Renesans – ramy czasowe epoki

W literaturze przedmiotu odnaleźć można różne koncepcje określenia ram czasowych renesansu w muzyce. Niektórzy dawniejsi badacze sugerowali brak potrzeby wyróżniania renesansu jako odrębnej epoki w historii muzyki, ze względu na kontynuowanie średniowiecznych form i gatunków w XV i XVI w. Wskazywali oni brak przełomowych wydarzeń w muzyce XV w. pozwalających wskazać początek nowej epoki. Pogląd ten jednak nie zyskał pozycji dominującej. Wielu historyków muzyki wskazuje, że ok. 1430 r. rodzi się w Europie nowy styl muzyczny, którego zwiastunem jest stosowanie techniki fauxbourdonowejFauxbourdonfauxbourdonowej. Poparcie takiego stanowiska można znaleźć w traktacie XV‑wiecznego teoretyka muzyki Johannesa Tinctorisa, który wskazywał na znaczące przemiany stylistyczne pod koniec I poł. XV w. Przejściowy charakter tego okresu jest widoczny w kompozycjach ówczesnych wybitnych mistrzów, w których elementy muzyki średniowiecznej są sukcesywnie wypierane przez nowatorskie rozwiązania, zwłaszcza w sferze konstruowania współbrzmień.

Mniej problemów stwarza wyznaczenie schyłku muzyki renesansowej, który przypada na przełomie XVI/XVII w. Już w latach siedemdziesiątych XVI w. zaczęła działalność Camerata florenckaCamerata florenckaCamerata florencka, której członkowie przyczynili się do powstania monodii akompaniowanejMonodia akompaniowanamonodii akompaniowanej. Pewne symboliczne znaczenie posiada rok 1594, w którym odeszli z tego świata dwaj wielcy mistrzowie późnorenesansowej polifonii – Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525–1594) oraz Orlando di Lasso (1532–1594). Ponadto w okolicach 1600 r. powstała opera – najważniejszy gatunek wokalno‑instrumentalny epoki baroku. Ta wielka rewolucja w historii muzyki nie usunęła jednakże stylu renesansowego, który funkcjonował w epoce baroku jako stile antico, w opozycji do nowatorskiego stile moderno.

Reformacja i chorał protestancki

Chociaż niemalże od początku istnienia Kościoła rzymskokatolickiego istniały ruchy, które postulowały pewne zmiany lub separowały się od jego struktur, to za początek reformacji uznaje się powszechnie XVI wiek oraz wystąpienie Marcina Lutra. Często wskazuje się, iż wiek wcześniej miała miejsce działalność Jana Husa oraz jego zwolenników w Czechach, jednak husytyzm budził olbrzymie kontrowersje, a także z czasem został (w wyniku wojen) bardzo mocno zmarginalizowany. Za historyczny początek ruchu luterańskiego uważa się 1517 rok, w którym Marcin Luter, duchowny katolicki, przybił do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze dziewięćdziesiąt pięć tez, w których omawiał problem dotyczący sprzedaży odpustów oraz kwestie związane ze szczerą skruchą.

Pod ilustracją znajdują się informacje na temat Marcina Lutra.

Chorał protestancki jest też nazywany luterańskim, ponieważ dotyczy on Kościoła luterańskiego oraz jego nabożeństw i wiary. Pierwszy zbiór pieśni przeznaczonych dla nowego kościoła ukazał się w 1524 roku; jego autorem był Johann Walter, a sam śpiewnik nosił nazwę Geystliches Gesangk Buchleyn i zawierał ponad czterdzieści pieśni, psalmów oraz hymnów w układzie czterogłosowym. Jeszcze wcześniejszym zbiorem był Achtliederbuch, wydany na przełomie lat 1523/1524, zawierał on jednak zaledwie cztery melodie, a także był w układzie jednogłosowym; z tego względu dzieło Johanna Waltera jest uznawane za pierwsze zawierające faktyczne chorały protestanckie. Luter uważał, iż śpiew powinien pełnić ważną rolę zarówno w liturgii, jak i w modlitwie; postulował, by teksty były w języku niemieckim z niezbyt skomplikowanymi melodiami, w taki sposób, aby wierni bez wykształcenia mogli je wykonywać. Opracowanie Waltera, chociaż czterogłosowe, było stworzone przy zastosowaniu techniki nota contra notam, a więc takich samych wartości rytmicznych dla wszystkich partii; melodię prowadził sopran, co w konsekwencji było na tyle prostsze w wykonaniu, że praktycznie wszyscy wierni mogli brać udział w śpiewie.

Johann Walter to niemiecki kompozytor, kantor i kapelmistrz okresu renesansu. Był najwybitniejszą postacią muzyki protestanckiej. W latach 1521–1525 studiował w Lipsku i śpiewał w kapeli elektora saskiego w Altenburgu. W 1526 osiadł w Torgau, gdzie był kantorem w szkole łacińskiej. Od 1548 roku prowadził kapelę dworską w Dreźnie.

Utwór Christ ist erstanden autorstwa Johanna Waltera opiera się na prostej, melodyjnej linii wokalnej, nawiązującej do tradycyjnych pieśni wielkanocnych. Tekst w języku niemieckim ma charakter religijny i wyraża radość ze zmartwychwstania Chrystusa, co nadaje kompozycji podniosły, a zarazem wspólnotowy wymiar. Faktura łączy fragmenty polifoniczne z bardziej homofonicznymi odcinkami, dzięki czemu ważne treści słowne zostają wyraźnie podkreślone. Rytmiczny podział fraz, typowy dla muzyki renesansowej, wspiera przejrzystość tekstu i nadaje całości uroczysty, lecz lekki charakter. Subtelny kontrapunkt oraz dialogujące ze sobą głosy tworzą spójną, harmoniczną strukturę, charakterystyczną dla wczesnej muzyki protestanckiej.

Rola chorału protestanckiego w edukacji

Luteranizm był sporą zmianą w stosunku do katolicyzmu; wśród licznych różnic warto tu wyróżnić między innymi zniesienie celibatu oraz ślubów zakonnych. Spowodowało to, iż spora ilość zakonów oraz klasztorów na terenach, na których luteranizm zyskał popularność została zlikwidowana. Luter chciał jednak, aby proces został przeprowadzony w mądry sposób, a ponieważ mnisi mieli służyć nie tylko Bogu, ale też ludziom, to dobra zakonne i klasztorne miały zostać spożytkowane w dwóch celach: dobroczynnych i oświatowych. Dzięki temu powstała olbrzymia ilość szkół ludowych, a dawni mnisi poświęcili się pracy zawodowej nauczycieli i opiekunów sierot oraz chorych. Ponieważ śpiew pełnił według Lutra wyjątkową rolę, w szkołach bardzo szybko rozpoczęto nauczanie protestanckich pieśni i hymnów, często posługując się techniką chorału. Dwóch z istotnych kompozytorów okresu, tworzących chorały protestanckie, mocno przyczyniło się do rozwoju edukacji oraz kształcenia śpiewaków. Pierwszy z nich, Sebald Heyden, stworzył dzieło o nazwie De arte canendi (O sztuce śpiewu), które pozwoliło na poprawę umiejętności wielu uczniów oraz amatorskich wykonawców, mających na celu poprawę swojej techniki. Drugi z nich to Nikolaus Herman, który tworzył mnóstwo utworów przeznaczonych dla uczniów oraz dzieci; dzięki nim nauczyciele mieli odpowiednie materiały i repertuar, aby rozwijać zdolności i technikę dzieci i młodzieży.

Portret Sebalda Heydena autorstwa Friedricha Schönemanna z 1760 roku przedstawia XVI‑wiecznego muzykologa w stroju nawiązującym do uczonych i teologów epoki reformacji. Choć dzieło powstało w XVIII wieku, artysta świadomie stylizował postać zgodnie z wyobrażeniem wcześniejszej epoki. Wizerunek wykonano techniką rytu (grawerowania), polegającą na żłobieniu rysunku w metalowej płycie i wykonywaniu odbitek przy użyciu prasy. Precyzyjna kreska i dbałość o detal widoczne są w opracowaniu twarzy, tkanin i tła, co nadaje portretowi dokumentacyjny i dydaktyczny charakter.

Ry3PDoLPkG9Rk1

Ilustracja przedstawia wizerunek Sebaldysa Heydena. Mężczyzna ma poważny wyraz twarzy, na długą brodę i delikatny wąs. Jest lekko łysiejący ku górze, po bokach znajdują się włosy. Ubrany jest w ciemny płaszcz.

Utwór Lobt Gott, ihr Christen alle gleich autorstwa Nikolausa Hermana ma jasną, sylabiczną linię melodyczną, charakterystyczną dla pieśni reformacyjnych i sprzyjającą wspólnemu śpiewowi wiernych. W interpretacji chóru dziewcząt z katedry w Limburgu tekst zostaje wyraźnie podzielony na czytelne frazy, co podkreśla jego znaczenie i wzmacnia przekaz religijny. Naturalny pogłos wnętrza kościoła Heilig Kreuz w Geisenheim nadaje brzmieniu głębi oraz duchowej przestrzeni, szczególnie wyeksponowanej przez jasne, młodzieńcze głosy. Całość ma charakter hymnu pochwalnego, w którym radość i podniosłość tekstu łączą się z liturgiczną powagą wykonania.

Chorał protestancki w renesansie

Biorąc pod uwagę początek reformacji w 1517 roku, czyli podczas trwania epoki renesansu, historia chorału protestanckiego powinna zacząć się dopiero od tego momentu w historii. Teoretycznie tak właśnie było, jednak warto pamiętać o jednej, dodatkowej kwestii związanej z tym typem chorału: twórcy luteranizmu chcieli szybko i sprawnie stworzyć materiał i repertuar, który byłby dość szeroki i pozwalał na wykonywanie różnych hymnów oraz pieśni. Z uwagi na pożądane cechy - czyli prostą melodykę oraz nieskomplikowane teksty w języku narodowym - część utworów nie powstała od zera; niektóre ich elementy były przejmowane. Dotyczyło to zarówno strof, jak i melodii. Zdarzało się, że chorały protestanckie opierały się na tekście pochodzącym z innych utworów religijnych, z poezji albo stanowiły tłumaczenie łacińskich hymnów. Podobnie było z melodiami - były komponowane, ale miejscami przejmowano je razem z tekstem lub opierano się na dziełach liturgicznych i religijnych Kościoła katolickiego. Dopiero ustanowienie wspólnego mianownika - czyli wspomnianego już przekładu na język niemiecki, uproszczenia melodii oraz stworzenia opracowania czterogłosowego powodowało, iż o utworze można było mówić w kontekście chorału protestanckiego. W celu jak najszerszego rozpowszechnienia i propagowania, pieśni i hymny były wydawane w zbiorach, które nazywano kancjonałamiKancjonałkancjonałami bądź kantyczkamiKantyczkikantyczkami.

XVII‑wieczne kancjonały luterańskie to zbiory pieśni religijnych przeznaczone do wspólnego śpiewu podczas nabożeństw protestanckich. Zawierały teksty w języku niemieckim oraz zapis nutowy, często w formie czterogłosowej harmonizacji. Miały charakter dydaktyczny i wspólnotowy – służyły nie tylko liturgii, lecz także kształtowaniu wiary i pobożności domowej. Wydania z tego okresu bywały bogato ilustrowane i zawierały także modlitwy, katechizmy oraz kalendarze liturgiczne. Kancjonały przyczyniły się do utrwalenia protestanckiej kultury muzycznej i językowej, a ich repertuar obejmował zarówno pieśni Lutra, jak i kompozytorów takich jak Johann Crüger czy Paul Gerhardt.

R1UpTTB45cg9V1

Ilustracja przedstawia XVII-wieczny kancjonał luterański. Ilustracja przedstawia dwukolumnową grafikę zapisaną w języku obcym z popiersiem postaci. Mężczyzna z poważną miną. Ma delikatny wąs i brodę. Na głowie ma ciemne nakrycie głowy, z tyłu wystają lokowane włosy. Ubrany jest w szaty zgodne z epoką, ma duży biały kołnierz.

Hymn Wach auf, mein Herz w angielskim tłumaczeniu i opracowaniu Johanna Sebastiana Bacha, wykonywany przez Harvard University Choir na albumie Glorious the Song, zachowuje liryczny i refleksyjny charakter oryginalnego tekstu autorstwa Nikolausa Selneckera. Muzyka i słowo współtworzą spójny przekaz duchowego przebudzenia, łącząc kontemplacyjny nastrój z wyrazistą strukturą chóralną. Wykonanie cechuje się precyzją intonacyjną oraz starannym balansem głosów, co nadaje brzmieniu klarowność i szlachetność. Choć tekst hymnu powstał w drugiej połowie XVI wieku, opracowanie Bacha reprezentuje estetykę baroku z pierwszej połowy XVIII stulecia, ukazując trwałość protestanckiej tradycji muzycznej w nowej stylistyce epoki.

Wyznaczenie ram czasowych renesansu w muzyce nie jest jednoznaczne, choć wielu badaczy wskazuje na około 1430 rok jako moment narodzin nowego stylu. Przemiany te wiązały się z odchodzeniem od średniowiecznych wzorców i poszukiwaniem nowych rozwiązań brzmieniowych oraz harmonicznych. Symboliczny koniec epoki przypada na przełom XVI i XVII wieku, kiedy pojawiła się monodia akompaniowana i narodziła się opera, zapowiadając estetykę baroku. Równocześnie styl renesansowy nie zanikł całkowicie, lecz funkcjonował dalej jako stile anticostile anticostile antico. Reformacja zapoczątkowana przez Marcina Lutra w 1517 roku odegrała ogromną rolę w przemianach kultury muzycznej Europy. Jednym z jej najważniejszych osiągnięć stał się chorał protestancki, tworzony w języku niemieckim i przeznaczony do wspólnego śpiewu wiernych. Istotną rolę w jego rozwoju odegrał Johann Walter, który opracował pierwszy znaczący zbiór pieśni luterańskich w układzie czterogłosowym. Chorał protestancki łączył prostotę melodii z przejrzystą fakturą, dzięki czemu mógł być wykonywany przez całą wspólnotę. Muzyka reformacyjna miała również ogromne znaczenie edukacyjne, ponieważ rozwój szkół i działalność takich twórców jak Sebald Heyden czy Nikolaus Herman sprzyjały kształceniu muzycznemu młodzieży. Chorały rozpowszechniano w kancjonałach, które utrwalały repertuar i kształtowały protestancką tożsamość religijną oraz językową. W ten sposób renesansowa muzyka sakralna stała się nie tylko formą sztuki, lecz także narzędziem formacji duchowej i edukacji społecznej.

D. Gwizdalanka, Historia Muzyki - Podręcznik dla szkół muzycznych, PWN, Kraków 2005.

Ruch Muzycznym, 1983, XXVII nr 6

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

S. Śledziński (red. naczelny) Mała encyklopedia muzyki, PWN, Warszawa 1981.

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl