Ilustracja przedstawia Krzysztofa Pendereckiego w parku. Mężczyzna ma okulary, ubrany jest w różową koszulę. Stoi bokiem i znajduje się na pierwszym planie ilustracji. W tle po prawej stronie widać altanę, krzewy ogrodowe, zieleń. Na granicy ilustracji, w górnej części widać las.
Ilustracja przedstawia Krzysztofa Pendereckiego w parku. Mężczyzna ma okulary, ubrany jest w różową koszulę. Stoi bokiem i znajduje się na pierwszym planie ilustracji. W tle po prawej stronie widać altanę, krzewy ogrodowe, zieleń. Na granicy ilustracji, w górnej części widać las.
Krzysztof Penderecki i „Pokolenie 1951” – nowa awangarda polskiej muzyki
Źródło: fotolia, cc0.
bg‑pink
W samym sednie
Krzysztof Penderecki, jako twórca muzycznych światów.
Krzysztof Penderecki szybko wyróżnił się na tle młodych kompozytorów swojej generacji. Już w pierwszych utworach pokazał, że potrafi eksperymentować z brzmieniem jak nikt przed nim, zamieniając orkiestrę w przestrzeń pełną dramatycznych kontrastów i niezwykłych efektów dźwiękowych. To właśnie dzięki niemu Pokolenie 1951Pokolenie 1951Pokolenie 1951 zyskało swojego najbardziej rozpoznawalnego przewodnika po nowej, śmiałej awangardzie polskiej muzyki
Pokolenie 1951
(Nazwa od roku matury/początku kariery młodych kompozytorów) a w kontekście polskiej muzyki klasycznej, to grupa wybitnych kompozytorów XX wieku z tego rocznika, co : Aleksander Lasoń, Andrzej Krzanowski i Eugeniusz Knapik, znani też jako Pokolenie Stalowowolskie (od miasta Stalowa Wola).
RDEHDTG4OeTOC
Ilustracja interaktywna przedstawia czarno‑białe zdjęcie Krzysztofa Pendereckiego. Mężyczyzna stoi z uniesionymi rękami, dyrygując. W jednej ręce trzyma batutę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Krzysztof Penderecki – kompozytor, dyrygent, rektor, zdobywca najwyższych odznaczeń oraz nagród, twórca, którego melomani na całym świecie wymieniają jednym tchem pośród najwybitniejszych Polaków. Jest kompozytorem, który przeszedł drogę od awangardy do postmodernizmu nigdy nie tracąc zainteresowania w oczach wykonawców, krytyków i rzeszy odbiorców jego muzyki, a przy tym zachowując niepowtarzalny idiom twórcy.
Ilustracja interaktywna przedstawia czarno‑białe zdjęcie Krzysztofa Pendereckiego. Mężyczyzna stoi z uniesionymi rękami, dyrygując. W jednej ręce trzyma batutę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Krzysztof Penderecki – kompozytor, dyrygent, rektor, zdobywca najwyższych odznaczeń oraz nagród, twórca, którego melomani na całym świecie wymieniają jednym tchem pośród najwybitniejszych Polaków. Jest kompozytorem, który przeszedł drogę od awangardy do postmodernizmu nigdy nie tracąc zainteresowania w oczach wykonawców, krytyków i rzeszy odbiorców jego muzyki, a przy tym zachowując niepowtarzalny idiom twórcy.
Krzysztof Penderecki, nina.files.rd.insyscd.net, CC BY 3.0.
Penderecki urodził się 23 listopada 1933 roku w Dębicy. Pierwsze lekcje kompozycji pobierał u Franciszka Skołyszewskiego. Podczas studiów kompozytorskich w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej kształcił się pod kierunkiem Artura Malawskiego i Stanisława Wiechowicza. Twórca zadebiutował w wieku 26 lat podczas Festiwalu Warszawska Jesień w 1959 roku gdzie prawykonane zostały Strofy na sopran, głos recytujący i 10 instrumentów. Ów debiut zapewnił młodemu Krzysztofowi Pendereckiemu dodatkowo rozgłos za sprawą konkursu Związku Kompozytorów Polskich, w którym to Strofy otrzymały pierwszą nagrodę. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego gdyby nie fakt, że Penderecki wysłał na konkurs jeszcze dwa inne utwory Emanacje i Psalmy Dawida, którym przyznano ex aequo drugie miejsce. W efekcie cała pula nagród przypadła jednemu twórcy.
REMNXXSR3T5TZ
Czarno‑biała reprodukcja fragmentu partytury chóralnej Krzysztofa Pendereckiego „Psalmy Dawida II, część, początek (Ps 30)”. Na stronie widoczne są systemy pięciolinii oznaczone dla głosów chóralnych (S – sopran, A – alt, T – tenor, B – bas) oraz podpis „Coro”. Zapis zawiera nuty, pauzy, oznaczenia dynamiki (np. p, pp, mp, mf), artykulacji oraz nieregularne grupowania rytmiczne. Nad i pod nutami umieszczony jest tekst śpiewany w języku polskim (m.in. fragmenty „Będę Cię wielbił Panie”, „Póki mię na świecie stanie”). Widoczne są także numery taktów (np. 3, 4, 5, 10) oraz poziome linie frazowania i crescenda/decrescenda. Całość ma charakter współczesnego zapisu muzyki chóralnej.
Krzysztof Penderecki Psalmy Dawida, II część, początek (Ps 30)
Źródło: dostępny w internecie: file:///C:/Users/Dana/Downloads/jadwigamalik,+%7B$userGroup%7D,+9+chlopicka.pdf, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Od tego momentu kariera kompozytorska Pendereckiego nabrała ogromnego rozpędu. Mimo trudnej sytuacji Polski w tym czasie i ograniczonych możliwości prezentowania twórczości polskich artystów zagranicą, Penderecki szybko zyskuje międzynarodowy rozgłos. Jest twórcą, który uosabia nowoczesność, awangardowość, nowatorstwo. Szokuje swoimi kompozycjami, które dostarczają mu zarówno rzeszę zwolenników jak i przeciwników, nierzadko również wśród wykonawców. Głównym wskaźnikiem charakteryzującym utwory tamtego czasu jest sonoryzmsonoryzmsonoryzm, a zatem rozszerzony sposób myślenia o barwie, brzmieniu, technikach wydobycia dźwięku, fakturze muzycznej. Elementy charakterystyczne dla epok minionych, takie jak: harmonia, melodyka, przewidywalna narracja zostają odrzucone na rzecz zupełnie nowego spojrzenia na muzykę. Kompozytor nieustannie eksperymentuje, stosuje indywidualne techniki notacyjne (prezentowane również poniżej), wyraźnie sygnalizuje w swoich utworach upodobanie do instrumentów smyczkowych. Dzieła takie jak I Kwartet smyczkowy (1960), Ofiarom Hiroszimy-Tren (1961), Polymorphia (1961) stają się swego rodzaju traktatami rozpatrującymi o nowoczesnym wykorzystaniu tego instrumentarium.
Polecenie 1
Posłuchaj fragmentu Trenu ofiarom Hiroszimy, przepełnionego ideą XX‑wiecznego sonoryzmu. Zwróć uwagę, że brzmienie współczesnych nurtów muzycznych jest mocno odmienne od tego, które możemy usłyszeć w minionych epokach. Spróbuj to nazwać i omówić.
RXSGJGKV9EGHA
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Krzysztof Penderecki, „Tren ofiarom Hiroszimy” (fragment), wykonanie: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent: Antoni Wit
Źródło: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Antoni Wit, Krzysztof Penderecki, Tren ofiarom Hiroszimy (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Tren ofiarom Hiroszimy” (fragment), wykonanie: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent: Antoni Wit
Źródło: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Antoni Wit, Krzysztof Penderecki, Tren ofiarom Hiroszimy (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Polecenie 1
R1ZA3C57PX15H
Tak. Pokolenie 1951 jet utożsamiane zPokoleniem Stalowowolskim. W polskiej muzyce stanowiło grupę młodych kompozytorów, którzy w latach 50 i 60 XX wieku poszukiwali nowych środków wyrazu i odrzucali tradycyjne ograniczenia artystyczne. Centralną postacią tego nurtu był Krzysztof Penderecki, którego eksperymenty brzmieniowe stały się symbolem nowej awangardy. W podobnym duchu tworzyli także: Wojciech Kilar, Henryk Mikołaj Górecki, Tadeusz Baird czy Zygmunt Krauze.
R1GHhIUbvZzuH1
Fotografia przedstawia objaśnienie znaków zawartych w partyturze Krzysztofa Pendereckiego „Ofiarom Hiroszimy – Tren”. Znajdują się one w dwóch kolumnach, kolumna lewa opisuje je w języku polskim, prawa w angielskim.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Objaśnienie znaków zawartych w partyturze Krzysztofa Pendereckiego „Ofiarom Hiroszimy – Tren”, skan, wydawnictwo PWM, Kraków 1970.
RLWEwp6MZ6pnB1
Fotografia przedstawia fragment partytury utworu Krzysztofa Pendereckiego „Ofiarom Hiroszimy – Tren”
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Fragment partytury utworu Krzysztofa Pendereckiego „Ofiarom Hiroszimy – Tren”, skan, wydawnictwo PWM, Kraków 1970.
Eksperyment i przełom w muzyce Pendereckiego.
W formacji instrumentów smyczkowych Penderecki bardzo chętnie wykorzystuje konstrukcje klasteroweKlasterklasterowe, a więc masy dźwiękowe, które tworzy się za pomocą współbrzmienia wszystkich dźwięków pomiędzy wyznaczonym dźwiękiem najniższym i najwyższym, co więcej, oprócz skali chromatycznejskala chromatycznaskali chromatycznej wykorzystuje również odległości mniejsze od półtonu, a zatem mikrotony.mikrotonymikrotony.
skala chromatyczna
to dwunastodźwiękowa skala muzyczna, która zawiera wszystkie dźwięki w obrębie oktawy, oddalone od siebie o pół tonu, obejmując zarówno białe, jak i czarne klawisze na pianinie. Jest to skala, która nie ma centralnego tonu (ośrodka tonalnego) i może zaczynać się od dowolnego dźwięku (np. C, C#, D, D#...). Służy do „barwienia” i dodawania napięcia do innych skal, takich jak durowe czy molowe, wprowadzając dźwięki podwyższone lub obniżone o pół tonu.
mikrotony
o interwały muzyczne mniejsze od półtonu, które poszerzają tradycyjną skalę muzyczną, dzieląc oktawę na więcej niż 12 dźwięków, np. na ćwierćtony, 19‑tony czy 31‑tony, znajdując zastosowanie w muzyce świata (Bliski Wschód, Indie) i współczesnej kompozycji eksperymentalnej, pozwalając na tworzenie bogatszych barw i odcieni emocjonalnych, często przez eksperymenty z naturalnymi proporcjami lub celowe rozszczepianie dźwięku.
Polecenie 2
Zapoznaj się z poniższą „grafiką”, która stanowi nowy rodzaj partytury. Spróbuj dokonać jej analizy, wskazując na poszczególne partie instrumentalne. Powiedz, jak według Ciebie zmienił się jej zapis chociażby w porównaniu z epoką romantyzmu?
Rjet5ZT2aEUN0
Ilustracja interaktywna to fragment rękopisu „Kosmogonii” Krzysztofa Pendereckiego. Grafika przedstawia zbiór kolorowych linii i figur geometrycznych połączonych w całość. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W krąg działań kompozytorskich zostają wciągnięte liczne niestandardowe efekty takie jak: sul ponticello (gra smyczkiem przy podstawku), sul tasto (pociąganie smyczkiem w okolicach gryfu), stukanie, drapanie palcami po pudle rezonansowym i wiele innych. Penderecki poszerza możliwości wykonawcze niemal wszystkich grup instrumentalnych.
Ilustracja interaktywna to fragment rękopisu „Kosmogonii” Krzysztofa Pendereckiego. Grafika przedstawia zbiór kolorowych linii i figur geometrycznych połączonych w całość. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. W krąg działań kompozytorskich zostają wciągnięte liczne niestandardowe efekty takie jak: sul ponticello (gra smyczkiem przy podstawku), sul tasto (pociąganie smyczkiem w okolicach gryfu), stukanie, drapanie palcami po pudle rezonansowym i wiele innych. Penderecki poszerza możliwości wykonawcze niemal wszystkich grup instrumentalnych.
Krzysztof Penderecki, Fragment rękopisu „Kosmogonii”, krakow2000.pl, CC_NBSP_BY_NBSP_3.0.
Polecenie 2
R1JCQRKV9AF96
Twórca zadebiutował w wieku 26 lat podczas Festiwalu Warszawska Jesień w 1959 roku gdzie prawykonane zostały Strofy na sopran, głos recytujący i 10 instrumentów. Za Strofy otrzymały pierwszą nagrodę, ale ponieważ Penderecki wysłał na konkurs jeszcze dwa inne utwory Emanacje i Psalmy Dawida, to właśnie tym dziełom przyznano ex aequo drugie miejsce. W efekcie cała pula nagród przypadła tylko jednemu twórcy- Krzysztofowi Pendereckiemu.
Poza upodobaniem do sonorystykiSonorystykasonorystyki wykazuje również zainteresowania techniką serialnątechnika serialnatechniką serialną,technika serialna, wykorzystującą serię 12 dźwięków. Chętnie poszerza tradycyjny skład wykonawczy utworu o rzadko wykorzystywane instrumenty oraz przedmioty codziennego użytku np. maszyna do pisania, piła, syrena alarmowa, boobam (instrument perkusyjny, membranofon), dzwony katedry gotyckiej. Kompozycje orkiestrowe takie jak Wymiary czasu i ciszy (1960), Fluorescencje (1962), De natura sonoris I (1966) spotykają się z ogromnym zainteresowaniem jego twórczością, którą określa się mianem muzyki świeżej, odkrywczej i wielobarwnej. Dokonania te postrzegane są w ówczesnym świecie muzycznym jako cechy indywidualne dla polskiej awangardy muzycznej. Mówi się nawet o polskiej szkole kompozytorskiej.
technika serialna
(inaczej serializm) to metoda kompozytorska w muzyce XX wieku, polegająca na organizacji wysokości dźwięków, rytmu, dynamiki i innych cech w uporządkowane ciągi zwane seriami, wywodząca się z dodekafonii; w węższym znaczeniu to sama dodekafonia, a w szerszym — totalna kontrola wszystkich elementów utworu, tworząca np. punktualizm.
Polecenie 3
Podaj nazwę techniki kompozytorskiej lub estetyki muzycznej charakterystycznej dla twórczości Krzysztofa Pendereckiego z lat 60. XX wieku, reprezentowanej m.in. przez utwór Fluorescencje?
RyMO2bBra2PZV
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Fluorescencje. Fluorescencje to utwór przeznaczony na orkiestrę symfoniczną o rozbudowanym składzie. Dzieło posiada umiarkowane tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się apokaliptycznym, przerażającym charakterem.
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Fluorescencje. Fluorescencje to utwór przeznaczony na orkiestrę symfoniczną o rozbudowanym składzie. Dzieło posiada umiarkowane tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się apokaliptycznym, przerażającym charakterem.
Krzysztof Penderecki, „Fluorescencje”, online-skills, CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Fluorescencje”, online-skills, CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Fluorescencje. Fluorescencje to utwór przeznaczony na orkiestrę symfoniczną o rozbudowanym składzie. Dzieło posiada umiarkowane tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się apokaliptycznym, przerażającym charakterem.
RMUALBQUTA5CX
Polecenie 3
R142NODZZSM18
Z jęz. wł. sul ponticello znaczy przy podstawku - w instrumentach smyczkowych jest to sposób smyczkowania, polegający na pociąganiu smyczkiem po strunach możliwie jak najbliżej podstawka. Skutkuje to wydobyciem ostrego, szorstkiego, chropowatego brzmienia.
Pasja według św. Łukasza
W 1966 roku zostaje ukończona Pasja według św. Łukasza dla uczczenia 700‑lecia katedry w Münster. Do utworu Penderecki włączył skomponowane w 1962 roku Stabat Mater na trzy chóry mieszane. Pasja staje się momentem przełomowym w karierze kompozytora. Awangardowa domena rezygnacji z osiągnięć przeszłości ustępuje na rzecz zwrotowi ku tradycji. W utworze widać czytelne nawiązania do chorału, polifonii. Klasterowe współbrzmienia, operowanie mikrotonami, znaczące rozszerzenie ekspresji wokalnej o krzyki, glissandaGlissandoglissanda, technikę mormoracyjnąTechnika mormoracyjnatechnikę mormoracyjną (bocca chiusa).
R8GMKFAEJQXF5
Ilustracja przedstawia Krzysztofa Pendereckiego z partyturą „Pasji według św. Łukasza”. Na czarno‑białym zdjęciu widać mężczyznę opartego jedną ręka o stół. Przed nim leżą rozrzucone notatki. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Stosowanie dźwięków o nieokreślonej wysokości kompozytor „rozświetla” konsonansowymi współbrzmieniami o konstrukcji tercjowej. Tak wtedy, jak i w przyszłości nigdy nie zrezygnuje ze zdobyczy i doświadczeń awangardy i sonoryzmu, jednak będzie je traktować jako technikę, nie zaś wartość samą w sobie.
Ilustracja przedstawia Krzysztofa Pendereckiego z partyturą „Pasji według św. Łukasza”. Na czarno‑białym zdjęciu widać mężczyznę opartego jedną ręka o stół. Przed nim leżą rozrzucone notatki. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Stosowanie dźwięków o nieokreślonej wysokości kompozytor „rozświetla” konsonansowymi współbrzmieniami o konstrukcji tercjowej. Tak wtedy, jak i w przyszłości nigdy nie zrezygnuje ze zdobyczy i doświadczeń awangardy i sonoryzmu, jednak będzie je traktować jako technikę, nie zaś wartość samą w sobie.
Krzysztof Penderecki z partyturą „Pasji według św. Łukasza”, nina.files.rd.insyscd.net, CC BY 3.0.
W Pasji św. Łukasza Krzysztof Penderecki przedstawił początek upodobań do monumentalnych form wokalno‑instrumentalnych.
[W tym utworze] części na chór a cappella pełnią głównie funkcje znaczącego modlitewnego komentarza do określonych wydarzeń opowiadania ewangelicznego. Język dźwiękowy oparty jest na dwóch seriach 12‑dźwiękowych o kunsztownej konstrukcji, w których szczególną funkcję pełnią interwały tercji, sekundy małej i trytonu (przykład 2). Z komórek serii wywiedzione są motywy i tematy Pasji”.
Polecenie 4
Porównaj obie zaprezentowane serie.
R19Q9LRU87OO9
Źródło: Krzysztof Penderecki, Pasja według św. Łukasza – dwie serie 12-dźwiękowe, dostępny w internecie: file:///C:/Users/Dana/Downloads/jadwigamalik,+%7B$userGroup%7D,+9+chlopicka%20(1).pdf.
Polecenie 4
R8GGU72C9X1NG
Technika mormoracyjna zwana z jęz. włoskiego bocca chiusa została zastosowana m.in w Pasji według św. Łukasza. Jest to technika wokalna, polegająca na śpiewaniu z zamkniętymi ustami.
... dalej czytamy:
W scenach dramatycznych, szczególnie z udziałem turby, kompozytor stosuje także bogaty repertuar niekonwencjonalnych środków wokalnych i instrumentalnych. W chórach komentujących a cappella dominują jednak dźwięki o określonej wysokości i wydłużonym trwaniu oraz repetycje pojedynczych dźwięków czy komórek serii, rytualizujące przebieg narracji. Ostatnie cztery dźwięki drugiej serii tworzą motyw B–A–C–H, który pełni funkcję podstawy, np. w Miserere na chór a cappella czy w rozbudowanej Passacaglii Popule meus. Motyw ten można interpretować jako symboliczny hołd złożony przez współczesnego kompozytora swemu wielkiemu poprzednikowi. Specyfiką budowy Pasji jest generalny plan centrów dźwiękowych wykorzystujących pochód kwintowy (g–d–a–e) – rozpoczyna ją zwielokrotniona oktawa „g”, a kończy pełny trójdźwięk E‑dur”.
Barokowa pasja Johanna Sebastiana Bacha i słowa z Ewangelii św. Łukasza jak widać inspirują w każdej epoce i tak też stało się z jednym z ważniejszych arcydzieł w dorobku muzyki światowej. Tą XVII‑wieczną formę Penderecki wzbogacił o współczesne środki kompozytorskie i podzielił się wspomnieniami o powstaniu dzieła w wywiadzie z Anną Bernat (Państwowa Agencja Prasowa) w taki sposób:
ZAiKS
to stowarzyszenie autorów oraz największa w Polsce organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.
Zrzesza kompozytorów, autorów tekstów, scenarzystów, dramatopisarzy, tłumaczy, plastyków, choreografów i twórców z innych dziedzin sztuki, a także wydawców muzycznych. ZAiKS pobiera i przekazuje twórcom (oraz innym uprawnionym, np. wydawcom lub spadkobiercom) tantiemy należne za korzystanie z przysługujących im praw autorskich. Wypracowuje, promuje oraz wdraża w życie rozwiązania, które wspierają prawnie, materialnie i organizacyjnie twórców oraz proces tworzenia.
ZAiKS jest jednym z największych w Polsce mecenasów kultury. Ze środków Funduszu Popierania Twórczości, a także wykorzystując inne mechanizmy wsparcia finansowego autorów i autorek co roku przekazuje twórcom i instytucjom kultury wiele milionów złotych na projekty i inicjatywy.
PAP: (…) Panie Profesorze, jak powstała Pasja?
Krzysztof Penderecki:Nie zdawałem sobie sprawy, na co się porywam. Byłem jeszcze młodym człowiekiem. Pamiętam na festiwalu muzyki awangardowej w Donaueschingen wykonany został mój bardzo awangardowy utwór „Fluorescencje”. Do tego stopnia awangardowy, że trochę nawet mnie „wybuczano”, ponieważ niektórzy uznali, że za daleko się posunąłem w eksperymentach. Ale ja lubię, jak się oburzają na moją muzykę. I właśnie tam, na festiwalu muzyki awangardowej, ówczesny dyrektor radia kolońskiego Westdeutscher Rundfunk Otton Tomek zaproponował mi, abym skomponował utwór, ewentualnie sakralny, z chórem - jak zaznaczył - dla uczczenia 700‑lecia katedry w Muenster w 1966 r.
Niestety nie powiedział nic więcej. Podczas rozmowy na spacerze, ot tak rzuciłem, że napiszę Pasję. Dyrektor się tylko uśmiechnął. Znany bowiem wtedy byłem z obrazoburczych utworów w muzyce współczesnej. Z drugiej strony jednak miałem za sobą „Stabat Mater”, kompozycję, która była wtedy bardzo popularna. Być może właśnie dlatego się do mnie zwrócono. Zacząłem zbierać teksty, ale nie od razu byłem zdecydowany, którego ewangelistę wybiorę: Marka czy Łukasza. Nie chciałem ani Mateusza, ani Jana. Niedawno przeglądając moje szpargały znalazłem mały, kieszonkowy kalendarzyk z 1965 r., w którym zanotowałem właściwie wszystkie szkice, pierwsze idee, pomysły do Pasji. Przez rok zbierałem materiały, ale zbliżał się termin pierwszego wykonania. Byłem pod sporą presją czasu. Dokładnie to pamiętam, ponieważ wzięliśmy ślub z Elżbietą 18 grudnia. Nie miałem mieszania, wynajmowałem pokój w hotelu. Pojechaliśmy więc do domu pracy twórczej ZAIKSZAiKSZAIKS-u w Krynicy i tam na małym stoliku śniadaniowym, od którego partytura była dwa razy większa, pisałem Pasję.
Partytura powstała w ciągu sześć tygodni; w grudniu 1965 r. zacząłem ją pisać i pod koniec stycznia 1966 r. była już gotowa. Nie wiem jak napisałem ten utwór. Moim przewodnikiem był Bach i jego dwie Pasje. Strukturę swojego dzieła w pewien sposób wywiodłem z bachowskiej formy pasyjnego oratorium. Oczywiście ja napisałem swoją Pasję, jednak duch barokowej pasji był z Bacha, ale były też odniesienia do średniowiecznych misteriów religijnych.
Bachowską formę wypełnił pan swoją muzyką, w której, jak to jest opisane, melodyka chorału gregoriańskiego, polifonia niderlandzka i faktura weneckich chori spezzati spotkały się z ekspresją muzyki współczesnej.
To bardzo skomplikowany utwór polifoniczny, jednak ja już jako zupełnie młody człowiek, jako chłopiec właściwie, interesowałem się polifonią. I Dzięki temu mogłem utwór o tak złożonej architekturze napisać, właściwie bez problemu i szybko.
Powiedział pan kiedyś, że pańska sztuka, wyrastając z korzeni chrześcijańskich dąży do odbudowania przestrzeni metafizycznej człowieka, którą zniszczyły kataklizmy XX wieku.
Górnolotnie to zostało powiedziane, ale jest w tym pewna prawda, dotycząca również XXI wieku.
Pasja opisuje mękę i śmierć Chrystusa, ale nie tyko.
Zbliżało się wtedy Tysiąclecie Chrztu Polski. Kościół przygotowywał się do uroczystości, ale państwo starało się wszystko przemilczeć, nie zauważać tej ważnej daty w historii Polski. Millenium zatem było też jednym z głównych powodów skomponowania przeze mnie Pasji. Początkowo nie wiedziałem czy będzie ona wykonywana w kraju. Były to bowiem czasy, w których, jeśli jakiś utwór religijny miał być grany w filharmonii, to musiał być pozbawiony tekstu w programie.
bibl_1 Źródło: dostępny w internecie: https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1599161,Krzysztof-Penderecki-o-swojej-Pasji-sluchacz-staje-sie-uczestnikiem-ewangelicznej-opowiesci, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Polecenie 5
Wsłuchaj się we fragment Pasji według św. Łukasza i podaj obsadę wykonawczą części O Crux, ave Krzysztofa Pendereckiego.
RsAc3eieU7aP1
Krzysztof Penderecki, „Pasja według św. Łukasza, O Crux, ave”
Krzysztof Penderecki, „Pasja według św. Łukasza, O Crux, ave”
Krzysztof Penderecki, „Pasja według św. Łukasza, O Crux, ave”, 1965-1966, online-skills, CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Pasja według św. Łukasza, O Crux, ave”, 1965-1966, online-skills, CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Pasja według św. Łukasza, O Crux, ave”
Polecenie 5
R1ZHCL98M7UTA
Jest to stowarzyszenie autorów oraz największa w Polsce organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Zrzesza kompozytorów, autorów tekstów, scenarzystów, dramatopisarzy, tłumaczy, plastyków, choreografów i twórców z innych dziedzin sztuki, a także wydawców muzycznych. ZAiKS pobiera i przekazuje twórcom (oraz innym uprawnionym, np. wydawcom lub spadkobiercom) tantiemy należne za korzystanie z przysługujących im praw autorskich. Wypracowuje, promuje oraz wdraża w życie rozwiązania, które wspierają prawnie, materialnie i organizacyjnie twórców oraz proces tworzenia. ZAiKS jest jednym z największych w Polsce mecenasów kultury. Ze środków Funduszu Popierania Twórczości, a także wykorzystując inne mechanizmy wsparcia finansowego autorów i autorek co roku przekazuje twórcom i instytucjom kultury wiele milionów złotych na projekty i inicjatywy.
R15O14SU5Z8C7
Czarno‑biała grafika z cytatem autorstwa Krzysztofa Pendereckiego, wyśrodkowanym na jasnym tle i ujętym między cienkimi, poziomymi liniami przypominającymi pięciolinię. Tekst brzmi: „Kiedy w roku 1966 ukończyłem Pasję według świętego Łukasza, nazwano mnie zdrajcą awangardy. Nie była to jednak zdrada, lecz powrót do znaczenia. Muzyka nie może być pustymi dźwiękami: musi być nacechowana sensem”. Pod cytatem znajduje się mniejszy podpis informujący, że jest to fragment przemówienia wygłoszonego podczas uroczystości wręczenia nagrody TOTUS w Warszawie, 10.10.2015.
Krzysztof Penderecki o Pasji według św. Łukasza - fragment przemówienia z 10.10.2015
Źródło: Krzysztof Penderecki o Pasji według św. Łukasza - fragment przemówienia 10.10.2015, dostępny w internecie: https://penderecki-center.pl/lista-kompozycji.
Opera Diabły z Loudun
Na zamówienie Opery w Hamburgu kompozytor pisze swoją pierwszą operę Diabły z Loudun (1968‑69), która temat czerpie z powieści Aldousa Huxleya o tym samym tytule oraz opracowanego na jego podstawie dramatu Nowy Wspaniały ŚwiatJohna Whitinga.
R1ZFRAF8CNQ5Z
Grafika przedstawia futurystyczne miasto widziane przez nieregularny otwór skalny, jakby z wnętrza jaskini. Na pierwszym planie ciemne, chropowate ściany skały tworzą ramę dla widoku. W oddali rozciąga się nowoczesna metropolia z licznymi wysokimi, smukłymi wieżowcami o nietypowych, zaokrąglonych i cylindrycznych kształtach. Budynki mają metaliczny, jasny wygląd, a nad nimi rozciąga się lekko zachmurzone niebo. W lewym górnym rogu widoczne jest logo „MUZA”, a w dolnej części napis: „Huxley Nowy wspaniały świat”.
Aldous Huxley - Nowy wspaniały świat - w oryginale książka; tutaj postać słuchowiska, wyd. MUZA
Źródło: Aldous Huxley- Nowy wspaniały świat- w oryginale książka- tutaj postać słuchowiska wyd. MUZA, dostępny w internecie: https://audioteka.com/pl/audiobook/nowy-wspanialy-swiat/?gad_source=1&gad_campaignid=19639333168&gbraid=0AAAAADnbJaRes32s1fZsBAEXYvNU7ws58&gclid=CjwKCAiAmePKBhAfEiwAU3Ko3ONLU3altu_Rj7b6YX3g37RoKwgPqfT5DMpHn1jTK-1UTHlUEbuIlhoCaHYQAvD_BwE.
Po dwóch dniach od hamburskiej premiery kompozycja zabrzmiała w Stuttgarcie. Druga prezentacja utworu stała się sukcesem choć przebiegła w atmosferze skandalu. Po latach Penderecki w Rozmowach lusławickich z Mieczysławem Tomaszewskim tak opisywał szok wywołany inscenizacją autorstwa reżysera Günthera Rennera:
Rennert tak porozbierał zakonnice, że biskup napisał protest. Oczekiwał, że Diabły zostaną zdjęte z afisza. Mnie to wtedy bardzo zbulwersowało. Byłem dumny z tego, że biskup mi nie pozwala…”.
R1N5R4S2SNHG3
Ilustracja przedstawia polską premierę „Diabłów z Loudun” w Teatrze Wielkim w Warszawie. Na czarno- białym zdjęciu widać cztery postacie. Dwie po lewej stronie milczące, i dwie po prawej zwrócone w swoją stronę. Postacie posiadają charakterystyczne nakrycia głowy i kostiumy teatralne. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Penderecki szokował. Chciał szokować. Był twórcą zdeterminowanym i pewnym swojej artystycznej drogi. Mimo postępujących zmian w podejściu do własnej estetyki muzycznej już w drugiej połowie lat 60. sam kompozytor stawia punkt graniczny odejścia od awangardy w 1973 roku, kiedy to tworzy swoją I Symfonię. W tej odmienionej perspektywie stylistycznej zauważyć można powrót do tradycyjnych schematów formalnych, sięganie po tradycyjne gatunki oraz nawiązanie do tradycji muzycznej. Po dziewięciu latach od premiery Diabłów z Loudun powstała kolejna opera Krzysztofa Pendereckiego – Raj utracony (1978), zaś na przestrzeni kolejnych 13 lat Czarna maska (1986) i Ubu Rex (1991).
Ilustracja przedstawia polską premierę „Diabłów z Loudun” w Teatrze Wielkim w Warszawie. Na czarno- białym zdjęciu widać cztery postacie. Dwie po lewej stronie milczące, i dwie po prawej zwrócone w swoją stronę. Postacie posiadają charakterystyczne nakrycia głowy i kostiumy teatralne. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Penderecki szokował. Chciał szokować. Był twórcą zdeterminowanym i pewnym swojej artystycznej drogi. Mimo postępujących zmian w podejściu do własnej estetyki muzycznej już w drugiej połowie lat 60. sam kompozytor stawia punkt graniczny odejścia od awangardy w 1973 roku, kiedy to tworzy swoją I Symfonię. W tej odmienionej perspektywie stylistycznej zauważyć można powrót do tradycyjnych schematów formalnych, sięganie po tradycyjne gatunki oraz nawiązanie do tradycji muzycznej. Po dziewięciu latach od premiery Diabłów z Loudun powstała kolejna opera Krzysztofa Pendereckiego – Raj utracony (1978), zaś na przestrzeni kolejnych 13 lat Czarna maska (1986) i Ubu Rex (1991).
Polska premiera „Diabłów z Loudun” w Teatrze Wielkim w Warszawie, 1975, archiwum.teatrwielki.pl, CC BY 3.0.
RyVW90Qkh6CLI
Fotografia przedstawia Fragment partytury „Diabły z Loudun” Krzysztofa Pendereckiego. Kartka z pięciolinią zapisana symbolami, poziomymi strzałkami oraz nieczytelnym pismem odręcznym, użyto wielu kolorów, przeważa kolor fioletowy.
Krzysztof Penderecki, Fragment partytury „Diabły z Loudun” jako przykład współczesnego zapisu nutowego, Kolekcja Elżbiety Pendereckiej, dziennikpolski.24.pl
Źródło: Krzysztof Penderecki, Fotografia, Kolekcja Elżbiety Pendereckiej, dostępny w internecie: https://dziennikpolski24.pl/krzysztof-penderecki-partytura-i-ogrod-nowa-wystawa-w-bunkrze-sztuki/ga/c13-15538594/zd/48916810 [dostęp 11.01.2022], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Przełomy twórcze i wykonawcy muzyki Pendereckiego.
Utwory Krzysztofa Pendereckiego wykonują najwybitniejsi artyści na świecie. Na szczególną uwagę zasługuje postać wirtuoza, wiolonczelisty i dyrygenta Mścisława Rostropowicza. Artystów łączyła wieloletnia przyjaźń, która zaowocowała m.in. prawykonaniem dedykowanych Rostropowiczowi II Koncertu wiolonczelowego (1982) oraz kompozycji solowej Per Slava (1986).
Polecenie 6
Wysłuchaj poniższego fragmentu dzieła Pendereckiego. Co to za utwór i komu złożony jest hołd i uznanie?
R15pl9coxd1Vh1
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Sarabanda - J. S. Bach in memoriam”. Sarabanda J. S. Bach in memoriam jest utworem przeznaczonym na skrzypce. Posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę monofoniczną z elementami homofonii. Cechuje się smutnym charakterem.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Sarabanda - J. S. Bach in memoriam”. Sarabanda J. S. Bach in memoriam jest utworem przeznaczonym na skrzypce. Posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę monofoniczną z elementami homofonii. Cechuje się smutnym charakterem.
K. Penderecki, „Sarabanda - J. S. Bach in memoriam”, AMFN, CC BY 3.0.
K. Penderecki, „Sarabanda - J. S. Bach in memoriam”, AMFN, CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Sarabanda - J. S. Bach in memoriam”. Sarabanda J. S. Bach in memoriam jest utworem przeznaczonym na skrzypce. Posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę monofoniczną z elementami homofonii. Cechuje się smutnym charakterem.
Polecenie 6
R462KXD5GJ175
Sarabanda, często należała do formy tanecznej popularnej w epoce Baroku - suity.
Polecenie 7
poznaj kolejne eksperymenty dźwiękowe Pendereckiego. Z wiedzy, którą zdobyłeś/-łaś podczas lekcji spróbuj dokonać ich analizy dźwiękowo- stylistycznej. Więcej informacji na ich temat poszukaj w Internecie i wykorzystaj je przy ich omawianiu.
R18dNnjoLjlLT1
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „3 miniatury”.3 miniatury to cykl przeznaczony na skrzypce i fortepian. Posiadają wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechują się atonalnym, tajemniczym charakterem.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „3 miniatury”.3 miniatury to cykl przeznaczony na skrzypce i fortepian. Posiadają wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechują się atonalnym, tajemniczym charakterem.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „3 miniatury”.3 miniatury to cykl przeznaczony na skrzypce i fortepian. Posiadają wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechują się atonalnym, tajemniczym charakterem.
RwWqxqHVkYdv51
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. I”. Nagranie przedstawia pierwszą część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada szybkie tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, atonalnym charakterem.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. I”. Nagranie przedstawia pierwszą część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada szybkie tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, atonalnym charakterem.
K. Penderecki, „Divertimendo cz. I”, AMFN, CC BY 3.0.
K. Penderecki, „Divertimendo cz. I”, AMFN, CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. I”. Nagranie przedstawia pierwszą część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada szybkie tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, atonalnym charakterem.
RXqRkyBJP4fnr1
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. III”. Nagranie przedstawia trzecią część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, tajemniczym charakterem.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. III”. Nagranie przedstawia trzecią część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, tajemniczym charakterem.
K. Penderecki, „Divertimendo cz. III”, AMFN, CC BY 3.0.
K. Penderecki, „Divertimendo cz. III”, AMFN, CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: K. Penderecki, „Divertimendo cz. III”. Nagranie przedstawia trzecią część Divertimento. Utwór przeznaczony jest na wiolonczelę. Kompozycja posiada wolne tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się awangardowym, tajemniczym charakterem.
Polecenie 7
R19QNSL9A3R2C
Mścisław Rostropowicz to wybitny wiolonczelista, któremu Penderecki dedykował m.in II Koncert wiolonczelowy (1982) oraz kompozycję solową Per Slava (1986). A prywatnie jego prawdziwy przyjaciel.
Krzysztof Penderecki za pomocą swoich kompozycji wielokrotnie wskazuje na rolę twórcy jako uczestnika wydarzeń historii narodu i świata. Działo się tak choćby we wspomnianym już utworze Tren poświęconym pamięci ofiar bomby atomowej zrzuconej przez Amerykanów na Hiroszimę w 1945 roku. W sposób szczególny znów podkreślił swoje zainteresowania sonoryzmem. Poszukiwanie nowych brzmień poprzez rozszerzanie środków artykulacyjnych, brzmieniowych słyszalne jest tutaj zwłaszcza w instrumentach smyczkowych. Taki zabieg kompozytorski został użyty właśnie w Trenie ofiaromHiroszimy skomponowanym w 1960 r.
Polecenie 8
Posłuchaj fragmentu tego utworu, przepełnionego ideą XX‑wiecznego sonoryzmu i zwróć uwagę, jak ewolucja brzmienia współczesnych nurtów muzycznych jest mocno odmienna od tych które można było usłyszeć w minionych epokach.
RXHVKW2NhkFhR
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Krzysztof Penderecki, „Tren ofiarom Hiroszimy” (fragment), wykonanie: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent: Antoni Wit, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Antoni Wit, Krzysztof Penderecki, Tren ofiarom Hiroszimy (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Tren ofiarom Hiroszimy” (fragment), wykonanie: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent: Antoni Wit, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, Antoni Wit, Krzysztof Penderecki, Tren ofiarom Hiroszimy (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Utwór pod tytułem „Tren Ofiarom Hiroszimy” autorstwa Krzysztofa Pendereckiego w wykonaniu Narodowej Orkiestry Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach pod batutą Antoniego Wita. Fragment trwający jedną minutę i pięćdziesiąt cztery sekundy. Kompozycja jest wykonywana przez instrumenty smyczkowe. Utwór ma bardzo ilustracyjny charakter, wyjątkowo dramatyczny przebieg i wyjątkowo niepokojący, wręcz groźny nastrój.
Polecenie 8
RN4O4639S66KZ
Dies Irae (Oratorium Oświęcimskie, 1967) upamiętniającym ofiary faszyzmu w Auschwitz, Lacrimosa powstałej na prośbę Lecha Wałęsy dla uczczenia poległych stoczniowców, Agnus Dei napisane pod wpływem silnych przeżyć kompozytora po śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego, rodzaju symfonii/ symfonii wokalno‑instrumentalnej Siedmiu Bramach Jerozolimy zamówione na rocznicę 3000 lat Jerozolimy, czy Preludium dla pokoju z okazji 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej.
RA3XKGEPV5376
Czarno‑biała reprodukcja gęsto zapisanej partytury współczesnej, oznaczonej „Coro”, przeznaczonej na chór mieszany z podziałem na głosy (m.in. S – sopran, A – alt, T – tenor, B – bas), z dodatkowymi podziałami i sekcjami (np. I, II). Zapis ma charakter graficzny i nieregularny: zamiast tradycyjnych nut dominują krótkie kreski, znaki rytmiczne, skupiska dźwięków oraz liczne adnotacje słowne i skróty, częściowo zapisane ręcznie. Widać także tekst śpiewany (m.in. fragmenty w języku cerkiewnosłowiańskim, np. „Chrystos woskresie iz miertwych”). Systemy pięciolinii są rozciągnięte poziomo, a przestrzeń między nimi wypełniają różnorodne oznaczenia wykonawcze i dynamiczne, co nadaje całości bardzo złożony, eksperymentalny charakter.
Źródło: Krzysztof Penderecki- fragment zapisu partytury chóru Tren ofiarom Hiroszimy, dostępny w internecie: https://penderecki-center.pl/uploads/tren-ofiarom-hiroshimy.jpg.
Polskie Requiem Pendereckiego.
W XX w. msze za zmarłych o przeznaczeniu liturgicznym stanowią nurt poboczny. Requiem stanowią zwykle okazję do wyrażenia uniwersalnego przesłania, zwłaszcza po bolesnych doświadczeniach dwóch wojen światowych. Do tego nurtu zaliczyć można RequiemRomana Maciejewskiego (1910–1998) skomponowane w 1959 r., oraz War RequiemBeniamina Brittena ((1913–1976) powstałe w 1961 r. do tekstów poetyckich W. Owena.
Zdarza się, że sięgając po ten gatunek kompozytorzy składają hołd, jak ma to miejsce w przypadku powstającego etapami Polskiego Requiem Krzysztofa Pendereckiego, w którym nawiązał on, poprzez dedykacje, do współczesnej historii Narodu Polskiego. Oprócz tekstów mszalnych sięgnął Penderecki po fragmenty Psalmów Dawida, zaś tematem passacagliipassacagliapassacaglii uczynił suplikacjęsuplikacjasuplikacjęŚwięty Boże.
passacaglia
to barokowa forma muzyczna, wywodząca się z hiszpańskiego tańca ulicznego, charakteryzująca się ciągłymi wariacjami na temat powtarzającego się, ostinatowego wzoru basowego (basy ostinato), zazwyczaj w metrum trójdzielnym (3/4) i poważnym nastroju, bardzo podobna do chaconne, popularna u Bacha, Händla, Brahmsa i innych.
suplikacja
to uroczysta pieśń lub modlitwa błagalna o podniosłym charakterze, szczególnie znana jako katolicka pieśń pokutna rozpoczynająca się od Święty Boże, święty mocny, śpiewana w momentach nieszczęść i klęsk (powietrze, głód, ogień, wojna). Słowo to pochodzi z łaciny (supplicatio – błaganie) i oznacza pokorną prośbę o pomoc lub wstawiennictwo, obecną także w literaturze jako forma błagania bohaterów (np. w antyku).
Regina Chłopicka tak charakteryzuje to dzieło:
[...] Penderecki odnosząc się do tak wielu nie identyfikuje się z nikim. Znajduje swoją własną drogę i miejsce w historii gatunku, tworząc specyficzną syntezę tradycji i współczesności. Kompozytor nawiązuje do wielu tradycyjnych elementów, przekształca je, buduje nową ich hierarchię i podporządkowuje własnej, oryginalnej koncepcji wielkiej formy dramatycznej o monumentalnym, teatralnym charakterze. Polskie Requiem można by nazwać oratorium dramatycznym lub muzycznym teatrem oratoryjnym, którego tematem głównym jest postawa człowieka wobec śmierci. W centrum tego teatru stoi jednak nie Bóg, lecz człowiek rozdarty między nadzieją i zwątpieniem, wiarą i rozpaczą, człowiek, który poszukuje wartości uniwersalnych i stawia pytania o sens istnienia.
Części wraz z krótkim komentarzem do każdej:
1. Introitus – Requiem aeternam
Tradycyjny wstęp mszy żałobnej, otwiera utwór spokojnym, kontemplacyjnym nastrojem.
2. Kyrie
Modlitwa błagalna o miłosierdzie Boże, wyraża pokorę i żal.
3. Dies irae
Najbardziej dramatyczna część, ukazująca Dzień Sądu Ostatecznego; Penderecki używa tu ostrych kontrastów, sonorystycznych efektów i mocnych akordów.
4. Tuba mirum
Przypomina wezwanie trąbą apokalipsy; w Polskim Requiem często zintegrowana z dramatyczną ekspresją instrumentalną.
5. Rex tremendae
Błagalna modlitwa o miłosierdzie wobec Króla potężnego i budzącego grozę, wyraża majestat i powagę.
6. Recordare
Część refleksyjna i liryczna, zwraca się ku pamięci zmarłych.
7. Confutatis
Dramatyczne kontrasty między potępieniem a nadzieją; często zestawienie chóru i solistów.
8. Lacrimosa
Pełna łez - wyraża żal i lament; jedna z najbardziej rozpoznawalnych i emocjonalnych części. Została napisana jako jedna z pierwszych części i później włączona do całości Requiem) powstałej na prośbę Lecha Wałęsy dla uczczenia poległych stoczniowców.
Polecenie 9
Wysłuchaj fragmentu:
RrknkXRlIYFXP
Utwór: Krzysztof Penderecki, Polskie Requiem — Lacrimosa, wykonanie: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym, atonalnym charakterem.
Utwór: Krzysztof Penderecki, Polskie Requiem — Lacrimosa, wykonanie: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym, atonalnym charakterem.
Krzysztof Penderecki, „Polskie Requiem” — Lacrimosa, AMFN
Krzysztof Penderecki, „Polskie Requiem” — Lacrimosa, AMFN
Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.
Utwór: Krzysztof Penderecki, Polskie Requiem — Lacrimosa, wykonanie: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym, atonalnym charakterem.
Polecenie 9
R1FKZN4QCHLL5
Tradycyjny porządek części mszy żałobnej (Requiem) w klasycznym układzie: Introitus - Requiem aeternam, Kyrie, Graduale lub Offertorium, czasami także Tract, następnie sekwencja Dies irae z jej wewnętrznymi częściami: Tuba mirum, Rex tremendae, Recordare, Confutatis i Lacrimosa, dalej Offertorium (często w formie Domine Jesu lub Hostias), Sanctus, Benedictus, Agnus Dei oraz końcowa część Communio - Lux aeterna. warto dodać, że nie wszystkie Requiem mają dokładnie wszystkie te części - niektóre są pomijane lub łączone w nowoczesnych wersjach (np. u Pendereckiego).
9. Domine Jesu / Hostias / Sanctus (opcjonalnie)
W zależności od wersji, niektóre części tradycyjnej mszy Penderecki adaptuje lub łączy w nowe formy.
10. Agnus Dei
Modlitwa o pokój i przebaczenie, zamyka utwór refleksyjnym, spokojnym tonem. Napisane pod wpływem silnych przeżyć kompozytora po śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego
11. Lux aeterna
Pożegnanie zmarłych, światło wieczne; kończy Polskie Requiem spokojem i nadzieją.
Kolejnym aczkolwiek nawiązującym w stylistyce dziełem tego typu jest Oratorium Oświęcimskie (196o) samodzielny utwór Pendereckiego napisany z myślą i poświęcony pamięci ofiar obozu w Auschwitz. To monumentalne oratorium na solistów, chór i orkiestrę, o charakterze refleksyjnym i dramatycznym, nie jest częścią Requiem, choć język muzyczny (sonoryzm, kontrasty dynamiczne) jest bardzo podobny.
Iście gigantycznym dziełem jest wielka kompozycja oratoryjna o tematyce historyczno‑religijnej Siedem Bram Jerozolimy, pokazująca późniejszy, neoromantyczny etap twórczości Pendereckiego, inny od jego wcześniejszych, awangardowych eksperymentów sonorystycznych. Stanowi rodzaju symfonii/ symfonii wokalno‑instrumentalnej zamówionej na rocznicę 3000 lat Jerozolimy. Ostatnim, wymienionym przykładem twórczości Pendereckiego wartym wnikliwej analizy jest Preludium dla pokoju z okazji 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej.
Polecenie 10
Podaj z jakiej okazji powstał utwór Siedem bram Jerozolimy Krzysztofa Pendereckiego?
RhqFgEAcriwm7
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Siedem Bram Jerozolimy. Siedem Bram Jerozolimy to utwór przeznaczony na pięć głosów solowych, recytatora, trzy chóry mieszane i orkiestrę. Dzieło składa się z siedmiu części odpowiadających historycznym bramom Jerozolimy. Cechuje się zróżnicowanym charakterem, od spokojnego i tajemniczego, po ostry, ciężki, apokaliptyczny.
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Siedem Bram Jerozolimy. Siedem Bram Jerozolimy to utwór przeznaczony na pięć głosów solowych, recytatora, trzy chóry mieszane i orkiestrę. Dzieło składa się z siedmiu części odpowiadających historycznym bramom Jerozolimy. Cechuje się zróżnicowanym charakterem, od spokojnego i tajemniczego, po ostry, ciężki, apokaliptyczny.
Krzysztof Penderecki, „Siedem Bram Jerozolimy”, online-skills, CC BY 3.0.
Krzysztof Penderecki, „Siedem Bram Jerozolimy”, online-skills, CC BY 3.0.
Utwór muzyczny: Krzysztof Penderecki, Siedem Bram Jerozolimy. Siedem Bram Jerozolimy to utwór przeznaczony na pięć głosów solowych, recytatora, trzy chóry mieszane i orkiestrę. Dzieło składa się z siedmiu części odpowiadających historycznym bramom Jerozolimy. Cechuje się zróżnicowanym charakterem, od spokojnego i tajemniczego, po ostry, ciężki, apokaliptyczny.
Polecenie 10
R1DRAUEE462D9
Siedem bram Jerozolimy Krzysztofa Pendereckiego to rodzaj symfonii zaliczanej również jako symfonia wokalno‑instrumentalna.
Faza przemian prowadzi kompozytora na przełomie wieków w stronę powrotu do melodyki, ekspresji, emocjonalności, które wpisują twórczość mistrza w nurt neoromantyzmu. Ów duch nowego romantyzmu jest silnie odczuwalny w treściach muzycznych utworów, ale daje się również zauważyć w tytułach kolejno powstających kompozycji Pendereckiego: VIII Symfonia - Pieśni Przemijania (2005), Powiało na mnie morze snów…, Pieśni zadumy i nostalgii (2010).
Podsumowanie
R16qdgo3IRVPu
Ilustracja przedstawia Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego w Lutosławicach. Na zdjęciu widać prosty, niski budynek otoczony drzewami. Niebo jest bardzo zachmurzone. Do budynku prowadzi szeroka, piaskowa droga. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Od ponad czterdziestu lat Krzysztof Penderecki sadzi arboretum, ogród pełen drzew w swoim zabytkowym dworku w Lusławicach. Drzewa mistrza budzą się do życia i wzrastają podobnie jak jego kolejne kompozycje. Penderecki zgłębia istnienie dźwięku i przyrody, poszukuje analogii pomiędzy naturą a muzyką. Wskazuje na to, że zarówno drzewa jak i sztuka muszą być zakorzenione w ziemi‑tradycji i tylko wtedy są w stanie sięgać nieba, w myśl jego słów: „Bez korzeni nie ostoi się żadna twórczość”.
Ilustracja przedstawia Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego w Lutosławicach. Na zdjęciu widać prosty, niski budynek otoczony drzewami. Niebo jest bardzo zachmurzone. Do budynku prowadzi szeroka, piaskowa droga. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Od ponad czterdziestu lat Krzysztof Penderecki sadzi arboretum, ogród pełen drzew w swoim zabytkowym dworku w Lusławicach. Drzewa mistrza budzą się do życia i wzrastają podobnie jak jego kolejne kompozycje. Penderecki zgłębia istnienie dźwięku i przyrody, poszukuje analogii pomiędzy naturą a muzyką. Wskazuje na to, że zarówno drzewa jak i sztuka muszą być zakorzenione w ziemi‑tradycji i tylko wtedy są w stanie sięgać nieba, w myśl jego słów: „Bez korzeni nie ostoi się żadna twórczość”.
Europejskie Centrum Muzyki Krzysztofa Pendereckiego, Lusławice, Polska, malopolska.pl, CC BY 3.0.
Twórczość Krzysztofa Pendereckiego ukazuje wyjątkowo szerokie spektrum stylistyczne, które trudno zamknąć w jednym nurcie estetycznym. Od radykalnych eksperymentów brzmieniowych nowej awangardy, reprezentowanych przez Fluorescencje, kompozytor przeszedł do refleksyjnej muzyki sakralnej, czego przykładem jest Crux, ave. W utworze Sarabanda J.S. Bach in memoriam Penderecki podejmuje dialog z tradycją muzyczną, świadomie nawiązując do form i idei baroku. Kulminacją jego monumentalnego stylu wokalno‑instrumentalnego są Siedem bram Jerozolimy, dzieło osadzone w głębokim kontekście historycznym i biblijnym. Zróżnicowanie tych kompozycji pokazuje, że Penderecki nieustannie redefiniował własny język muzyczny. Dzięki temu stał się jedną z najważniejszych postaci polskiej i światowej muzyki XX wieku.
bg‑pink
Bibliografia
„Passio artis et vitae” Z Krzysztofem Pendereckim rozmawiają Anna i Zbigniew Baranowie, [w:] K. Penderecki, Labirynt czasu. Pięć wykładów na koniec wieku, Warszawa 1997, s. 13–14
Regina Chłopicka, Muzyka sakralna na chór a cappella Krzysztofa Pendereckiego, Pro Musica Sacra 11 (2013), s. 135–150 Akademia Muzyczna, Kraków
penderecki‑center.pl
polskieradio24.pl
encyklopedia.pwn.pl
sjp.pl
Sonoryzm
Sonoryzm
Kierunek muzyczny, którego myślą przewodnią stała się eksploracja brzmienia.
Klaster
Klaster
efekt brzmieniowy uzyskiwany poprzez współbrzmienie wszystkich pośrednich dźwięków wyznaczonego ambitusa. W przypadku klastera fortepianowego konstruuje się go za pomocą skali chromatycznej. W instrumentach smyczkowych istnieje możliwość budowy klastera w oparciu o skalę mikrotonową (odległość mniejsza niż półton).
Sonorystyka
Sonorystyka
(z łac. sonus = dźwięk, brzmienie) technika kompozytorska powstała w XX wieku. Traktuje brzmienie jako nadrzędną wartość dla struktury utworu.
Glissando
Glissando
płynne przejście z jednego dźwięku na drugi z wykorzystaniem dźwięków pośrednich skali danego instrumentu.
Technika mormoracyjna
Technika mormoracyjna
(bocca chiusa) technika wokalna polegająca na śpiewaniu z zamkniętymi ustami.
