Renesans – ramy czasowe epoki

W literaturze przedmiotu odnaleźć można różne koncepcje określenia ram czasowych renesansu w muzyce. Niektórzy dawniejsi badacze sugerowali brak potrzeby wyróżniania renesansu jako odrębnej epoki w historii muzyki, ze względu na kontynuowanie średniowiecznych form i gatunków w XV i XVI w. Wskazywali oni brak przełomowych wydarzeń w muzyce XV w. pozwalających wskazać początek nowej epoki. Pogląd ten jednak nie zyskał pozycji dominującej. Wielu historyków muzyki przyjmuje datę około 1430 roku jako umowny początek renesansu muzycznego, wiążąc go z wykształceniem nowego stylu reprezentowanego przede wszystkim przez kompozytorów szkoły burgundzkiej. Jednym z charakterystycznych przejawów tych przemian było upowszechnienie techniki fauxbourdonFauxbourdonfauxbourdon, obok większego znaczenia współbrzmień tercjowo‑sekstowych oraz nowego sposobu prowadzenia głosów. Granica ta pozostaje jednak przedmiotem dyskusji w historiografii muzyki. Poparcie takiego stanowiska można znaleźć w pismach XV‑wiecznego teoretyka muzyki Johannesa Tinctorisa. W traktatach, między innymi Proportionale musices, podkreślał on, że muzyka jego czasów reprezentuje jakościowo nowy etap rozwoju sztuki kompozytorskiej. Przejściowy charakter tego okresu jest widoczny w kompozycjach ówczesnych wybitnych mistrzów, w których elementy muzyki średniowiecznej stopniowo ustępowały miejsca nowym rozwiązaniom stylistycznym, przy czym wiele dawnych technik kompozytorskich nadal pozostawało w użyciu.

Mniej problemów stwarza wyznaczenie schyłku muzyki renesansowej, który przypada na przełomie XVI/XVII w. Już w latach siedemdziesiątych XVI w. zaczęła działalność Camerata florenckaCamerata florenckaCamerata florencka , której członkowie stworzyli podstawy estetyczne dla powstania pierwszych oper oraz rozwoju monodii akompaniowanejMonodia akompaniowanamonodii akompaniowanej . Pewne symboliczne znaczenie posiada rok 1594, w którym odeszli z tego świata dwaj wielcy mistrzowie późnorenesansowej polifoniipolifoniapolifonii – Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525–1594) oraz Orlando di Lasso (1532–1594). Około 1600 roku powstała opera – jeden z najważniejszych i najbardziej charakterystycznych gatunków muzyki barokowej. Ta wielka rewolucja w historii muzyki nie usunęła jednakże stylu renesansowego, który funkcjonował w epoce baroku jako stile anticostile anticostile antico, w opozycji do nowatorskiego stile moderno.

ReformacjareformacjaReformacja i chorał protestancki

Chociaż od początku istnienia Kościoła zachodniego pojawiały się ruchy dążące do jego reformy lub odłączające się od jego struktur, za symboliczny początek reformacji uznaje się rok 1517. Wcześniej istotną rolę odegrała działalność Jana Husa i jego zwolenników w Czechach. Mimo że ruch husycki został osłabiony po wojnach husyckich, jego idee wywarły znaczący wpływ na późniejszą reformację protestancką. W 1517 roku Marcin Luter, augustianin i profesor teologii w Wittenberdze, ogłosił 95 tez, w których skrytykował między innymi praktykę sprzedaży odpustów oraz przedstawił własne poglądy dotyczące pokuty i odpuszczenia grzechów. Tradycja głosi, że tezy zostały przybite do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze, choć współcześni historycy nie uznają tego wydarzenia za całkowicie pewne.

Zapoznaj się z opisem ilustracji oraz zwróć uwagę na rolę przedstawionej postaci w rozwoju muzyki renesansu i reformacji.

W niniejszym materiale pojęcie chorału protestanckiegochorał protestanckichorału protestanckiego odnosi się do tradycji luterańskiej, określanej również mianem chorału luterańskiego. Pierwszym obszernym śpiewnikiem luterańskim był Geystliches Gesangk Buchleyngeystliches gesangk buchleynGeystliches Gesangk Buchleyn Johanna Waltera, wydany w 1524 roku. Zawierał ponad czterdzieści pieśni religijnych opracowanych głównie w układzie czterogłosowym. Jeszcze wcześniejszym zbiorem był Achtliederbucha achtliederbuchAchtliederbuch, wydany w latach 1523–1524, zawierał osiem pieśni, z których część wykorzystywała te same melodie. Choć Achtliederbuch był pierwszym drukowanym zbiorem pieśni luterańskich, Geystliches Gesangk Buchleyn wyróżniał się systematycznie opracowanym repertuarem chorałowym w układzie czterogłosowym. Luter uważał, iż śpiew powinien pełnić ważną rolę zarówno w liturgii, jak i w modlitwie; postulował, by teksty były w języku niemieckim z niezbyt skomplikowanymi melodiami, w taki sposób, aby wierni bez wykształcenia mogli je wykonywać. Opracowanie Waltera, chociaż czterogłosowe, było stworzone przy zastosowaniu techniki nota contra notamnota contra notamnota contra notam, a więc takich samych wartości rytmicznych dla wszystkich partii. W najwcześniejszych opracowaniach Johanna Waltera melodia często znajdowała się jeszcze w tenorze, natomiast w późniejszej praktyce luterańskiej została przeniesiona do sopranu, co ułatwiało wspólny śpiew wiernych.

Johann Walter to niemiecki kompozytor, kantor i kapelmistrz okresu renesansu. Był jedną z najważniejszych postaci wczesnej muzyki protestanckiej. W latach 1521–1525 studiował w Lipsku i śpiewał w kapeli elektoraelektorelektora saskiego w Altenburgu. W 1526 osiadł w Torgau, gdzie był kantorem w szkole łacińskiej. Od 1548 roku prowadził kapelę dworską w Dreźnie.

Utwór Christ ist erstanden w opracowaniu Johanna Waltera opiera się na melodii wywodzącej się ze średniowiecznej tradycji pieśni wielkanocnych, powiązanej z łacińską sekwencjąsekwencjasekwencją Victimae paschali laudesvictimae paschali laudesVictimae paschali laudes. Walter zaadaptował ją do potrzeb liturgii luterańskiej, zachowując ciągłość z wcześniejszą tradycją muzyczną Kościoła zachodniego. Należy ona do najstarszych zachowanych pieśni wielkanocnych w języku niemieckim i funkcjonowała jeszcze przed reformacją. Opracowanie ma fakturę czterogłosową i wykorzystuje technikę nota contra notam, charakterystyczną dla wczesnego chorału luterańskiegochorał luterańskichorału luterańskiego. Poszczególne głosy prowadzone są w sposób przejrzysty, a ich rytm pozostaje w dużej mierze zgodny, co sprzyja czytelnej deklamacjideklamacjadeklamacji tekstu i wspólnemu wykonaniu przez zgromadzenie wiernych.

Rola chorału protestanckiego w edukacji

Luteranizm odrzucił obowiązek celibatu duchownych oraz życie zakonne w dotychczasowej formie, co na wielu terenach objętych reformacją doprowadziło do rozwiązania klasztorów i przejęcia ich majątku przez władze świeckie. Luter chciał jednak, aby proces został przeprowadzony w mądry sposób, a ponieważ mnisi mieli służyć nie tylko Bogu, ale też ludziom, to dobra zakonne i klasztorne miały zostać spożytkowane w dwóch celach: dobroczynnych i oświatowych. Przejęcie części majątków kościelnych stworzyło warunki do rozwoju szkolnictwa, które wspierały również władze miejskie oraz reformatorzy protestanccy, zwłaszcza Filip Melanchton. Ponieważ śpiew pełnił według Lutra wyjątkową rolę, w szkołach bardzo szybko rozpoczęto nauczanie protestanckich pieśni i hymnów, często posługując się techniką chorału. Dwóch z istotnych kompozytorów okresu, tworzących chorały protestanckie, mocno przyczyniło się do rozwoju edukacji oraz kształcenia śpiewaków. Pierwszy z nich, Sebald Heyden, stworzył dzieło o nazwie De arte canendi (O sztuce śpiewu, 1540 r.), które pozwoliło na poprawę umiejętności wielu uczniów oraz amatorskich wykonawców, mających na celu poprawę swojej techniki. Sebald Heyden należał do najwybitniejszych pedagogów muzycznych niemieckiego renesansu, a jego traktaty przez wiele dziesięcioleci wykorzystywano w nauczaniu śpiewu i podstaw teorii muzyki. Drugi z nich to Nikolaus Herman, który tworzył mnóstwo utworów przeznaczonych dla uczniów oraz dzieci; dzięki nim nauczyciele mieli odpowiednie materiały i repertuar, aby rozwijać zdolności i technikę dzieci i młodzieży.

Portret Sebalda Heydena autorstwa Friedricha Schönemanna z 1760 roku przedstawia XVI‑wiecznego kompozytora, kantora i teoretyka muzyki w stroju nawiązującym do uczonych i teologów epoki reformacji. Choć dzieło powstało w XVIII wieku, artysta świadomie stylizował postać zgodnie z wyobrażeniem wcześniejszej epoki. Portret wykonano techniką miedziorytu, polegającą na rytowaniu rysunku w metalowej płycie i wykonywaniu odbitek na papierze. Precyzyjna kreska i dbałość o detal widoczne są w opracowaniu twarzy, tkanin i tła, co nadaje portretowi dokumentacyjny i dydaktyczny charakter.

Ry3PDoLPkG9Rk

Ilustracja przedstawia wizerunek Sebaldysa Heydena. Mężczyzna ma poważny wyraz twarzy, na długą brodę i delikatny wąs. Jest lekko łysiejący ku górze, po bokach znajdują się włosy. Ubrany jest w ciemny płaszcz.

Pieśń Lobt Gott, ihr Christen alle gleich autorstwa Nikolausa Hermana reprezentuje typowy repertuar luterańskiego chorału XVI wieku. Melodia ma budowę sylabicznąsylabicznośćsylabiczną i prosty przebieg, dzięki czemu sprzyja wspólnemu śpiewowi wiernych. Tekst w języku niemieckim pozostaje wyraźnie podporządkowany melodii, zgodnie z założeniami reformacji dotyczącymi czytelności przekazu słownego. W opracowaniach wielogłosowych zachowana zostaje przejrzysta faktura oraz podporządkowanie muzyki tekstowi, zgodne z założeniami wczesnej estetyki luterańskiej.

Chorał protestancki w renesansie

Rozwój chorału protestanckiego rozpoczął się wraz z reformacją, jednak jego repertuar od początku czerpał z wcześniejszych tradycji muzycznych. Proces jego kształtowania miał charakter stopniowy. Twórcy reformacji dążyli do szybkiego stworzenia repertuaru pieśni przeznaczonych do liturgii i wspólnego śpiewu wiernych, dlatego obok nowych kompozycji wykorzystywali również istniejące teksty i melodie, odpowiednio dostosowując je do potrzeb Kościoła luterańskiego. Znaczna część repertuaru powstała poprzez adaptację wcześniejszych tekstów i melodii, zarówno średniowiecznych hymnów łacińskich, jak i pieśni religijnych funkcjonujących przed reformacją. Zdarzało się, że chorały protestanckie opierały się na tekście pochodzącym z innych utworów religijnych, z poezji albo stanowiły tłumaczenie łacińskich hymnów. Podobnie było z melodiami – część komponowano od podstaw, inne adaptowano z wcześniejszych utworów liturgicznych i religijnych, niekiedy wraz z tekstem. Dopiero połączenie tekstu w języku niemieckim z melodią przeznaczoną do wspólnego śpiewu wiernych oraz jej różnymi opracowaniami muzycznymi ukształtowało repertuar chorału luterańskiego. W celu jak najszerszego rozpowszechnienia i propagowania, pieśni i hymny były wydawane w zbiorach nazywanych kancjonałamiKancjonałkancjonałami. Choć pierwsze kancjonały luterańskie powstawały już w XVI wieku, w XVII stuleciu osiągnęły największy rozwój i rozpowszechnienie.

XVII‑wieczne kancjonały luterańskie to zbiory pieśni religijnych przeznaczone do wspólnego śpiewu podczas nabożeństw protestanckich. Zawierały teksty w języku niemieckim. Wiele wydań zawierało zapis nutowy, często w formie czterogłosowych opracowań, choć spotykano również śpiewniki z samymi tekstami. Miały charakter dydaktyczny i wspólnotowy – służyły nie tylko liturgii, lecz także kształtowaniu wiary i pobożności domowej. Wydania z tego okresu bywały bogato ilustrowane i zawierały także modlitwy, katechizmy oraz kalendarze liturgiczne. Kancjonały przyczyniły się do utrwalenia protestanckiej kultury muzycznej i językowej, a ich repertuar obejmował zarówno pieśni Marcina Lutra, teksty Paula Gerhardta, jak i opracowania muzyczne Johanna Crügera.

Do najwybitniejszych twórców rozwijających tradycję chorału luterańskiego na przełomie renesansu i baroku należał również Michael Praetorius. W swoich licznych opracowaniach pieśni protestanckich oraz zbiorach muzyki liturgicznej przyczynił się do utrwalenia i popularyzacji repertuaru chorałowego, przygotowując grunt pod jego dalszy rozwój w twórczości kompozytorów epoki baroku, zwłaszcza Johanna Sebastiana Bacha.

R1UpTTB45cg9V

Ilustracja przedstawia XVII-wieczny kancjonał luterański. Ilustracja przedstawia dwukolumnową grafikę zapisaną w języku obcym z popiersiem postaci. Mężczyzna z poważną miną. Ma delikatny wąs i brodę. Na głowie ma ciemne nakrycie głowy, z tyłu wystają lokowane włosy. Ubrany jest w szaty zgodne z epoką, ma duży biały kołnierz.

Hymn Wach auf, mein Herz, którego tekst napisał Nikolaus Selnecker, należy do klasycznego repertuaru chorału luterańskiego. Powstał w drugiej połowie XVI wieku i był wykonywany podczas nabożeństw protestanckich. W kolejnych stuleciach melodie chorałowe były wielokrotnie opracowywane przez kompozytorów protestanckich, między innymi Johanna Sebastiana Bacha, który często wykorzystywał je jako cantus firmuscantus firmuscantus firmus, czyli stałą melodię stanowiącą podstawę rozbudowanego opracowania polifonicznego lub organowego. Utwór ilustruje trwałość tradycji chorału luterańskiego oraz jego znaczenie dla rozwoju muzyki baroku.

Renesans przyniósł istotne przemiany w języku muzycznym, których wyrazem stały się większa przejrzystość faktury, rozwój polifonii oraz nowe sposoby organizacji materiału dźwiękowego. Reformacja zapoczątkowała natomiast rozwój chorału luterańskiego – repertuaru przeznaczonego do wspólnego śpiewu wiernych w języku narodowym. Twórcy reformacji nie odrzucili całkowicie wcześniejszej tradycji muzycznej, lecz twórczo ją przekształcili, adaptując średniowieczne melodie i teksty do nowych potrzeb liturgicznych. Istotną rolę odegrali Johann Walter, Michael Praetorius oraz później Johann Sebastian Bach, którego twórczość ukazuje artystyczny szczyt rozwoju tradycji chorałowej. Znajomość tych zjawisk pozwala zrozumieć ciągłość rozwoju muzyki europejskiej od średniowiecza do baroku. Wracając do pytania postawionego na początku rozdziału, można stwierdzić, że reformacja zmieniła nie tylko religię, lecz również sposób postrzegania muzyki – zbliżając ją do wiernych i otwierając nowy rozdział w historii kultury muzycznej Europy.

D. Gwizdalanka, Historia Muzyki - Podręcznik dla szkół muzycznych, PWN, Kraków 2005.

Ruch Muzyczny, 1983, XXVII nr 6

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

S. Śledziński (red. naczelny) Mała encyklopedia muzyki, PWN, Warszawa 1981.

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl