Romantyzm pod batutą – kształtowanie się nowoczesnej dyrygentury

Wiek XIX, wraz z rozrostem orkiestry, komplikacją faktury i rozbudową form muzycznych, przyniósł potrzebę precyzyjnego, wyrazistego prowadzenia zespołu przez wyspecjalizowaną osobę. Tak narodziła się nowoczesna dyrygenturadyrygenturadyrygentura – łącząca w jednej postaci artystę, interpretatora, technika i organizatora pracy orkiestry – której początki wiążą się z działalnością Hectora Berlioza, Richarda Wagnera, Hansa von Bülowa i Gustava Mahlera.

Od gestu do sztuki – czasy pierwszych dyrygentów

Historię dyrygowania albo bardziej ogólnie prowadzenia zespołu muzycznego można podzielić na następujące etapy: prowadzenie zespołu poprzez wybijanie pulsu (XV i XVI wiek), prowadzenie zespołu muzycznego przez jednego z jego członków (XVII‑XVIII wiek) oraz era batuty trzymanej w podobny sposób jak na prezentowanej poniżej fotografii (XIX‑XX wiek).

R1EA5NP899NQ3

Ilustracja przedstawia dłonie dyrygenta, który w lewej dłoni trzyma batutę.

Już od początku istnienia muzyki chóralnej, a później orkiestrowej potrzebna była postać prowadzącego, który zorganizowałby wykonawców i określił kształt wykonywanej pieśni, kompozycji. W muzyce kościelnej rolę tę przyjęli i kapłani, wyznaczający melodie i ich , powtarzane przez wiernych. Inaczej przebiegał rozwój muzyki orkiestrowej, w której jeden z muzyków ustalał tempo i kształt utworu, jedocześnie grając na instrumencie. Na przestrzeni wieków rozmiar orkiestry zwiększał się z każdą epoką, dlatego u schyłku XVII w. zaistniała konieczność wprowadzenia dyrygentdyrygentdyrygenta, odwróconego do publiczności, a skierowanego w stronę muzyków. Początkowo dyrygowano za pomocą laski, którą wybijano rytm, a jedną z dłoni wyznaczano sposób interpretacji utworu. Pierwszym takim dyrygentem był kompozytor Jean‑Baptiste Lully, którego sylwetkę warto poniżej przypomnieć.

Aż do XIX wieku rola protoplastów dyrygenta sprowadzała się do pilnowania równej gry. Puls utworu mógł wyznaczać jeden z członków zespołu, najczęściej klawesynista (patrz temat: François Couperini klawesyniści francuscy ), gdyż partia basso continuobasso continuobasso continuo odpowiadała z grubsza zadaniom dzisiejszej perkusji. Pierwszy skrzypek również mógł mieć drugi etat jako metronommetronommetronom orkiestry.

W dawnych teatrach operowych rolą dyrygenta mogły się dzielić dwie osoby: pierwszy skrzypek odpowiadał za prowadzenie orkiestry, podczas gdy klawesynista skupiał się na wskazówkach dla śpiewaków. Kapelmistrze dworscy, którzy nie grali równocześnie na żadnym instrumencie, stawali przed orkiestrą, tyłem do muzyków a przodem do szlachetnie urodzonej publiczności, i ciężką laską wybijali rytm o podłogę. Jean Baptiste Lully w roku 1687 prowadził koncert dziękczynny za wyzdrowienie króla Ludwika XIV. Nagle energicznie uderzył laską w palec u nogi. Wdała się gangrena, a ponieważ kompozytor nie zgodził się na amputację, zmarł.

Nowoczesne pojmowanie sztuki dyrygowania w romantyzmie

W pierwszej połowie XIX wieku dyrygentami nowoczesnymi, nie grającymi w trakcie koncertu na żadnym instrumencie, byli znani kompozytorzy, którzy zapoczątkowali również tradycję występowania dyrygenta odwróconego do publiczności tyłem. Kluczową rolę odegrał tu : Louis Spohr (1784 – 1859 znany z dyrygowania smyczkiem), Carl Maria Weber (1786 – 1826) i Felix Mendelssohn‑Bartholdy.

Na podstawie ikonografii i źródeł pisanych można stwierdzić, że początkowo ruchy dyrygenta były szerokie i równoległe do ciała, co wynikało z trzymania batuty w jej środku.  Berlioz i Wagner, jako pierwsi, postanowili spisać swoje refleksje nad dyrygenturą. Do pionierów traktowania pracy nad interpretacją utworu jako długotrwałego, żmudnego procesu, zakończonego koncertem, należał Hans von Bülow, zięć Liszta i przyjaciel Wagnera. To Bülow wprowadził próby dla poszczególnych sekcji instrumentalnych, aby grupa grała tak precyzyjnie i sprawnie technicznie, jak solista. Obmyślał swoją koncepcję interpretacji i aby przybliżyć ją wykonawcom, mówił nie tylko o muzyce.

RDP9APSZFS8NE

Okładka książki z bordowym paskiem po lewej i zdjęciem po prawej. Na zdjęciu widoczna jest bogato zdobiona głowica batuty dyrygenckiej z reliefem putta (małego aniołka) oraz ornamentami roślinnymi, osadzona na czarnym trzonie. W tle widać inne batuty ułożone poziomo. Na okładce znajdują się napisy w języku polskim, m.in. „Muzeum Historii Katowic” oraz tytuł dotyczący kolekcji batut dyrygenckich Moniki i Tadeusza Strugałów.

Uznani dyrygenci XIX i XX wieku

Berlioz i narodziny nowoczesnego dyrygenta

W XIX wieku francuski kompozytor i zarazem dyrygent (gdyż prowadził  działa wymagające nawet setek wykonawców.) Hector Berlioz tworzy jedną z prekursorskich prac,  dotyczących teorii z zakresu m.in sztuki dyrygowania. Jednym z głównych tematów jego refleksji była orkiestra, gdzie tak wyraził się na temat wyższości zastosowania nad smyczkiem skrzypcowym:

Carl Bamberger ed.The Conductor's Art. New York: Columbia University Press, c1989.

R1R49M8CDP13J

Ozdobna karta tytułowa w stylu XIX‑wiecznym na jasnym tle. Na środku widnieje tytuł w języku francuskim „Grand Traité d’Instrumentation et d’Orchestration Modernes”, otoczony dekoracyjnymi ornamentami. Poniżej znajduje się dedykacja dla Frédérica Guillaume’a IV oraz informacja, że autorem jest Hector Berlioz. Całość utrzymana w eleganckiej typografii z bogatymi, symetrycznymi zdobieniami.

W swojej Grand traité d’instrumentation et d’orchestration modernes (1844) opisał nowoczesne zasady prowadzenia orkiestry. Od tego czasu sztuka dyrygowania dołączyła do grona nauk muzycznych. Poza działalnością kompozytorską  i dyrygencką Berlioz zajmował się także krytyką muzyczną i organizacją koncertów (większość z nich stanowiły ogromne projekty muzyczne, angażujące setki wykonawców). Można postrzegać tą postać jako pioniera koncertów masowych, m.in. w Londynie i poniżej zamieszczoną grafiką, obrazującą salę koncertową w Paryżu.

R14H71E6X1JM9

Ilustracja przedstawia tłum ludzi na sali koncertowej. Ludzie siedzą zarówno na balkonach jak i w części dolnej sali. Sufit jest bardzo wystawny i bogato zdobiony.

Gustav Mahler i jego rola w rozwoju romantycznej dyrygentury

Podobnie jak Hector Berlioz- Gustav Mahler to jeden z najwybitniejszych dyrygentów przełomu XIX i XX w., równocześnie kompozytor. Mahler reprezentował skrajnie romantyczne podejście do dyrygowania – traktował interpretację jako emocjonalne przeżycie podporządkowane całościowej wizji dzieła. Dążył do absolutnej spójności brzmienia, co wpisuje się w romantyczny ideał dzieła sztuki totalnej (Gesamtkunstwerk), choć inaczej rozumiany niż u Wagnera – mniej teatralny, bardziej symfoniczny. Znany z perfekcjonizmu i skrupulatnej pracy nad detalem‑potrafił wielokrotnie powtarzać fragment do osiągnięcia zamierzonego efektu. Mahler znany był z prowadzenia rozbudowanych prób sekcyjnych i kładł nacisk na ekspresję oraz spójność interpretacyjną całego zespołu. Kierowanie zespołami takimi jak, m.in. Opera Wiedeńska i Metropolitan Opera w Nowym Jorku dają pojęcie o jego kunszcie pracy z zespołem.

Wprowadzanie wszelkich modyfikacji brzmieniowych wymagało ciągłym zmian. I tak w małej orkiestrze symfonicznej, zwanej także kameralną, najczęściej używana jest podwójna obsada instrumentów drewnianych, wielka zaś miewa potrójną obsadę w tej grupie. Dla orkiestry zwiększonej charakterystyczne jest wprowadzanie wielu dodatkowych instrumentów, jest ono jednak uzależnione od potrzeb oraz preferencji kompozytora. Wiedza z zakresu składu instrumentalnego różnych zespołów jest szczegółowo omówiona w temacie: Klasyfikacja instrumentów muzycznych charakterystycznych dla epoki romantyzmu.

Od początków istnienia zespołów, które nazywać możemy orkiestrą, skład zmieniał się, ale przede wszystkim powiększał. Pierwsze orkiestry składały się z około 40 instrumentalistów, zaś w XX wieku orkiestra mogła liczyć nawet 160 osób i kilka chórów, jak np. w Symfonii nr 8  (Tysiąca) Gustava Mahlera, która właśnie swoją nazwę wzięła od liczby wykonawców.

Ryszard Wagner - mistrz romantycznej dyrygentury i reformator praktyki wykonawczej

Choć Wagner jest przede wszystkim znany jako wybitny kompozytor oper, jego działalność dyrygencka miała fundamentalny wpływ na rozwój sztuki dyrygowania w XIX wieku. Wagner wprowadził nowatorskie podejście do prób, skupiające się na precyzyjnym wypracowaniu dramaturgii muzycznej oraz ścisłym powiązaniu muzyki z akcją sceniczną. Prace nad dziełem nie ograniczały się do samego brzmienia, ale dotyczyły całościowego doświadczenia spektaklu, co było zgodne z autorską ideą Gesamtkunstwerk — dzieła sztuki totalnego.

O szczególnej dbałości Wagnera o warstwę tekstową świadczą między innymi niezwykle drobiazgowe didaskaliadidaskaliadidaskalia, których fragment został przytoczony poniżej. Tworząc wszystkie elementy swoich dramatów, pozostawiał wprawdzie pewien margines swobody scenografom, jednak w librettach zamieszczał opisy tak szczegółowe, że ujawniały one jego znakomite zdolności literackie, plastyczność i naturalizmnaturalizmnaturalizm wizji scenicznych. Jednocześnie mogą one zdradzać także jego skłonność do przesady.

Jego styl dyrygowania cechowała silna ekspresyjność gestów— zamaszystych, dynamicznych, które nie tylko kierowały orkiestrą, ale także pobudzały emocjonalne zaangażowanie wykonawców. Gestykulacja ta działała jak język komunikacji, pozwalając na szybkie i precyzyjne przekazywanie niuansów interpretacyjnych.

R1DUB8922DZ27

Ilustracja przedstawia dyrygenta, mężczyzna ubrany w czarny frak i białą koszulę na ciemnym tle.

Wizja i ogień batuty: innowacje Hansa von Bülowa

Hans von Bülow był jednym z pierwszych profesjonalnych dyrygentów, którzy nie łączyli swojej kariery z kompozycją, co stanowiło istotny krok w kształtowaniu nowoczesnego modelu tej profesji. Jako uczeń Ferenca Liszta stał się gorliwym propagatorem twórczości Beethovena, Wagnera i Brahmsa, dbając o wierne oddanie ich intencji wykonawczych. Słynął z żelaznej dyscypliny i wymagał od muzyków absolutnej precyzji rytmicznej oraz intonacyjnej, co podnosiło poziom artystyczny zespołu. Wprowadził praktykę numerowania taktów w partyturach orkiestrowych, co znacząco usprawniło komunikację podczas prób. Jako dyrektor orkiestry w Meiningen wypracował z zespołem brzmienie i zgranie, które w drugiej połowie XIX wieku uchodziło za wzorcowe w całej Europie.

Hans von Bülow o dyrygencie -wypowiedź z listów i recenzji; druga poł. XIX wieku.

Wszelkie zabiegi dotyczące brzmienia zespołu orkiestry często już łączonej z chórem lub solistami spowodowały zanik charakterystycznego sposobu rozmieszczenia poszczególnych sekcji na scenie, podyktowany koniecznością zachowania właściwych proporcji brzmieniowych. Układ ten ulegał zmianom – przykładowo, na początku XVIII wieku w centralnym miejscu znajdowały się klawesyn i wiolonczela, otoczone z prawej strony instrumentami smyczkowymi, a z lewej dętymi. W późniejszych rozwiązaniach przestrzennych zasadą stało się eksponowanie smyczków na pierwszym planie oraz lokowanie instrumentów perkusyjnych w większej odległości od publiczności.

Dyrygenci XX wieku

Nowoczesna dyrygentura XX wieku kształtowała się w warunkach dynamicznych przemian muzyki i życia koncertowego, wynikających m.in. z rozwoju techniki, powiększania składów orkiestrowych oraz pojawienia się nowych nurtów stylistycznych, a także powstających profesjonalnych sal koncertowych. Dyrygenci stali się nie tylko koordynatorami zespołu, lecz także pełnoprawnymi interpretatorami, którzy poprzez gest, agogikę i planowanie dramaturgii wpływali na ostateczny kształt dzieła.

Epoka ta przyniosła indywidualne style prowadzenia orkiestry, którymi prekursorami byli bohaterowie tego tematu, czyli Berlioz, Mahler, Wagner i von Bülow.

Uwidocznione to zostało od precyzji i analitycznego podejścia kolejnego następcy Herberta von Karajana, przez ekspresję i charyzmę Leonarda Bernsteina, po nowatorskie podejście do muzyki dawnej w wykonaniach Nikolausa Harnoncourta. Rozwój fonografii i radia dał możliwość utrwalania tych interpretacji, czyniąc z dyrygentów postaci o globalnym znaczeniu, a nagrania m.in. pod batutą Otto Klemperera czy symfonii Mahlera w ujęciu Bernsteina stały się punktami odniesienia dla kolejnych pokoleń muzyków.

RM6BFDU4DDSQM

Dwie czarno białe ilustracje przedstawiają znanych dyrygentów: Herberta von Karajana oraz Leonarda Bernsteina. Dwa czarno‑białe portrety mężczyzn zestawione obok siebie. Po lewej młody mężczyzna w garniturze siedzi przy stole i przegląda zapis nutowy w otwartej partyturze, skupiony na lekturze. Po prawej starszy mężczyzna patrzy bezpośrednio w obiektyw, opierając głowę na dłoni i trzymając w niej cienką batutę; jego wyraz twarzy jest poważny i zamyślony.

Wśród XX‑wiecznych technik dyrygentury pojawiały się różne, często skrajne sposoby i metody, czego dowodzi działalność wspomnianych powyżej: Herberta von Karajana i  Leonarda Bernsteina. Dyrygenci stali się także postaciami uwiecznionymi w tekstach literackich i filmowych.

Wymieniany już powyżej prawdziwy człowiek‑orkiestra amerykański kompozytor, dyrygent, pianista i popularyzator muzyki Leonard Bernstein tworzy w 1957 roku ponadczasowe dzieło -musicalmusicalmusical pt. West Side Story do scenariusza Arthura Laurentsa na motywach Romea i Julii Williama Shakespeare’a wraz z tekstami piosenek napisanymi przez Stephena Sondheima. Historia miłości głównych bohaterów – portorykańskiej emigrantki Marii i Amerykanina Tony’ego rozgrywa się w Nowym Jorku w latach 50. XX w. Bohaterowie próbują zażegnać konflikt między młodzieżowymi gangami z emigranckich dzielnic Nowego Jorku.

Bernstein, mając korzenie w tradycji klasycznej (koncerty, symfonie), w West Side Story umiejętnie wplótł elementy jazzu, muzyki latynoskiej i musicalowej w strukturę przypominającą operę. To wymagało od dyrygenta zupełnie nowej wrażliwości rytmicznej i ekspresyjnej.

Prawykonanie musicalu West Side Story miało miejsce na słynnym Broadwayu, od tego czasu dzieło Bernsteina zostało wykonane blisko 800 razy na całym świecie, a On sam ikoną medialną w nowoczesnym (raczej jako termin jeszcze w epoce romantyzmu nie znanej) tego słowa znaczeniu. W Polsce musical był wielokrotnie prezentowany m. in. w Teatrze Muzycznym Capitol we Wrocławiu, Teatrze Muzycznym im. D. Baduszkowej w Gdyni czy w Operze na Zamku w Szczecinie.

Podsumowanie

Temat początków nowoczesnej dyrygentury w XIX wieku w świetle postaci: Hectora Berlioza, Gustava Mahlera, Ryszarda Wagnera i Hansa von Bülowa z pewnością nie został tutaj wyczerpany. Niemniej reasumując:  Berlioz, jako kompozytor i dyrygent, wprowadził do praktyki koncertowej rozbudowaną orkiestrę i nowe wymagania interpretacyjne, dzięki czemu prowadzący musiał stać się twórczym odtwórcą dzieła, a nie jedynie strażnikiem tempa. Podobną wagę do wizji artystycznej przywiązywał Mahler, który łączył perfekcyjną technikę z niezwykłą dbałością o szczegół, traktując orkiestrę jak precyzyjny instrument zdolny oddać całą gamę emocji i barw. Wagner nadał dyrygenturze wymiar dramatyczny, a jego koncepcja Gesamtkunstwerk wymagała od dyrygenta rozumienia zarówno muzyki, jak i dramaturgii scenicznej; tę ideę rozwijał jego uczeń i propagator, Hans von Bülow, który wprowadził nowoczesne standardy prób (podział na sekcje) i jako jeden z pierwszych dyrygentów prowadził utwory różnych kompozytorów, nie tylko własne.

Wspólnym dorobkiem tych twórców było przekształcenie dyrygenta w samodzielnego artystę–interpretatora, nadającego wykonaniu indywidualny kształt i podnoszącego rangę dyrygentury do rangi autonomicznej sztuki.

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska. Historia muzyki cz. I. 1989

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska. Historia muzyki cz. II. 1989

G. Grove, J. A. Fuller‑Maitlan. A Dictionary of Music and Musicians. 1922

Stanley Sadie, John Tyrrel. The New Grove Dictionary of Music & Musicians 2nd Edition. Ed. Vol 6. London: Macmillan Press, 2001.

John Spitzner,Leal Zaslaw. Conducting.

Carl Bamberger ed.The Conductor's Art. New York. Columbia University Press.1989.

Bohdan Pociej. Wagner. Didaskalia do jednej z części tetralogii Pierścień Nibelunga. PWM 2004, s. 70.

Aleksandra Niesyto red. Dirigentis instrumentum. Kolekcja batut dyrygenckich Moniki i Tadeusza Strugałów. Publikacja Muzeum Historii Katowic. 2012.

Magdalena Jóźwiak. Czy wiecie, że… Propagator Moniuszki i Wagnera. Cyfrowe Muzeum Teatru Wielkiego w Łodzi. 2025.  https://cyfrowemuzeum.operalodz.com/polski-czy-wiecie-ze-propagator-moniuszki-i-wagnera/?lang=pl

Najpiękniejsze utwory największych kompozytorów. Muzyka Mistrzów. Kolekcja DeAgostin. Mahler- muzyka przełomu wieków. Wiedeński krytyk Max Graf wspominający Mahlera, 1957 r.

Hans von Bülow o dyrygencie -wypowiedź z listów i recenzji; druga poł. XIX wieku.

Alicja Knast. Od dyrygowania muzykami do dyrygowania muzyką. Dostępny w internecie: https://batuty.instrumenty.edu.pl/pl/historia/dirigentis-instrumentum

encyklopedia.pl

sjp.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa -

Inne materiały: