Formy muzyczne w starożytności

Muzyka starożytna rozwijała się w różnych kulturach i cywilizacjach, przyjmując odmienne formy w zależności od lokalnych tradycji, funkcji społecznych oraz dostępnych instrumentów. W każdej kulturze muzyka była ściśle powiązana z obrzędami religijnymi, ceremoniami państwowymi oraz życiem codziennym. Poniżej przedstawiono najważniejsze formy muzyczne w kilku wybranych starożytnych cywilizacjach.

Starożytna Grecja

Muzyka grecka miała wyraźnie ukształtowane formy, takie jak stychiczna, stroficzna i swobodna. Forma stychiczna opierała się na powtarzających się wersach, co było typowe dla epickich pieśni Homera. Stroficzna forma występowała w liryce chóralnej i solowej, a utwory miały zamknięte lub otwarte struktury. Forma swobodna rozwijała się w muzyce instrumentalnej, a jej przykładem był Pythikos nomos, odzwierciedlający walkę Apollina z wężem Pytonem. W Grecji wykształciły się także nomosy, czyli skodyfikowane melodie wykorzystywane podczas uroczystości religijnych i konkursów muzycznych.

Starożytny Egipt

Muzyka egipska pełniła przede wszystkim funkcję rytualną i była ściśle związana z kultem bogów. Wykonywano hymny świątynne, które miały ścisłe struktury melodyczne i rytmiczne. Egipcjanie stosowali również formy muzyczne związane z ceremoniami pogrzebowymi, jak np. lamentacje śpiewane przez kapłanki. Wśród form świeckich wyróżniały się pieśni miłosne i utwory rozrywkowe wykonywane podczas uczt. Muzyka egipska była zdominowana przez instrumenty perkusyjne, harfy i fletnie, a skale muzyczne opierały się na systemie pentatonicznym.

Starożytny Rzym

Muzyka rzymska czerpała silne inspiracje z kultury greckiej, ale miała też własne unikalne formy. W obrzędach religijnych stosowano hymny ku czci bogów, np. Carmen Saeculare, komponowane na specjalne okazje. Istniały także marsze wojskowe oraz pieśni triumfalne śpiewane po zwycięstwach militarnych. W życiu codziennym popularne były pieśni biesiadne oraz muzyka teatralna, towarzysząca przedstawieniom scenicznym i pantomimom. Rzymianie wprowadzili także fistulę (system hydraulicznych organów), co pozwoliło na rozwój bardziej skomplikowanych utworów instrumentalnych.

Formy muzyki greckiej

Najstarsze formy muzyki greckiej obejmowały ody, hymny religijne oraz rapsody. Hymny wykonywano na cześć Apollina. Wraz z rozwojem form lirycznych powstały elegie, pieśni chóralne, pieśni weselne (epithalamia), peany dziękczynne oraz dytyramby – utwory śpiewane przy akompaniamencie fletni Pana lub aulosu, dedykowane Dionizosowi. To właśnie z dytyrambów wykształcił się dramat grecki, będący połączeniem poezji, muzyki i tańca.

Muzyce tanecznej, zwanej orchestyką, przypisywano pewną niezależność. Była ona wykonywana głównie na aulosach. Grecy znali wiele rodzajów tańców, których nazwy zależały od ich funkcji i charakteru. Taniec towarzyszył niemal wszystkim obrzędom religijnym, często mając znaczenie symboliczne. Do najważniejszych należały: wojenny taniec pyrriche, taniec gimnastyczny oraz taniec śmierci, wykonywany podczas ceremonii żałobnych. Inne znane formy to taniec hyporchema (obecny w pantomimach scenicznych), dramatyczny taniec emmeleia, komediowy taniec kordax oraz zbiorowy taniec choreia. Z dytyrambów dionizyjskich wykształciła się tragedia grecka, która stała się najważniejszą formą dramatyczną w starożytnej Grecji. W tragedii wykorzystywano wszystkie dostępne środki artystyczne – zarówno w partiach solowych, chóralnych, jak i instrumentalnych.

Podobnie jak w innych starożytnych kulturach, w Grecji muzyka była ściśle związana z kultem religijnym. Istniała jednak również muzyka świecka, rozwijająca się w dwóch kierunkach: jako pieśń ludowa oraz pieśń bohaterska (eosy). Ta druga stała się podstawą dzieł epickich Homera, takich jak Iliada i Odyseja. Muzyka odgrywała także istotną rolę w teatrze, choć akompaniament instrumentalny prawdopodobnie był skromny.

W starożytnej Grecji istniały również formy czysto muzyczne, określane jako nomoi – ustalone schematy melodyczne wykorzystywane w pieśniach religijnych. Ich dokładne znaczenie nie zostało w pełni wyjaśnione, jednak najnowsze badania sugerują, że były to muzyczne opracowania rapsodyczne wykonywane z towarzyszeniem kitary lub rzadziej – aulosu. Wyróżnia się różne rodzaje nomosów, w tym nomoi Terpandra (kitarodyczne), aulodyczne nomoi Klonosa i Polimnestosa oraz słynny nomos Sakadasa, wybitnego wirtuoza gry na aulosie, którego utwór ilustracyjnie przedstawiał walkę Apollina z Pytonem.

O formie muzyki greckiej z innego punktu widzenia

Trudno określić minimalną lub maksymalną długość utworów muzycznych wykonywanych w starożytnej Grecji. Obejmowały one zarówno krótkie, dwuwersowe pieśni, jak i długie, wielogodzinne, a nawet wielodniowe recytacje epickie. Niezależnie od ich długości, muzyka – aby spełniać swoją funkcję artystyczną – musiała podlegać określonym zasadom formalnym. Jakie reguły miały tu zastosowanie?

Podobnie jak rytm, forma była w dużej mierze związana z budową metryczną. Można wnioskować o niej na podstawie całej greckiej poezji śpiewanej, nawet jeśli nie znamy dokładnych melodii. Wyróżnia się trzy główne typy budowy:

• stychiczny - oparty na jednostajnym powtarzaniu wersów o określonej strukturze metrycznej, bez łączenia ich w większe całości;

• stroficzny – charakteryzujący się powtarzalną, bardziej złożoną strukturą, składającą się z kilku elementów;

• astroficzny (swobodny) – oparty na ciągłym rozwoju utworu, bez wyraźnych zasad powtarzalności.

Każdy z tych schematów wpływał na kształt i odbiór greckiej muzyki, podkreślając jej rytmiczny i narracyjny charakter.

Ewolucja funkcji muzyki od rytuałów pierwotnych do starożytnych teatrów

Muzyka w starożytnej Grecji przeszła długą ewolucję – od pierwotnych rytuałów religijnych do skomplikowanych form teatralnych i artystycznych. Początkowo była ściśle związana z kultem bogów i odgrywała kluczową rolę w ceremoniach religijnych, takich jak misteria dionizyjskie, gdzie pieśni chóralne (dytyramby) oddawały cześć bóstwom. Z czasem muzyka zaczęła towarzyszyć także wydarzeniom publicznym, takim jak igrzyska olimpijskie, uczty i święta państwowe. Wraz z rozwojem poezji lirycznej powstały bardziej skodyfikowane formy muzyczne, takie jak peany, hymny i elegie. W okresie klasycznym muzyka stała się nieodłącznym elementem greckiego teatru, a tragedie i komedie były wzbogacane o partie chóralne i instrumentalne. W sztukach Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa chór pełnił rolę narratora i komentatora wydarzeń scenicznych, a jego śpiew miał podkreślać emocjonalny wymiar przedstawienia. W tym okresie rozwinęła się również muzyka instrumentalna, używana w sztukach teatralnych i recytacjach eposów. Grecy wierzyli, że muzyka ma moc oddziaływania na ludzkie emocje i charakter, dlatego filozofowie, tacy jak Pitagoras i Platon, poświęcali jej dużą uwagę. W późniejszych czasach muzyka grecka zaczęła tracić swoje sakralne znaczenie, a jej funkcje stały się bardziej świeckie, co przygotowało grunt pod rozwój muzyki w kulturze hellenistycznej i rzymskiej.

Panatenaje i Wielkie Dionizje – rola muzyki

Antyczna Grecja wytworzyła wysoką kulturę muzyczną, powstałą pod wpływem innych kultur starożytnych, m.in. Egiptu, Asyrii i Babilonii. Odwoływała się do uniwersalnych wartości etycznych, czerpiąc źródła z mitów i etyki greckiej. Najważniejszymi elementami dramatu były: treść (mytos), charakter (ete), kształt zewnętrzny (ppsis), język (leksis), myśl (dianoia), muzyka (melopoia).

Muzyka nierozerwalnie związana była z uroczystościami religijnymi. W Atenach najważniejsze były Panatenaje i Wielkie Dionizje, które w VI wieku zostały rozbudowane i zawierały wiele elementów muzycznych.

Zapoznaj się z opisem uroczystości.

R22L5VNQ1N6FV

Ilustracja przedstawia białą kartkę z zagiętym prawym dolnym rogiem. Na kartce znajduje się zapisany czarną czcionką cytat z Landenls John, „Muzyka starożytnej Grecji”, Kraków 2003. Cytat brzmi: „Panatenaje były świętowane przez całą ludność Aten i otaczającej je krainy - Attyki - co roku w okresie letnim, natomiast szczególną odmianę tych uroczystości, zwaną Wielkimi Panatenajami, odprawiano co cztery lata. Z tej okazji tkano nową szatę przeznaczoną dla starożytnego posągu Ateny, znajdującego się w dawnej świątyni, której ruiny nadal widoczne są na Akropolu (część jej fundamentów przykrytych jest przez Erechtejon). Podczas corocznych celebracji formowała się dostojna procesja, która wyruszała spod ateńskich murów granicznych. Przy akompaniamencie muzyków i tancerzy kroczyła przez całe miasto. Jej trasa wiodła poprzez rynek - Agorę, po czym wspinała się zboczem Akropolu.” Źródło: Landenls John, „Muzyka starożytnej Grecji”, Kraków 2003, s. 18

Podczas procesji śpiewano peanPeanpean ku czci Apollina lub Ateny, który miał charakter dziękczynny lub zawierał prośbę o uchronienie przed niebezpieczeństwami. Wykonywany był podczas procesji do świątyni i poprzedzał go prozodionProzodionprozodion. Podczas Panatenajów oprócz części religijnych odbywały się zawody muzyczne: instrumentalistów, śpiewaków, chórów i tancerzy.

R114LR5EFTA1P

Ilustracja interaktywna przedstawia: Praksyteles, Apollo Sauroctonus, IV w. p.n.e., Luwr, Paryż, Francja. Na ilustracji znajduje się posąg nagiego, młodego mężczyzny. Stoi on obok drzewa, na którym widoczna jest jaszczurka. Postać jedną rękę ma uniesioną do góry, a drugą do przodu. Posąg jest w kolorze kości słoniowej. Po kliknięciu kursorem myszy na grafikę, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz pojawi się obraz nieznanego autora pt. „Athéna à la ciste”. Na obrazie znajduje się zbliżenie na popiersie kobiety. Na głowie ma nakrycie.

Ilustracja interaktywna przedstawia: Praksyteles, Apollo Sauroctonus, IV w. p.n.e., Luwr, Paryż, Francja. Na ilustracji znajduje się posąg nagiego, młodego mężczyzny. Stoi on obok drzewa, na którym widoczna jest jaszczurka. Postać jedną rękę ma uniesioną do góry, a drugą do przodu. Posąg jest w kolorze kości słoniowej. Po kliknięciu kursorem myszy na grafikę, zostanie wyświetlona informacja dodatkowa oraz pojawi się obraz nieznanego autora pt. „Athéna à la ciste”. Na obrazie znajduje się zbliżenie na popiersie kobiety. Na głowie ma nakrycie.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA62TMVBD

Przeczytaj tekst o Wielkich Dionizjach

R1GU4JUJ5ZGFU

Ilustracja przedstawia białą kartkę z zagiętym prawym dolnym rogiem. Na kartce znajduje się zapisany czarną czcionką cytat z Landenls John, „Muzyka starożytnej Grecji”, Kraków 2003. Cytat brzmi: „Innym, ważniejszym świętem ateńskim, podczas którego muzyka odgrywała rolę jeszcze bardziej doniosłą były Wielkie Dionizje, odprawiane w końcu marca lub na początku kwietnia. Był to czas, gdy po zimowych sztormach morze stawało się znów żeglowne, czas, gdy wszystko „otwierało się" na nowo. Uroczystości trwały kilka dni i zawierały szereg wydarzeń muzycznych. Najważniejszym z rytuałów było procesyjne przeniesienie starożytnego posągu boga Dionizosa do granic terytorium Aten i ponowne jego „przywitanie". Był to gest przeprosin, zadośćuczynienia za niezbyt przychylne przyjęcie, jakie zgotowało mu miasto, gdy przybył doń po raz pierwszy. Następnie posąg niesiono z powrotem do świątyni w Atenach znajdującej się na tyłach zabudowań scenicznych teatru. Wędrówce tej towarzyszyły sprośne pieśni nawiązujące do płodnościowego charakteru rytuału. Muzyka rozległa się na wszystkich wymienionych etapach. Gdy procesja powracała do centrum miasta, odbywały się tam liczne wydarzenia o charakterze muzycznym - zawody w grze na aulosie i kitarze oraz w śpiewie.” Źródło: Landenls John, „Muzyka starożytnej Grecji”, Kraków 2003, s. 19

Dionizjom towarzyszyły muzyczne wydarzenia: zawody w grze na aulosieAulosaulosie i kitarzeKitarakitarze oraz w śpiewie. Największą rozrywką było wykonywanie dytyrambów – pieśni, która w VI wieku p.n.e. przeznaczona była na chór mężczyzn lub chłopców z towarzyszeniem muzyka grającego na aulosie. Dytyramby przyczyniły się do rozwoju dramatu greckiego, który połączył poezję, muzykę i taniec.

Posłuchaj brzmienia aulosu

Posłuchaj kompozycji z V w.p.n.e. - Eurypides, tragedia Orestes

Etapy rozwoju dramatu

Rozwój dramatu w starożytnej Grecji przypada na VI w. p.n.e. Uroczystości na cześć boga Dionizosa składały się z chóralnych śpiewów na jego cześć, którym przewodniczył koryfeusz. Takim koryfeuszem był prawdopodobnie Tespis, który wpadł na pomysł, aby jedna osoba prowadziła dialog z chórem. Był to pierwszy krok do powstania dramatu. Gatunkowo dramat przybierał formę tragiczną, komiczną i satyryczną. Do najstarszych zachowanych zabytków należy część cyklu dramatycznego Ajschylosa (525‑450 p.n.e.) – tragedia Błagalnice. Do jego zasług należy wprowadzenie drugiego aktora w celu spotęgowania ekspresji. U dramaturga ważną rolę pełni narracja poprzedzająca akcję dramatu. Taką rolę pełnią trzy pieśni chóralne Agamemnona o dużym ładunku dramatycznym. Chór nie tylko śpiewał tekst, ale również gestykulował –jego taniec naśladował wydarzenia historyczne i wyrażał uczucia śpiewaków.

Sofokles (496‑406 p.n.e.) dodał trzeciego aktora, do jego zasług należy stworzenie klasycznego dramatu, w którym w składzie tragedii znalazły się: wstęp (prologos), chór wchodzący (parodos), pięć epizodów dialogowych (epejsodion), oddzielonych występami chóru (stasimon), oraz pieśni końcowej chóru (exodus). W takim układzie znalazły się elementy stałe: tańce o charakterze pantomimyPantomimapantomimy, pochwalne hymny, pieśni miłosne i wojenne, sceny fantastyczne, postacie mityczne. Muzykę tworzyły melika i rytm, a charakter melodii zależał od zasad tonalnych i porządkujących.

Zmiany w treści dramatu wprowadził Eurypides (ok. 485 – ok. 406 p.n.e.), który poszerzył wątki mityczno‑bohaterskie. Większą rangę nadał śpiewowi solowemu, który pełnił główną rolę w akcji dramatycznej, a chór pełnił rolę komentatora wydarzeń. W jego wczesnych tragediach rozbudowane monologi dotyczą przeszłości i oparte są na pieśni solowej zwanej monodią. Reprezentatywną sztuką jest powstała w końcu V wieku p.n.e. Iona. Dwie części sztuki zajmują dialogi, a 1/3 jest śpiewana lub inkantowana.

Pierwszy chorus z Orestesa Eurypidesa w rekonstrukcji Christodoulosa Halarisa opiera się na jednogłosowej, sylabicznej melodii o wąskim ambitusie i modalnym charakterze, z towarzyszeniem akompaniamentu instrumentu strunowego szarpanego z arpeggiami; cechuje go deklamacyjny rytm, nieregularne frazowanie oraz brak funkcjonalnej harmoniki tonalnej.

Powstanie komedii wiąże się z obchodzonym jesienią świętem winobrania zwanym Małymi Dionizjami. Było to widowisko humorystyczno - komiczne, w trakcie którego śpiewano wesołe pieśni. Antyczna komedia pozwalała aktorom na większą swobodę. U Arystofanesa pojawia się parabasis/parabaza, w której przewodnik chóru bezpośrednio zwraca się w imieniu autora do publiczności. Ważnym miejscem w teatrze greckim jest kolista przestrzeń naprzeciwko sceny zwana orchestrą. Na niej tańczono i śpiewano, później tak nazywano miejsce, na którym stał chór. Spektaklom towarzyszyły instrumenty, gdyż muzyka odgrywała bardzo ważną rolę w życiu codziennym i religijnym. Kitara, aulos i lira to najważniejsze instrumenty. W Ptakach Arystofanesa w 223 wersie znajduje się informacja że ktoś gra na aulosie spoza sceny. Cechą charakterystyczną komedii z V wieku jest reguła, że tańcom przewodzi auleta.

Od komosu (gr. kómos – pochód, procesja), pochodzi nazwa gatunku: komodía to dosłownie: „pieśń komosu”. Komedia rozpoczynała się zawsze prologiem, którego zadaniem było przedstawienie widzom założeń sztuki. Po nim następuje parodos, pierwsza, wstępna pieśń chóru. Chór, tradycyjnie przebrany za zwierzęta lub fantastyczne postacie, nadawał ton całej komedii. W komediach Arystofanesa rola chóru maleje na rzecz partii aktorskich. Dalej scenki mówione przeplatają się z partiami śpiewanymi. Zadaniem komedii jest ośmieszenie ludzi czy środowiska lub sytuacji. Komedię kończy pieśń chóru, zwana éksodos - wyjście.

Zapoznaj się z opisami czterech postaci z Wazy Pronomosa.

Muzyka starożytna przyjmowała różne formy w zależności od kultury, odgrywając istotną rolę w obrzędach religijnych, ceremoniach państwowych i życiu codziennym. W starożytnej Grecji rozwijały się formy stychiczne, stroficzne i swobodne, od epickich pieśni Homera po liryczne utwory chóralne. Istniały także nomosy – skodyfikowane melodie wykorzystywane podczas uroczystości religijnych. Egipcjanie tworzyli hymny świątynne, lamentacje pogrzebowe i pieśni miłosne, z dominacją instrumentów perkusyjnych, harf i fletni. Rzymianie czerpali inspirację z Grecji, rozwijając hymny religijne, marsze wojskowe i pieśni triumfalne. Grecka muzyka miała też formy taneczne, takie jak pyrriche – taniec wojenny, czy choreia – taniec zbiorowy. Dytyramby, śpiewane ku czci Dionizosa, stały się podstawą tragedii greckiej. Chór w greckim teatrze pełnił funkcję narratora i komentatora, a muzyka podkreślała emocje. Ewolucja muzyki greckiej prowadziła od pierwotnych rytuałów do skomplikowanych form teatralnych. Panatenaje i Wielkie Dionizje łączyły procesje, pieśni ku czci bogów i zawody muzyczne. Formy muzyczne podlegały określonym zasadom formalnym, opartym na budowie metrycznej. Muzyka instrumentalna zyskała na znaczeniu, towarzysząc recytacjom eposów i sztukom teatralnym. W kulturze greckiej muzyka miała także wymiar etyczny i wychowawczy, a filozofowie przypisywali jej moc kształtowania charakteru.

Muzyka starożytnej Grecji była nierozerwalnie związana z poezją, religią i teatrem, a jej podstawowe formy wynikały z budowy metrycznej tekstu. Kluczową rolę odgrywały dytyramby oraz rozwinięte z nich formy dramatyczne, w których muzyka współtworzyła strukturę przedstawienia. Najważniejsze cechy tej muzyki to jednogłosowość, modalność, deklamacyjny charakter oraz ścisłe powiązanie z tekstem. Chór stanowił centralny element muzyczny tragedii, pełniąc funkcję narracyjną i komentującą. Twórczość Eurypidesa ukazuje przesunięcie akcentu w stronę partii solowych i większej ekspresji muzycznej. Współczesne rekonstrukcje, choć nie oddają w pełni oryginalnego brzmienia, pozwalają uchwycić podstawowe założenia stylistyczne tej muzyki. Wracając do pytania z początku, warto zauważyć, że muzyka antyczna istnieje dziś głównie poprzez rekonstrukcje, które stanowią próbę odtworzenia jej pierwotnego sensu i funkcji.

Landenls John, Muzyka starożytnej Grecji, Kraków 2003

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki cz. I, 1990

Bogusław Schaeffer „Dzieje muzyki”, WSIP, Warszawa 1983

Martin L. West „Muzyka Starożytnej Grecji”, Homini, Kraków 2003

encyklopedia.pwn.pl