kompozytora „Composing Myself” z 1987 r. Na okładce znajdują się trzy zdjęcia mężczyzny w wieku młodzieńczym, dojrzałym i starszym. Pierwsze zdjęcie przedstawia młodzieńca z gęstymi, ciemnymi włosami. Chłopiec ma poważną minę, ubrany jest w białą koszulę, krawat i sweter. Drugie zdjęcie przedstawia dojrzałego chłopaka w ciemnych, gęstych włosach z poważną miną. Trzecie zdjęcie na okładce przedstawia starszego, siwego, uśmiechniętego mężczyznę.

Kolejnym przełomem okazały się lata 80. XX w.- w 1987 r. Andrzej Panufnik otrzymał tytuł członka honorowego Związku Kompozytorów Polskich, w tym samym czasie w Anglii została wydana autobiografia kompozytora Composing Myself.

W 1990 r. otrzymał Nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi dla kultury polskiej i w tym samym roku przyjechał do swojego kraju, po raz pierwszy od 36 lat! Podczas jego pobytu wiele kompozycji zostało zaprezentowanych w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, także z udziałem artysty jako dyrygenta, m. in. Symfonia nr 10, Harmony, a poem for chamber orchestra czy Koncert skrzypcowy, skomponowany dla wybitnego skrzypka Yehudi Menuhina, którego młodzieńczy portret prezentowany jest poniżej.

RNL9LGL6Q2ZM81

Ilustracja przedstawia wizerunek znakomitego skrzypka Yehudi Menuhina, który prawykonał „Koncert skrzypcowy” Andrzeja Panufnika. Młody mężczyzna z lekko uśmiechniętą twarzą i bujną, gęstą fryzurą. Ubrany jest w koszulę w kratkę i brązowy płaszcz. Ręce skrzyżowane ma na kolanach.

Przed śmiercią, w 1991 r. Andrzej Panufnik zdobył dwa ważne odznaczenia. Królowa brytyjska Elżbieta II nadała kompozytorowi tytuł szlachecki Sir. Artysta otrzymał również tytuł Doctor honoris causa Akademii Muzycznej w Warszawie.

Najważniejsze dzieła Andrzeja Panufnika.

Pierwszą zachowaną kompozycją stworzoną przez Andrzeja Panufnika, jest Trio fortepianowe (1934 r.). Prawykonania tego utworu w 1936 r. dokonali następujący artyści: Stanisław Jarzębski (skrzypce), Józef Bakman (wiolonczela) i Mieczysław Wajnberg (fortepian). Utwór, wpisujący się w stylistykę neoklasyczną, stanowi odwołanie do tradycji muzycznej, złożony jest z trzech części: 1. Poco adagio – Allegro – Poco adagio (rozbudowane allegro sonatowe poprzedzone wolnym wstępem), 2. Largo (część wolna o lirycznym charakterze), 3. Presto (scherzo o tanecznym charakterze). Warto przytoczyć słowa kompozytora, dyrygenta i krytyka muzycznego Jana Maklakiewicza, który w następujący sposób wypowiadał się o omawianym utworze Andrzeja Panufnika:

Kołysanka na 29 instrumentów smyczkowych i 2 harfy jest jednym z wczesnych utworów Andrzeja Panufnika (1947 r.). Do skomponowania Kołysanki artystę zainspirowały nocne spacery nad Tamizą. Jak wspomina kompozytor:

Jest to przełomowa kompozycja w historii muzyki polskiej, ponieważ Andrzej Panufnik jako jeden z pierwszych twórców wykorzystał w niej ćwierćtonyĆwierćtonyćwierćtony. Utwór stanowi doskonałe połączenie tradycji (m. in. poprzez nawiązanie do polskiej melodii ludowej Przyjechał do niej, odwołania do skali pentatonicznejpentatonikaskali pentatonicznej i istotną rolę w prowadzeniu kantyleny) oraz nowoczesności (m. in. poprzez zastosowanie dysonansowej harmoniki, ćwierćtonów).

R14J4TQCM2F8T

Czarno‑biała fotografia przedstawiająca mężczyznę w kapeluszu, opierającego się o pień drzewa. Ma na sobie płaszcz i rękawiczki, a jego poza jest swobodna, jakby odpoczywał. Obok niego stoi duży pies o jasnej sierści, z obrożą na szyi, który patrzy w jego stronę z otwartym pyskiem. Kompozycja jest naturalna i plenerowa, z widoczną fakturą kory drzewa na pierwszym planie.

Andrzej Panufnik niejednokrotnie w swojej twórczości eksponował brzmienie instrumentów dętych. Ostatnim utworem skomponowanym przez artystę przed opuszczeniem kraju, był Kwintet na instrumenty dęte drewniane - flet, obój, dwa klarnety i fagot. Twórca zainspirował się polską muzyką dawną, której echa są słyszalne w trzech krótkich częściach kompozycji: 1. Quasi Preludio, 2. Tryptyk staropolski, 3. Postludium. Ciekawostką jest zastosowanie przez kompozytora symetrii lustrzanej w przebiegu formy muzycznej, którą Panufnik niejednokrotnie wykorzystywał również w późniejszych utworach.

Sinfonia Sacra to kompozycja uznawana za jedno z najwybitniejszych dzieł Andrzeja Panufnika. Jest to jego trzecia symfonia, która została skomponowana na zamówienie nowojorskiej Fundacji Kościuszkowskiej w związku z chęcią uczczenia milenium chrześcijaństwa i państwowości w Polsce (1966 r.). Kompozycja złożona jest z dwóch części: 1. Wizja I (fanfarafanfarafanfara czterech trąbek rozmieszczonych przestrzennie)-Wizja II (o charakterze mistycznym i spokojnym) -Wizja III (z dominującą rolą instrumentów perkusyjnych, przywołująca atmosferę pola bitwy) oraz 2. Hymn oparty na melodii Bogurodzicy. Jak wspominał Andrzej Panufnik:

W twórczości Andrzeja Panufnika ważną rolę pełniło brzmienie fortepianu. Jednym z trzech utworów przeznaczonych na fortepian solo jest pochodząca z 1984 r. Pentasonata. Kompozycja podzielona jest na pięć części (od przedrostka penta): 1. Allegretto scherzoso, molto ritmico, 2. Andantino amoroso, molto cantabile, 3. Contemplativo, molto rubato, 4. Andantino amoroso, molto cantabile, 5. Allegretto scherzoso, molto ritmico. Tytuł odnosi się także do skali pentatonicznejPentatonikaskali pentatonicznej, do której kompozytor się odwołuje. Kolejnym istotnym elementem, związanym z tytułem utworu, jest pięciomiarowe metrum, poza częścią trzecią, która ma charakter improwizacyjny.

Istotne jest nawiązanie do budowy formy sonatowejSonataformy sonatowej: pierwsza część sonaty pełni rolę pierwszego tematu w allegrze sonatowym, odmienna część druga pełni rolę tematu drugiego, część trzecia stanowi rodzaj przetworzenia, a dwie ostatnie przywołują repryzę (tematy przedstawione w odwrotnej kolejności- najpierw drugi, potem pierwszy).

Kolejny znaczący w dorobku kompozytora utwór to III Kwartet smyczkowy , który jest jedną z ostatnich jego kompozycji, powstałą w 1990 r., po powrocie twórcy do Polski. Kompozytor w następujący sposób opisywał sferę inspiracji w omawianym utworze:

Utwór ten nie zawiera żadnych tematów ani motywów ludowych, ale mam nadzieję, że wyraża po części pomysłowość autorów ludowych wycinanek. Lustrzana symetriasymetria lustrzanaLustrzana symetria została tu poniekąd przetransponowana na język muzyki; obejmuje trzy zasadnicze elementy: rytm, melodię i harmonię. Kompozycja składa się z pięciu krótkich części: **1. Lento moderato, 2. Andantino rubato, 3. Allegretto scherzando, 4. Prestissimo possible, 5. Adagio sostenuto. Istotne jest zastosowanie koncepcji symetrii lustrzanej, szczególnie w czwartej części utworu, Prestissimo possibile, w której oś symetrii jest umiejscowiona w taki sposób, że całość zagrana od końca do początku zabrzmiałaby w ten sam sposób, co grana od początku do końca.

Podsumowanie

W przeciwieństwie do twórczości Grażyny Bacewicz, w której uwagę przyciągają przede wszystkim rytmiczna energia, motoryka i wirtuozeria instrumentalna, muzyka Andrzeja Panufnika skłania do wsłuchiwania się w symetryczną budowę formy, powtarzalność układów interwałowych oraz symboliczne znaczenie proporcji czasowych. Uczeń powinien zwrócić uwagę na długie, statyczne odcinki brzmieniowe, stopniowe narastanie napięcia oraz świadome operowanie barwą jako elementem konstrukcyjnym, a nie wyłącznie ekspresyjnym. Te cechy pozwalają dostrzec u Panufnika myślenie muzyką jako precyzyjnie zaprojektowaną architekturą dźwięku, wyraźnie odmienną od bardziej bezpośredniego języka Bacewicz. 

Podsumowując należy jednak podkreślić wszechstronny talent wybitnej polskiej kompozytorki, o której Zygmunt Mycielski wypowiadał się w następujący sposób:

Andrzej Panufnik-Między poetyką, a rzemiosłem artystycznym- animacja.

ninateka.pl

polishmusic.usc.edu

encyklopedia.pl

sjp.pl