Epoka prehistoryczna

Epoka prehistoryczna jest najdłuższym okresem w dziejach ludzkości. Jej początek wyznacza się ok. 2 milionów lat temu wraz z pojawieniem się na terenach Afryki Homo habilis – człowieka zręcznego, a w Europie rozpoczyna się około miliona lat później. Epokę tę kończy moment wynalezienia pisma, które całkowicie zmienia oblicze ludzkiej kultury. Niewiele wiemy na temat muzyki tego okresu. Wszelkie badania prowadzi się głównie metodami archeologicznymi. Elementem równie istotnym jest analiza naskalnych malowideł.

Początki muzyki

Istnieje kilka teorii dotyczących początków muzyki. Do najważniejszych należą: teoria Herdera wywodząca się z języka. Uprawianie muzyki miało być próbą imitacji dźwięków ludzkiej mowy. Z kolei Darwin wskazywał, że prapoczątki muzyki mogą wiązać się z czynnikiem melodycznym – próbą imitacji głosów zwierząt, w szczególności ptaków. Wskazywano również, że u jej początków mogą leżeć zachowania emocjonalne objawiające się nieartykułowanymi zawołaniami, czy też atawistycznymi okrzykami. Sachs wskazuje, iż prawdopodobnie pierwszym czynnikiem warunkującym powstawanie instrumentów, był czynnik motoryczny, w wyniku którego powstawały dźwięki. Na początku było to tupanie, klaskanie lub uderzanie dłońmi o uda. Na podstawie takich obserwacji powstały pierwsze instrumenty zderzane w formie kijków, prętów, tykw, rur lub płytek. Innym przykładem instrumentów, w których czynnik motoryczny odgrywa ważną rolę – są grzechotki. Często były wykonywane z kamieni, drewna lub metalowych płytek. Prawdopodobnie przypominały instrumenty, które jeszcze dzisiaj można odnaleźć u kultur pierwotnych Afryki, Indonezji czy Ameryki Południowej.

Instrumenty

Instrumenty pełniły też funkcje obrzędowe i magiczne. TarłaTarłoTarła i czuryngiCzuryngaczuryngi – różnych rodzajów i kształtów – związane były z płodnością, ale także z rytuałami pogrzebowymi i erotycznymi. Łuki muzyczne były u niektórych plemion związane z symboliką ziemi i księżyca. Wykorzystywano je np. podczas inicjacji dziewcząt. Funkcję rytualną pełniły również bębny – głównie w postaci wydrążonych pni drzew.

Zapoznaj się z prezentacją na temat prehistorycznych i starożytnych instrumentów muzycznych.

Harfy w starożytnym Egipcie

Jednym z najważniejszych instrumentów w starożytnym Egipcie była harfa pełniąca funkcję narodowego symbolu. Należała do instrumentów strunowych szarpanych i występowała w różnych formach charakterystycznych dla kolejnych epok.
Najstarsze były harfy łukowe. Był to bardzo duży instrument stawiany na ziemi, a jego strunnica przypominała dawny łuk muzyczny. Jej dolna część tworzyła rezonatorRezonatorrezonator ozdabiany często parą boskich oczu, których zadaniem była ochrona przed złem. Harfa taka posiadała zazwyczaj 6–8 strun. W ikonografii instrument ten często przedstawiany jest jako akompaniujący śpiewakom lub flecistom. Prawdopodobnie występowały też zespoły harf składające się nawet z 7 instrumentów.

Instrumenty dęte Egiptu

W starożytnym Egipcie używano też instrumentów dętych, należały do nich flety podłużne, podwójne szałamaje i trąbki, które były zarezerwowane dla kultu zmarłych.

Flet podłużny wytwarzany był z bambusa o długości 100–120 cm. Piszczałki posiadały 4–6 nawiercone otwory palcowe, nie posiadały jednak ustnika. Ten typ fletu przetrwał po czasy współczesne i funkcjonuje w muzyce artystycznej i ludowej Egiptu pod nazwą nayNaynay i uffataUffatauffata.

Podwójna szałamaja składała się z dwóch piszczałek o jednakowej długości. Do tej pory pewną zagadką pozostaje sposób gry na tym instrumencie. Wiadomo, iż trzymano go krzyżując ręce, nie wiadomo natomiast w jaki sposób używano dwóch piszczałek. Hipotezy sugerują, iż być może zdwajano na nich melodię, stosowano burdon lub grano różne warianty melodii (heterofonia).

Prezentacja obiektu 3D - sistrum

Jednym z najciekawszych i najbardziej popularnych egipskich instrumentów perkusyjnych było sistrum. Więcej na jego temat dowiecie się podczas prezentacji 3D tego instrumentu.

Starożytna Grecja

Grecy przypisywali muzyce niemalże cechy magiczne. Uważali, że wpływa na porządek wszechświata. Zła muzyka, czyli taka, która łamie ustalone zasady, może doprowadzić do katastrof. Zadaniem dobrej muzyki było podtrzymywanie harmonii kosmosu. Arystoteles uważał, że muzyka wpływa także na psychikę człowieka, jego wychowanie oraz moralność. Przeżywanie muzyki mogło doprowadzić do oczyszczenia duchowego, zwanego katharsiskatharsis. Jednak samej gry na instrumencie Arystoteles nie cenił zbyt wysoko, ponieważ służyła jego zdaniem tylko przyjemności.

Nie dziwi więc, że muzyka miała ścisły związek z mitologią grecką. Szczególne miejsce zajmowała zwłaszcza w kultach dwóch bogów: Apolla i Dionizosa. Apollo był symbolem muzyki doskonałej, skomponowanej według zasad, perfekcyjnej w każdym detalu. Dionizos natomiast reprezentował przeciwny biegun, czyli muzykę przepełnioną zmysłowością. Obu bogom przypisywano także charakterystyczne instrumenty. Apollo przedstawiany był z instrumentami strunowymi: lirą bądź kitarą, natomiast z kultem Dionizosa związany był instrument dęty o nazwie aulos. Przyjrzyjmy się bliżej tym instrumentom.

Lira

Posłuchaj współczesnej próby rekonstrukcji brzmienia Pieśni Seikilosa wykonanej na lirze.

Lira składała się ze skorupy żółwia z kozimi rogami i jarzmem, mogła mieć różną liczbę strun. Początkowo prawdopodobnie posiadała ich 4, w późniejszym okresie 7. Na lirze grano w pozycji siedzącej lub stojącej. Wykorzystywano ją często przy wykonywaniu poezji. Nie dziwą więc spotykane po dziś pojęcia, pochodzące od nazwy instrumentu, jak liryka czy liryzm.

Kitara

Kitara także związana była z kultem Apolla. Jej poprzedniczką była forminga, która była instrumentem o mniejszych rozmiarach. Homer prawdopodobnie w swoich eposach stosuje terminy kitara i forminga zamiennie. Z wyglądu kitara przypominała lirę, lecz była od niej masywniejsza. Pudło rezonansowe było zbudowane z drewna, a jego podstawa mogła być prostokątna. Mówiło się wtedy o instrumencie koncertowym. Natomiast podstawa zaokrąglona była spotykana w instrumentach domowych. Ze względu na większe rozmiary od liry najczęściej grano na kitarze w pozycji stojącej. Do instrumentu przymocowany był także pas, który umożliwiał utrzymanie go przy lewym ramieniu. Do gry używano obu rąk. Oprócz szarpania strun, muzyk mógł używać prawą ręką plektronu, który był przymocowany do podstawy instrumentu za pomocą sznurka. Lewa ręka służyła najprawdopodobniej do tłumienia strun. Na malowidłach wazowych z okresu klasycznego kitara posiada zazwyczaj 7 strun, lecz zdarzały się także przedstawienia instrumentów 12‑strunowych.

Posłuchaj współczesnej improwizacji na kitarze.

Aulos

Aulos, w odróżnieniu od liry i kitary, był instrumentem dętym. Składał się z dwóch piszczałek z otworami bocznymi oraz podwójnego stroika. Na obu piszczałkach grano jednocześnie. Grający miał założoną opaskę wokół ust, która miała z jednej strony zwiększyć siłę zadęcia, a z drugiej zapobiec wydymaniu się policzków. Dźwięk aulosu opisywany był jako ostry, piskliwy. Instrument był niewskazany dla kobiet, ponieważ kojarzył się z rozwiązłością.

Syringa

Fletnia Pana, znana także pod nazwą syringa lub syrinx, była instrumentem pasterskim. Jej nazwa pochodziła od bożka Pana. Fletnia Pana składała się z szeregu piszczałek, najczęściej 5 lub 7, ułożonych według różnej długości i wysokości dźwięku.

R8wNtce8J2EsP1

Ilustracja przedstawia rzeźbę Bożka Pana, który uczy młodego pasterza gry na syrindze. Dwaj mężczyźni mają dłuższe, lokowane włosy. Bożek Pan ma brodę.

Pozostałe instrumenty

Harfa była typowym instrumentem przeznaczonym dla kobiet. Miała kształt łuku i ok. 16‑20 strun. Istniały jej dwie odmiany. Pierwsza to harfa o płaskiej podstawie będącej pudłem rezonansowym. Drugi rodzaj harfy to tzw. harfa trójramienna o trójkątnym kształcie ramion.

Posłuchaj nagrania greckiej harfy.

Pewną ciekawostką jest instrument, który nazywa się hydraulisHydraulishydraulis, czyli organy wodne. Za jego wynalazcę uznaje się Ktesibiosa z Aleksandrii żyjącego w III w. p.n.e. Organy wodne to instrument z klawiaturą oraz piszczałkami, w którym ciśnienie wypychanego powietrza było regulowane za pomocą zbiornika z wodą.

W starożytnej Grecji używane były jeszcze instrumenty perkusyjne, jak chociażby bęben ramowy (tympanon), talerze perkusyjne (kymbala), kołatki (krotala).

Slajd 1 z 2

R1ELstt9pv3RA1

Ilustracja przedstawiająca instrument starożytnej Grecji - talerze perkusyjne. Potocznie w żargonie muzyków rozrywkowych blachy – instrumenty z grupy idiofonów o nieokreślonej wysokości dźwięku, wykorzystywane w różnych rodzajach orkiestr i zestawie perkusyjnym.

RepxajRSaZvvC1

Zdjęcie przedstawiające tańczącą kobietę z krotalami w rękach. Kobieta ma długą suknię, krótkie włosy.

Wspomnieć należy jeszcze o jednym instrumencie, który odegrał istotną rolę w badaniach nad akustyką. Mowa o monochordzieMonochordmonochordzie, instrumencie składającym się tylko z jednej struny, na którym według przekazów sam Pitagoras dokonywał badań nad podziałem struny w stosunku do wysokości dźwięku. Co prawda nie wiadomo, czy rzeczywiście sam wielki grecki matematyk przeprowadzał te eksperymenty, jednak z całą pewnością należy je przypisać szkole pitagorejskiej. Odkryto, że skracając strunę o połowę, czyli w stosunku 1:2, otrzymuje się dźwięk brzmiący o oktawę wyżej. Analogicznie, jeżeli podzieli się strunę w stosunku 2:3, otrzyma się dźwięk brzmiący o kwintę wyżej, natomiast ten o kwartę wyżej dzieląc strunę w proporcji 3:4.

Muzyka instrumentalna w życiu starożytnych Greków

Z muzyką instrumentalną można było zetknąć się w starożytnej Grecji przy najróżniejszych okazjach. Trzeba podkreślić, że Grecy samą muzykę rozumieli inaczej, niż to czynimy dzisiaj. Stanowiła jedność z poezją i ruchem. Muzyka instrumentalna była nieodłączną częścią wygłaszania i śpiewania eposów czy poezji. Do tego celu najlepiej nadawały się instrumenty strunowe jak forminga, lira czy kitara. Podczas przedstawień dramaturgicznych prawdopodobnie używano aulosów, które przewodziły tańczącym chórom.

Jak bardzo popularna była muzyka wśród Greków świadczy chociażby fakt, że jedną z dyscyplin igrzysk pytyjskich w Delfach była gra na instrumencie wraz ze śpiewem. Najpierw konkurowano jedynie na kitarze, później dołączono do tego aulos. Muzycy wykonywali podczas igrzysk nomosyNomosnomosy.

Muzyka instrumentalna także towarzyszyła Grekom podczas różnych uroczystości – od świąt, po biesiady, czego przykładem może być skolionSkolionskolion. Akompaniowano sobie przy pomocy liry, którą przekazywano między poszczególnymi gośćmi.

Ważnym aspektem w życiu każdego Greka była mitologia. Niektóre mity opowiadały o powstaniu instrumentów, inne z kolei były ważnym elementem opowieści.

Obejrzyj animację na temat muzyki w mitologii greckiej.

RjfiVfcYjXKUh

Animacja przedstawia salę w wirtualnym muzeum, przy ścianach znajdują się rzeźby przedstawiające 1. Euterpe z aulosem 2. Apollo z kitarą 3. Płaskorzeźba ukazująca pojedynek muzyczny Apolla i Marsjasza 4. Bożek Pan z Syringą Obrazy te opatrzone są następującymi opisami: 1. Bóg Apollo przewodził dziewięciu Muzom. Trzy z nich przedstawiano zawsze z instrumentami. Euterpe z aulosem, ponieważ była opiekunką gry na tym instrumencie. Erato trzymała kitarę, ponieważ reprezentowała poezję miłosną. Terpsychorę, która była muzą tańca, przedstawiano z lirą. 2. Apollo, jako bóg sztuki, grywał na lirze lub kitarze. Według jednego z mitów lirę otrzymał od jej wynalazcy, czyli Hermesa, w ramach przeprosin za dokonaną kradzież bydła. Od tej pory instrument strunowy stał się atrybutem boga. 3. Według słynnego mitu, Marsjasz, satyr o mistrzowskich umiejętnościach gry na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny boga Apolla. Apollo zwycięża dzięki swojej perfekcyjnej grze na kitarze i za karę karze obedrzeć Marsjasza ze skóry. 4. Jeden z mitów głosi, że bożek Pan upodobał sobie jedną z nimf o imieniu Syrinks. Ta jednak uciekając przed adoratorem zamieniła się w trzcinę. Zrozpaczony bożek zerwał trzcinę i zrobił z niej instrument, nazwany imieniem nimfy.

Animacja przedstawia salę w wirtualnym muzeum, przy ścianach znajdują się rzeźby przedstawiające 1. Euterpe z aulosem 2. Apollo z kitarą 3. Płaskorzeźba ukazująca pojedynek muzyczny Apolla i Marsjasza 4. Bożek Pan z Syringą Obrazy te opatrzone są następującymi opisami: 1. Bóg Apollo przewodził dziewięciu Muzom. Trzy z nich przedstawiano zawsze z instrumentami. Euterpe z aulosem, ponieważ była opiekunką gry na tym instrumencie. Erato trzymała kitarę, ponieważ reprezentowała poezję miłosną. Terpsychorę, która była muzą tańca, przedstawiano z lirą. 2. Apollo, jako bóg sztuki, grywał na lirze lub kitarze. Według jednego z mitów lirę otrzymał od jej wynalazcy, czyli Hermesa, w ramach przeprosin za dokonaną kradzież bydła. Od tej pory instrument strunowy stał się atrybutem boga. 3. Według słynnego mitu, Marsjasz, satyr o mistrzowskich umiejętnościach gry na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny boga Apolla. Apollo zwycięża dzięki swojej perfekcyjnej grze na kitarze i za karę karze obedrzeć Marsjasza ze skóry. 4. Jeden z mitów głosi, że bożek Pan upodobał sobie jedną z nimf o imieniu Syrinks. Ta jednak uciekając przed adoratorem zamieniła się w trzcinę. Zrozpaczony bożek zerwał trzcinę i zrobił z niej instrument, nazwany imieniem nimfy.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D5UG7H2N6

Inspiracje instrumentami starożytnej Grecji

W muzyce późniejszych epok, zwłaszcza baroku, często sięgano po mity greckie. Jednym z najchętniej wybieranych był ten o Orfeuszu, znakomitym kitarzyście, który zszedł do Hadesu, aby ratować swoją ukochaną Eurydykę. Posłuchajmy fragmentu z opery Claudio Monteverdiego Orfeusz.

R5ubo3uVdOwvl1

Zdjęcie przedstawia fragment mozaiki, na której ukazano Orfeusza grającego na lirze. Mężczyzna siedzi na skale, wokół niego znajdują się dzikie zwierzęta takie jak słoń, lampart, tygrys, lew, orzeł, koziołek, słoń. Mężczyzna ubrany jest w brązowe szaty.

Kompozytorzy także inspirowali się instrumentarium greckim. Do brzmienia fletni Pana nawiązał Karol Szymanowski w Mitach op. 30 na fortepian i skrzypce oraz Claude Debussy w utworze o tytule Syrinx. Posłuchajmy fragmentów tych dwóch kompozycji.

Instrumenty starożytnego Izraela

Muzyka w starożytnym Izraelu miała głównie charakter sakralny i towarzyszyła obrzędom religijnym oraz uroczystościom społecznym. Wśród instrumentów strunowych wyróżniały się harfy i kitary, które używano do akompaniamentu podczas śpiewów psalmicznych. Szczególne miejsce zajmowały trąby i szofary — rogi baranie — których dźwięk symbolizował wezwanie do modlitwy lub ostrzeżenie przed niebezpieczeństwem. Perkusyjne instrumenty, takie jak tamburyny i bębny, dodawały rytmu i podkreślały uroczysty charakter ceremonii. Używano także cymbałów, których metaliczne brzmienie wprowadzało element podniosłości. Flet i inne instrumenty dęte nadawały melodiom liryczny ton, wzbogacając śpiewy religijne. Muzyka była często jednogłosowa, oparta na stałych formułach melodycznych, z dominacją śpiewu recytacyjnego. W późniejszych okresach rozwinęły się bardziej skomplikowane formy wokalne, takie jak śpiew responsorialny, polegający na dialogu między solistą a chórem. Instrumenty starożytnego Izraela miały nie tylko funkcję artystyczną, ale również symboliczną, odzwierciedlając duchowe życie narodu. Ich dźwięk niósł ze sobą zarówno modlitwę, jak i historię, stanowiąc istotny element kultury żydowskiej.

Instrumenty starożytnego Rzymu

Muzyka w starożytnym Rzymie pełniła funkcje ceremonialne, wojskowe, a także rozrywkowe, towarzysząc spektaklom, ucztom i procesjom. Wśród instrumentów dętych wyróżniały się tuba i buccina — proste, długie trąby używane do sygnalizacji podczas bitew i parad wojskowych. Cornu, zakrzywiony instrument w kształcie litery „G”, wydawał głęboki, donośny dźwięk i pełnił funkcję komunikacyjną w armii. W życiu codziennym popularne były aulosy — podwójne piszczałki, które towarzyszyły tańcom i widowiskom. Kithara i lira, instrumenty strunowe o greckim rodowodzie, służyły głównie do akompaniamentu poezji i śpiewu. W świątyniach wykorzystywano hydraulis — pierwowzór dzisiejszych organów, zasilany powietrzem pompowanym wodą. Perkusję reprezentowały różnego rodzaju bębny, tamburyny oraz cymbały, dodające rytmu podczas uroczystości. Muzyka rzymska czerpała inspiracje z kultur podbitych ludów, zwłaszcza Grecji i Etrurii, łącząc różnorodne tradycje. Rzymskie instrumenty miały nie tylko funkcję praktyczną, ale także symboliczną — podkreślały potęgę i majestat imperium. Ich dźwięk rozbrzmiewał w amfiteatrach, świątyniach i na polach bitew, kształtując akustyczny pejzaż starożytnego Rzymu.

Odkrycia archeologiczne jako źródło wiedzy o instrumentach starożytnych

Z epoki kamienia łupanego pochodzą piszczałki i gwizdki. Są to najstarsze odkryte do dnia dzisiejszego instrumenty. Wytworzone zostały z kości nogi renifera. Za ich pomocą można było wydać tylko jeden dźwięk, dlatego uważa się, że były raczej instrumentem sygnałowym. Z okresu ostatniego zlodowacenia, z kultury oryniackiej, pochodzą piszczałki krawędziowe z otworami palcowymi – prototyp fletów. Były to piszczałki kościane, które miały różną liczbę otworów (3–5). Był to najprawdopodobniej pierwszy instrument melodyczny. Znane są flety z jaskini Hohle Fels w Niemczech oraz z pobliskiej jaskini Geisenklösterle, a także flet Divje Babe odkryty w Słowenii. Ich wiek określa się na 43 000 lat.

W neolicie pojawiają się gliniane bębny i ręczne kotły. Znaleziska wskazują, że ich korpusy były zdobione, co świadczy o ich funkcji rytualnej. Posiadają specjalne uszka do przymocowania membrany. Z tego samego okresu pochodzą również grzechotki wykonane z gliny, przedstawiające zazwyczaj ludzi lub zwierzęta.

Z epoki brązu zachowały się metalowe okucia rogów zwierzęcych, a także rogi w całości wykonane z metalu imitujące rogi zwierzęce. Szczególną formą tego instrumentu są skandynawskie lury. Z epoki tej pochodzą także trąbki, płytki, klaskanki i gliniane grzechotki.

Rozwój instrumentów

Mimo iż rozwój instrumentów starożytnych jest lepiej udokumentowany z racji pojawiającego się już pisma, wiele kwestii nadal pozostaje spornych. Dotyczy to zarówno przeznaczenia instrumentów, sposobów gry, jak i ich pochodzenia. Sytuację komplikuje fakt przenikania się wielu kultur, wynikający z ekspansji gospodarczej lub militarnej. Doskonałym przykładem może być rozszerzanie się strefy wpływów Fenicjan na cały basen Morza Śródziemnego. Dzięki temu zjawisku w wielu śródziemnomorskich kulturach starożytnych odnajdziemy podwójne piszczałki fenickie. W Starożytnej Grecji stanowiły one prawdopodobnie pierwszą formę aulosu.

Niektóre źródła starożytne przekazują nam informacje o instrumentach w traktatach lub księgach. Informacje w nich zawarte dotyczą nie tylko opisu instrumentów, ale także ich klasyfikacji. W starożytnych Chinach klasyfikację taką opisuje Księga Obrzędów z dynastii Czou, a w starożytnych Indiach piąta weda Natjaśastra.

Klasyfikacja Sachsa wyróżniająca grupy: chordofony, aerofony, membranofony i idiofony.

• Do grupy chordofonówChordofonychordofonów należały liry. Występowały praktycznie w całym basenie Morza Śródziemnego. W starożytnej Grecji lira była instrumentem przeznaczonym dla amatorów i była traktowana jako instrument ćwiczebny. Cechowała ją dość prosta budowa, posiadała siedem strun z możliwością ich strojenia i przestrajania. Pudło rezonansowe liry wykonane było ze skorupy żółwia i zwierzęcej skóry, a dołączone ramiona były drewniane. Wynalezienie liry przypisuje się boskiemu dziecku – Hermesowi.

Profesjonalnym instrumentem strunowym była Kithara. Grało się na niej w pozycji stojącej, często przy użyciu dużego plektronu. Ciężki instrument podtrzymywany był pasem, który przymocowany był do lewej ręki. Typem liry był też hebrajski kinnor oraz liry asyryjskie.

Ważnym starożytnym chordofonem były harfy. Szczególną popularność zyskały one w Egipcie, gdzie pełniły funkcję narodowego symbolu. Występowała w różnych formach charakterystycznych dla kolejnych epok.

Najstarsze były harfy łukowe. Był to bardzo duży instrument stawiany na ziemi, a jego strunnica przypominała dawny łuk muzyczny. Jej dolna część tworzyła rezonator ozdabiany często parą boskich oczu, których zadaniem była ochrona przed złem. Harfa taka posiadała zazwyczaj 6–8 strun. W ikonografii instrument ten często przedstawiany jest jako akompaniujący śpiewakom lub flecistom. Prawdopodobnie występowały też zespoły harf składające się nawet z 7 instrumentów. Z czasów Nowego państwa pochodzą kolejne formy harf. Harfa stojąca mogła posiadać od 8–16 strun. Grały na niej zazwyczaj kobiety w pozycji stojącej. Posiadała łukowo wygięte pudło rezonansowe ozdabiane licznymi ornamentami, często o charakterze roślinnym. Kolejną odmianą tego instrumentu była mała harfa ramieniowa, posiadająca zaledwie 3–5 strun podczas grania trzymane na ramieniu. Jeszcze mniejsze rozmiary miały harfy ręczne (tzw. harfy śpiewacze) kształtem przypominające rodzaj sierpa, niekiedy umieszczane na stole lub stojaku. Za czasów faraona Ramzesa III pojawiały się także wielkie harfy, wielkości wzrostu dorosłego mężczyzny. Przeznaczone były do użytku świątynnego i grali na nich jedynie kapłani. Świadectwem wpływów Azji Przedniej jest pojawienie się w Egipcie asyryjskiej harfy kątowej.

Do chordofonów pochodzących z Dalekiego Wschodu należą chińska pięciostrunowa cytra Guqin, a także indyjska wina.

Do aerofonówAerofonyaerofonów zaliczyć można wszelkiego rodzaju piszczałki i flety pojawiające się niemal we wszystkich kulturach. Do ciekawych przykładów starożytnych aerofonów należy rytualny hebrajski róg – szofar. Wytwarzany był z wypolerowanego rogu zwierzęcego, pełnił ważną funkcję liturgiczną w świątyni jerozolimskiej. W czasach biblijnych często też obwieszczał ważne wydarzenia, takie jak alarm wojenny, zawarcie pokoju, zbliżające się niebezpieczeństwa, ogłoszenia postu, zawiadomienia o rozpoczęciu roku jubileuszowego.

Innym wartym uwagi areofonem jest chiński instrument sheng. Jest to rodzaj harmonijki ustnej zbudowanej z części ustnikowej oraz kilkunastu piszczałek zaopatrzonych w pojedynczy otwór palcowy i stroiki przelotowe. Nie wszystkie piszczałki służyły do wydobywania dźwięków, część z nich pełniła jedynie funkcję ozdobną. Budowa instrumentu umożliwiała jednoczesne wydobycie nawet do kilku dźwięków.

Do popularnych membranofonówMembranofonymembranofonów należały bębny obręczowe, charakterystyczne dla kultury greckiej i hebrajskiej, i sumeryjskiej. Bębny pełniły też ważną rolę w starożytnych Chinach i Indiach.

Instrumentem wspominanym już przez Bharatęs jest mridanga. Był to indyjski bęben z glinianym korpusem i podwójną pergaminową membraną. Jej napięcie było regulowane przez skórzane paski. Innym bardzo popularnym instrumentem perkusyjnym była tabla – składająca się z dwóch zestrojonych ze sobą bębnów zwanych Dajan i Bajan. Korpusy instrumentów mogły być wykonane z różnych materiałów, najczęściej były to drewno i metal. Na membrany – najczęściej ze skóry koźlej – nakładana była specjalna pasta zwana syahi, która umożliwia nastrojenie bębnów na odpowiedni dźwięk.

Do grupy idiofonówIdiofonyidiofonów należały: kołatki, grzechotki – w tym sławne egipskie sistrum. Wydobywano z nich dźwięk poprzez zderzanie, pocieranie lub potrząsanie. Ciekawym przykładem klaskanek były instrumenty egipskie w formie rąk.

Unikatowym idiofonem był chiński instrument Bianqing. Składał się z zestawu kamiennych sztab w kształcie litery „L”, uporządkowanych melodycznie i zawieszonych na drewnianej ramie. Dźwięki wydobywa się za pomocą specjalnych pałeczek. Podobnie jak Bianzhong (zestaw metalowych dzwonów), był często wykorzystywany podczas muzyki ceremonialnej i dworskiej.

Muzyka w kulturach pierwotnych miała przede wszystkim charakter rytualny, magiczny i wspólnotowy, a jej źródłem były naturalne dźwięki i rytm ciała. Wraz z rozwojem cywilizacji starożytnych zaczęła pełnić bardziej zróżnicowane funkcje – religijne, społeczne, edukacyjne i estetyczne. Kluczowe znaczenie miało wykształcenie się instrumentów oraz ich klasyfikacji, co pozwoliło uporządkować praktykę muzyczną. Szczególnie istotna była myśl grecka, która nadała muzyce wymiar filozoficzny i powiązała ją z harmonią świata oraz moralnością człowieka. W kulturach takich jak Egipt, Izrael czy Rzym muzyka była silnie związana z obrzędami i strukturą społeczną. Najważniejszą cechą tej epoki jest więc przejście od spontanicznej ekspresji do świadomie kształtowanego systemu muzycznego. Odpowiadając na pytanie z intro, można zauważyć, że „playlista ludzkości” łączyłaby w sobie zarówno pierwotny rytm i dźwięki natury, jak i coraz bardziej uporządkowaną, symboliczną i refleksyjną formę muzyki.wym.

Niezwykle interesującym aspektem jest różnorodność instrumentów w zależności od regionu. W Indiach rozwinięto unikalne systemy tonalne i instrumenty, takie jak vina czy tabla, natomiast w Europie dominowały instrumenty strunowe i dęte. Odkrycia archeologiczne, jak flety z jaskini Geisenklösterle czy malowidła w Trois Frères, dostarczają dowodów na istnienie bogatej kultury muzycznej już w epoce paleolitu. W Grecji lira i kitara miały ogromne znaczenie w edukacji i filozofii, a muzyka była elementem igrzysk pytyjskich.

A. Czekanowska A., Kultury muzyczne Azji, Polskie Wydawnictwo Muzyczne 1981.

D. Gwizdalanka, Historia muzyki 1 – rozdz. poświęcony muzyce starożytnej, PWM, Kraków 2005

Wojciech Marchwica (red.) Słownik muzyki, Zielona Sowa, Kraków 2006

C. Sachs, Muzyka w świecie starożytnym, PWM, Kraków 1988

D. Szlagowska, Muzyka antyku, Gdańsk, Akademia Muzyczna 1998

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl