Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
RSqyolPtf56PT
Obraz przedstawia pole bitwy. Na pierwszym planie widać żołnierzy na koniach. Każdy z nich trzyma chorągiew w barwach biało-żółtych. W centralnej części obrazu, na ziemi leżą zabite konie, żołnierze, połamane skrzynie. Na drugim planie, po prawej stronie widać chaty i płonące zabudowania.

Wojna polsko‑bolszewicka

Atak polskich ułanów na bolszewików pod Słuckiem
Źródło: Leonard Winterowski, licencja: CC BY 3.0.
RWmVClb9aynkz
1918 31 października/1 listopada 1918 początek walk o Lwów,
styczeń 1919 początek walk polsko-bolszewickich,
listopad 1919 zajęcie Lwowa przez Polskę,
kwiecień 1920 porozumienie między Józefem Piłsudskim i Symonem Petlurą - polska ofensywa na Ukrainie,
lipiec 1920 ofensywa gen. Tuchaczewskiego na Polskę,
lipiec 1920 utworzenie Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski,
13.8.1920 - 25.8.1920 bitwa warszawska,
18.3.1921 traktat ryski,
październik 1920 zajęcie Wileńszczyzny przez Polaków i utworzenie Litwy Środkowej.
Oś czasu - wojna polsko-bolszewicka
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wprowadzenie

O ile większość rozwiązań dotyczących zachodniej granicy Polski zapadło podczas konferencji wersalskiej lub w wyniku późniejszego arbitrażu mocarstw, o tyle granica wschodnia została ukształtowana przede wszystkim w wyniku działań militarnych. Zmagania o jej przebieg były nie tylko sporem o przynależność terytorialną niektórych obszarów, ale także walką o „być albo nie być” państwa polskiego. II Rzeczypospolita stanowiła dla bolszewików zaporę w szerzeniu ogólnoświatowej rewolucji proletariackiej. Gdyby Polska przegrała z Rosją bolszewicką, najprawdopodobniej zostałaby przez nią wchłonięta i stałaby się jedną z republik.

O kształcie granicy wschodniej zadecydowały również starcia z Ukraińcami. 
Dążenia Polski natrafiły na aspiracje ukraińskie, zmierzające do utworzenia niezależnego państwa na tych obszarach, do których pretensje zgłaszali również Polacy (przede wszystkim Galicja Wschodnia).

W samej Rzeczypospolitej ukształtowały się dwie wizje przebiegu granicy wschodniej, prezentowane przez wpływowych polityków polskich: Romana Dmowskiego
i Józefa Piłsudskiego.

Ćwiczenie 1
REN7d4cM1IEjt1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
R1NkRVzdXbPzy1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Dmowski był zwolennikiem koncepcji inkorporacyjnej, zakładającej włączenie w skład Rzeczypospolitej terenów zamieszkanych w większości przez ludność polskojęzyczną lub tych, na których Polacy znajdowali się w mniejszości, ale stanowili swego rodzaju elitę polityczną, gospodarczą i kulturalną. Liczył na to, że uda się doprowadzić 
do asymilacji osób innej narodowości, a tym samym utworzyć państwo jednonarodowe. Na wschodzie do Polski miały być przyłączone takie tereny jak Litwa, Galicja Wschodnia oraz ziemie po rzekę Berezynę.

Koncepcja federacyjna Józefa Piłsudskiego nawiązywała do idei monarchii jagiellońskiej. Piłsudski chciał powiązać Polskę sojuszem gospodarczym i militarnym z Ukrainą, Białorusią i Litwą. Państwa te oddzielałyby II RP od terytorium Rosji, a sam sojusz stanowiłby przeciwwagę dla dominacji Rosji i Niemiec w tej części Europy.

R1HztZhIYSLyy
Nagranie o koncepcji federacyjnej Józefa Piłsudskiego. Zawiera informacje o założeniach tej koncepcji.
Historia Polski. Od 11 listopada 1918 do 17 września 1939S. Cat‑Mackiewicz
S. Cat‑Mackiewicz Historia Polski. Od 11 listopada 1918 do 17 września 1939

[…] jeśli chodzi o Rosję, Piłsudski stał na brzegu oceanu ludzi pogrążonych w całkowitej anarchii. Żelazo się kuje, gdy jest gorące, a losy historii – w obliczu takich wydarzeń, jak rewolucja w Rosji. Piłsudski przede wszystkim bał się powrotu carskiej Rosji, obawiając się, że od razu sięgnie aż po Kalisz. […] W sprawie ukraińskiej czy litewskiej Piłsudski kierował się wyłącznie polską racją stanu. Po pierwsze dążył do rozczłonkowania Rosji, po drugie wierzył, że państwa graniczące z Polską, oswobodzone przez Polskę od Rosji, wpadną z łatwością pod wpływ Polski i że Polacy będą mogli je tak samo po pewnym czasie spolonizować, jak szlachta dawnej Rzeczypospolitej spolonizowała i Litwę, i Ruś.

wpb_0001 Źródło: S. Cat-Mackiewicz, Historia Polski. Od 11 listopada 1918 do 17 września 1939, Londyn 1941.
Polecenie 1

Wypisz plusy i minusy koncepcji inkorporacyjnej i federacyjnej. Oceń, na czym polegała ich słabość.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tc5uAYGEaH_00000014

Starcia z Ukraińcami

Próby ustanowienia granicy wschodniej rozpoczęły się jeszcze w trakcie I wojny światowej. Podyktowane były dążeniami Ukraińców do utworzenia własnego państwa.

Kiedy w Rosji władzę przejęli bolszewicy, Ukraińcy zdecydowali się na ogłoszenie niepodległości i utworzenie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Niemniej wojska ukraińskie nie były w stanie w starciu z bolszewikami utrzymać niezależności państwa. Toteż zwrócono się o pomoc do państw centralnych. Ukraińska delegacja przybyła na radziecko‑niemieckie rozmowy pokojowe w Brześciu. Zanim doszło 
do podpisania traktatu pokojowego państw centralnych i Rosji, wcześniej Niemcy i Austro‑Węgry podpisały porozumienie z URL. Zgodnie z nim (znalazło to później potwierdzenie w pokoju brzeskim), państwa centralne uznawały istnienie URL. Ponadto Niemcy i Austro‑Węgry odstępowały proklamowanej Ukraińskiej Republice Ludowej Chełmszczyznę z miastem Chełmem i część Podlasia. Natomiast teren Galicji Wschodniej miał stanowić odrębny, autonomiczny obszar należący do monarchii austro‑węgierskiej.

Dla zainteresowanych

Mimo, że traktat został podpisany i przez Niemcy, i przez Austro‑Węgry, Cesarstwo Niemieckie wolało widzieć „państwo ukraińskie” jako bardziej zależne od siebie. Toteż z inicjatywy Niemiec Pawło Skoropadski dokonał zamachu stanu i powołał Hetmanat (państwo istniało od kwietnia do grudnia 1918 roku), likwidując tym samym URL. Ponowna proklamacja niezależnego państwa ukraińskiego była efektem kapitulacji państw centralnych. Skoropadski stracił protektora. 14 grudnia 1918 roku Symon Petlura i Wołodymyr Wynnyczenko przeprowadzili przewrót wojskowy. Ponownie proklamowano Ukraińską Republikę Ludową. Podobnie jednak jak poprzednio, ogromnym zagrożeniem okazali się bolszewicy.

W sporach z Polakami najważniejszą rolę odgrywała jednak Galicja Wschodnia, która nie weszła w skład URL. Nie było możliwości wyznaczenia na tym obszarze granicy, która uwzględniałaby kwestie etniczne. Region zamieszkiwali Polacy (w miastach oraz w rejonach Lwowa i Tarnopola), Ukraińcy (głównie na wsi), Niemcy, Żydzi, Ormianie. Przez lata Austriacy wykorzystywali spory narodowe w tym rejonie. Kiedy ich wojska zaczęły się wycofywać ze Lwowa, przekazali władzę w mieście oraz magazyny z bronią Ukraińcom. W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku Ukraińcy proklamowali utworzenie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL), niezależnej od URL, zajmując gmachy publiczne i wojskowe Lwowa.

Decyzja o utworzeniu ZURL miała wpływ na rozpoczęcie starć polsko‑ukraińskich i zainicjowanie wojny o polską granicę wschodnią. Mieszkający we Lwowie Polacy rozpoczęli walkę o odzyskanie miasta z rąk ukraińskich. Do starć przystąpili ochotnicy. Podkreślany jest przede wszystkim udział dzieci i młodzieży, nazwanych Orlętami Lwowskimi. Najmłodszy z poległych uczestników walk miał 9 lat. Ci którzy zginęli znaleźli miejsce spoczynku na Cmentarzu Łyczakowskim. Wydzielona na ich pochówek część nosi nazwę Cmentarza Obrońców Lwowa, potocznie nazywana Cmentarzem Orląt Lwowskich.

Polecenie 2

Odszukaj w internecie obraz Wojciecha Kossaka upamiętniający młodych bohaterów Lwowa. Napisz, w jaki sposób są przedstawieni.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odszukaj w intrenecie obraz upamiętniający bohaterów Lwowa. Podaj jego nazwę.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Obraz Wojciecha Kossaka „Orlęta lwowskie”.

Dla zainteresowanych

Cmentarz Orląt Lwowskich został zbudowany w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Wzniesiono na nim pomnik Chwały. Po obu stronach pomnika umieszczono lwy z tarczami, na których znalazły się napisy: „Zawsze wierny” i „Tobie, Polsko”. Pomnik, podobnie jak cmentarz, został zniszczony: częściowo podczas II wojny światowej, ale głównie w latach 70. XX wieku w efekcie zwykłego barbarzyństwa. Odnowiono go dopiero na przełomie XX/XXI wieku. W 2005 roku dokonano jego uroczystego otwarcia (w obecności władz polskich i ukraińskich). Wydarzenie to potraktowano jako symbol pojednania polsko‑ukraińskiego.

tc5uAYGEaH_0000001I

Starcia z Ukraińcami

Polecenie 3

W dostępnych źródłach wiedzy sprawdź, czy w historii XX wieku doszło do konfliktu pomiędzy Polską a Ukrainą.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Z odsieczą mieszkańcom Lwowa, przybyły 20 listopada 1918 r. oddziały polskie dowodzone przez pułkownika Michała Tokarzewskiego‑Karaszewiczatc5uAYGEaH_000tp001Michała Tokarzewskiego‑Karaszewicza. Udało im się opanować miasto, jednak zmagania o Galicję Wschodnią i Wołyń trwały nadal. Wiosną 
1919 roku na teren Galicji skierowano Błękitną ArmięBłękitna ArmiaBłękitną Armię. W lipcu 1919 roku ofensywa Wojska Polskiego wyparła Ukraińców za rzekę Zbrucz. Zawieszenie broni między walczącymi stronami podpisano we wrześniu 1919 roku. 

Błękitna Armia
Ćwiczenie 3
RssH5U1PAkq4e1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ostateczne rozstrzygnięcie, przyznające Polsce sporny teren, było decyzją mocarstw i zapadło w marcu 1923 roku.

tc5uAYGEaH_000tp001
tc5uAYGEaH_0000001X

Pierwsze walki z bolszewikami

R1Ud1n18H0h7E1
Walka o granice II Rzeczypospolitej
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Walka o granice II Rzeczypospolitej. Na mapie zaznaczone są:

- ziemie przyznane Polsce traktatem wersalskim w czerwcu 1919 r.

- najdalszy zasięg wojsk bolszewickich w sierpniu 1920 r.

- proponowana tymczasowa granica polsko‑rosyjska, tzw. linia Curzona.

- terytorium zajęte przez generała Lucjana Żeligowskiego w 1920 r.

- najdalszy zasięg wojsk polskich w maju 1920 r.

Ziemie przyznane Polsce traktatem wersalskim w czerwcu 1919 r.:

- Pomorze Gdańskie;

- Wielkopolska.

Najdalszy zasięg wojsk bolszewickich w sierpniu 1920r. kształtował się na linii:

- Grudziądz;

- Włocławek;

- Płock;

- Nasielsk;

- Radzymin;

- okolice Warszawy;

- okolice Dęblina;

- Chełm;

- Zamość;

- Komarów;

- Rawa Ruska;

- Lwów;

- Stryj;

- okolice Czortkowa.

Proponowana tymczasowa granica polsko‑rosyjska, tzw. linia Curzona przebiegała w okolicach miast:

- Grodno;

- Białystok;

- Brześć Litewski;

- Komarów.

Terytorium zajęte przez generała Lucjana Żeligowskiego w 1920 r.

- Litwa Środkowa wraz z Wilnem.

Najdalszy zasięg wojsk polskich w maju 1920r. przebiegał w okolicach miast:

- Połock;

- Bobrujsk;

- Homel;

- Kijów;

- Bracław.

Miejsca bitew wojny polsko‑bolszewickiej w latach 1919‑1920:

- Warszawa;

- Radzymin.

Miejsca bitew z Ukraińcami podczas wojny polsko‑ukraińskiej:

- Lwów;

- Rawa Ruska;

- Czortków.

Po wycofaniu się na początku 1919 roku wojsk niemieckich z terenów wschodnich, 
na obszary te wkroczyła armia bolszewicka, mająca za zadanie zrealizować wizję ogólnoświatowej rewolucji proletariackiej. Na zajętych terenach bolszewicy utworzyli kontrolowaną przez siebie Litewsko‑Białoruską Republikę Socjalistyczną. Polacy postanowili przeszkodzić w realizacji tych planów, zwłaszcza że zagrażały one 
nie tylko spójności terytorialnej, ale także suwerenności państwa polskiego. 
Do pierwszych starć między Polakami i bolszewikami doszło w lutym 1919 roku pod Berezą Kartuską. Polacy w ofensywie wiosennej odnosili sukcesy, wypierając stopniowo Armię Czerwoną. W kwietniu zdobyli Wilno. Wówczas Piłsudski wydał „Manifest do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”.

RfM7nqcgGS5wI
Nagranie manifestu Józefa Piłsudskiego do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zawiera informacje o słuszności wkroczenia wojsk na litewski teren.
Manifest Józefa Piłsudskiego do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego
Manifest Józefa Piłsudskiego do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego

Kraj Wasz od stu kilkudziesięciu lat nie zna swobody, uciskany przez wrogą przemoc rosyjską, niemiecką, bolszewicką – przemoc, która nie pytając ludności, narzucała jej obce wzory postępowania, krępujące wolę, często łamiące życie. Ten stan ciągłej niewoli, dobrze mi znanej osobiście, jako urodzonemu 
na tej nieszczęśliwej ziemi, raz nareszcie musi być zniesiony i raz wreszcie na tej ziemi, jakby przez Boga zapomnianej, musi zapanować swoboda i prawo wolnego, niczym nie skrępowanego wypowiedzenia się o dążeniach i potrzebach. Wojsko Polskie, które z sobą przyprowadziłem, dla wyrzucenia panowania gwałtu i przemocy, dla zniesienia rządów krajem wbrew woli ludności - wojsko niesie Wam wszystkim wolność i swobodę. Chcę dać Wam możność rozwiązania spraw wewnętrznych, narodowościowych i wyznaniowych, tak jak sami tego sobie życzyć będziecie, 
bez jakiegokolwiek gwałtu lub ucisku ze strony Polski.

wpb_0002 Źródło: Manifest Józefa Piłsudskiego do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, [w:] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe: wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. 5, Warszawa 1937, s. 75–76.
Polecenie 4

Wymień propozycje Piłsudskiego zawarte w manifeście. Oceń, czy Litwini mogli być nimi zainteresowani? Przedstaw argumenty na poparcie własnego wyboru.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tc5uAYGEaH_0000002D

Wyprawa kijowska

Latem 1919 roku wojska polskie zajęły znaczną część Białorusi i Wołynia. Piłsudski zdecydował się jednak zatrzymać ofensywę, ponieważ w wojnie domowej w Rosji przewagę zdobyli biali i armia bolszewicka była bliska całkowitej porażki. Biali chcieli powrotu do granic sprzed I wojny. Tym samym nie widzieli możliwości utworzenia niepodległego państwa polskiego. Wydawało się, że bardziej skłonni do kompromisu w tej kwestii będą bolszewicy.

Przestój w działaniach zbrojnych z Polską został wykorzystany przez bolszewików, którzy odnieśli sukces w wojnie domowej i rozpoczęli przygotowania do zmagań militarnych z II RP. Pod koniec marca 1920 roku wywiad polski złamał szyfr stosowany przez bolszewików i zdobył plany, które zapadły na ich naradzie wojskowej w Smoleńsku. Jednoznacznie wskazywały one, że bolszewicy zamierzają przystąpić 
do ataku na Polskę. Piłsudski postanowił więc ich uprzedzić. Poszukiwał też sojusznika w walce z bolszewikami (przy okazji realizując koncepcję federacyjną) i prowadził rozmowy z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej. Na mocy porozumienia z atamanemtc5uAYGEaH_000tp002atamanem Symonem Petlurątc5uAYGEaH_000tp003Symonem Petlurą, który stał na czele URL, doprowadził do uznania przez Ukraińców polskich praw do Wołynia i Galicji Wschodniej, w zamian obiecując sojusz wojskowy i poparcie militarne w celu wyparcia wojsk bolszewickich z terenów naddnieprzańskich. Sprzymierzone wojska polsko‑ukraińskie rozpoczęły 25 kwietnia 1920 roku ofensywę na Ukrainie, zajmując w maju Kijów. Mimo sukcesów nie udało się rozbić Armii Czerwonej. Okazało się także, że poparcie społeczeństwa ukraińskiego dla Petlury jest niewielkie. Większość Ukraińców uznała, że ataman poszedł na zbyt duże ustępstwa terytorialne wobec Polski.

RfgbSQWKyFqvG
Spotkanie Józefa Piłsudskiego z Symonem Petlurą w Kijowie
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Ćwiczenie 4
R1MHf6NtO506T1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Po zwycięstwie nad białymi oraz wzmocnieniu armii przez część oficerów i żołnierzy przeciwnika, bolszewicy już w czerwcu 1920 roku rozpoczęli kontrofensywę.

Pomocna w osiąganiu zwycięstw okazała się akcja propagandowa. Głoszono m.in., 
że imperialna Polska chce zdusić robotniczo‑chłopską Rosję. Do Armii Czerwonej zaczęli wstępować ochotnicy, poczuwający się do spełnienia patriotycznego obowiązku wobec ojczyzny. Armia Czerwona podjęła działania zaczepne na Ukrainie. 10 czerwca 1920 roku bolszewikom udało się ponownie zająć Kijów.

Polecenie 5

Przyjrzyj się jeńcom bolszewickim wziętym do niewoli polskiej. Napisz, jaki nasuwa Ci się wniosek co do stanu Armii Czerwonej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wyjaśnij, dlaczego do Armii Czerwonej zaczęli wstępować ochotnicy.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Mężczyźni chcieli w ten sposób spełnić obowiązek patriotyczny wobec ojczyzny.

R1ZsmcTeB6I4S
Jeńcy bolszewiccy po Bitwie Warszawskiej
Źródło: a. nn., domena publiczna.
tc5uAYGEaH_000tp002
tc5uAYGEaH_000tp003
tc5uAYGEaH_00000039

Ofensywa bolszewików

Po sukcesie kijowskim przyszły kolejne. 4 lipca ruszyła ofensywa bolszewicka Michaiła Tuchaczewskiego. W ciągu kilkunastu dni czerwonoarmiści zajęli Mińsk, Wilno, Grodno. Podpisali też z Litwą układ oddający jej Wilno, a w zamian państwo litewskie zgodziło się na przemarsz wojsk bolszewickich przez swoje terytorium. Na froncie południowym wojska polskie także zaczęły się wycofywać, opuszczając linię obrony nad Bugiem. Co gorsza, 4. armia bolszewicka, prowadząca działania wzdłuż granicy z Prusami Wschodnimi, wdarła się pod Mławę i Płock. W reakcji na trudną sytuację 
na froncie, powołano Radę Obrony Państwa, składającą się z przedstawicieli parlamentu, rządu i władz wojskowych. Na jej czele stanął Józef Piłsudski.

R1Ud1n18H0h7E1
Walka o granice II Rzeczypospolitej
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Walka o granice II Rzeczypospolitej. Na mapie zaznaczone są:

- ziemie przyznane Polsce traktatem wersalskim w czerwcu 1919 r.

- najdalszy zasięg wojsk bolszewickich w sierpniu 1920 r.

- proponowana tymczasowa granica polsko‑rosyjska, tzw. linia Curzona.

- najdalszy zasięg wojsk polskich w maju 1920 r.

Ziemie przyznane Polsce traktatem wersalskim w czerwcu 1919 r.:

- Pomorze Gdańskie;

- Wielkopolska.

Najdalszy zasięg wojsk bolszewickich w sierpniu 1920 r. kształtował się na linii:

- Grudziądz;

- Włocławek;

- Płock;

- Nasielsk;

- Radzymin;

- okolice Warszawy;

- okolice Dęblina;

- Chełm;

- Zamość;

- Komarów;

- Rawa Ruska;

- Lwów;

- Stryj;

- okolice Czortków.

Proponowana tymczasowa granica polsko‑rosyjska, tzw. linia Curzona przebiegała w okolicach miast:

- Grodno;

- Białystok;

- Brześć Litewski;

- Komarów.

Najdalszy zasięg wojsk polskich w maju 1920 r. przebiegał w okolicach miast:

- Połock;

- Bobrujsk;

- Homel;

- Kijów;

- Bracław.

Miejsca bitew wojny polsko‑bolszewickiej w latach 1919‑1920:

- Radzymin;

- Warszawa.

Miejsca bitew wojny polsko‑ukraińskiej:

- Lwów;

- Rawa Ruska;

- Czortków.

Polecenie 6

Na podstawie mapy, wskaż miejsca bitew wojny polsko‑ukraińskiej w latach 1918‑1919.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie opisu mapy, wskaż miejsca bitew wojny polsko‑ukraińskiej w latach 1918‑1919.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Lwów, Rawa Ruska, Czortków.

Ćwiczenie 5
R1CcRDPuZ85Oi1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Za pośrednictwo w rozmowach z Rosją, państwa zachodnie domagały się wyrażenia zgody przez Polskę na ustalenie granicy wschodniej na linii Curzona [czyt.: ker‑zona]. Termin powstał od nazwiska ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, który w 1919 roku zaproponował jej kształt. Była to zasadniczo granica zachodnia Rosji 
po III rozbiorze Polski na linii Bugu. Natomiast na południu przecinała ziemie Rzeczypospolitej, znajdujące się od 1772 roku pod zaborem austriackim. Wspomniana linia miała mieć charakter granicy rozejmowej.

Polacy mieli również zaakceptować decyzję państw zachodnich o oddaniu Wilna Litwie i przyjąć narzucone rozwiązania dotyczące Śląska Cieszyńskiego. Zgoda Władysława GrabskiegoWładysława GrabskiegoWładysława Grabskiego na wejście w życie wspomnianych decyzji doprowadziła do upadku jego rządu i powołania Rządu Obrony NarodowejRządu Obrony NarodowejRządu Obrony Narodowej z Wincentym Witosem jako premierem. W Mińsku rozpoczęły się pertraktacje polsko‑bolszewickie. Nie przyniosły one jednak żadnych rezultatów, ponieważ bolszewicy, wierząc w zwycięstwo, przedstawili żądania nie do zaakceptowania dla strony polskiej. Domagali się m.in. redukcji liczebności armii polskiej, ograniczenia zbrojeń, oddania części uzbrojenia Wojska Polskiego. Bolszewicy próbowali też realizować politykę faktów dokonanych. W Tarnopolu władzę przejął Galicyjski Komitet Rewolucyjny, a 28 lipca 1920 roku w opanowanym przez nich Białymstoku władzę objął utworzony 23 lipca w Smoleńsku Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który miał pełnić funkcję komunistycznego organu władzy na terenach II RP. Na jego czele stanęli Feliks Dzierżyński i Julian Marchlewski. Najprawdopodobniej był to pierwszy krok do przygotowania ziem polskich do uczynienia z nich republiki sowieckiej.

Władysława Grabskiego
Rządu Obrony Narodowej
tc5uAYGEaH_0000003W

Propaganda w wojnie z bolszewikami

W okresie wojny polsko‑bolszewickiej ogromną rolę odegrała propaganda. Obie strony starały się przedstawić prowadzone działania wojenne jako „jedynie słuszne”. Bolszewicy, wykorzystując sympatie rewolucyjne w Europie i docierając poprzez 
III Międzynarodówkę do członków partii komunistycznych w krajach europejskich, starali się uniemożliwić dostarczenie pomocy, choćby transportów broni wysyłanych przez ententę. W Niemczech strajkujący robotnicy zatrzymywali pociągi, które wiozły broń dla walczących Polaków. W tym kraju propaganda trafiła na wyjątkowo podatny grunt – społeczeństwo miało żal o postanowienia traktatu wersalskiego. Podczas działań rozwieszano plakaty, rozrzucano ulotki.

R1N6O2JZcEU2y
Bolszewicki plakat propagandowy. Podpisane postacie: „czerwonoarmista, polski pan i baron Wrangel”. „Pospiesz się, żeby pana jak najmocniej nadmuchać, barona też nie zapomnij”.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
ROp06Br3r4Ghv
Polski plakat rekrutacyjny
Źródło: a. nn., domena publiczna.
R1bc9AKexVVlR
Polski plakat propagandowy
Źródło: a. nn., domena publiczna.
R11Vi8mY9ELpA
Bolszewicki plakat propagandowy, „Oto, czym kończy się pański plan (plan panów)”. Na sztandarze: „Niech żyje sowiecka Polska”. W prawym górnym rogu: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się”.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
DziełaWładimir Iljicz Lenin
Władimir Iljicz Lenin Dzieła

Prowadząc ofensywę przeciwko Polsce, prowadzimy jednocześnie ofensywę przeciwko entencie, rozbijając armię polską, rozbijamy pokój wersalski, na którym opiera się cały system stosunków międzyludzkich.

wpb_0003 Źródło: Władimir Ilijicz Lenin, Dzieła, s. 30.
Ćwiczenie 6
Ro0VNJ2YfnNpJ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Przeczytaj powyższy tekst źródłowy. Wyjaśnij, jak rozumiesz słowa „rozbijając armię polską, rozbijamy pokój wersalski”.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Zdobycie Polski było pogwałceniem powojennego ładu i porządku ustalonego podczas konferencji paryskiej.

Ćwiczenie 7
RTKWRda1z1cFy1
ćwiczenie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1HdBrTNKPZo1
Ćwiczenie 7
Wskaż, kto sprawował władzę w Rosji za czasów wojny polsko-bolszewickiej: Możliwe odpowiedzi: 1. Włodzimierz Lenin, 2. Lew Trocki
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
tc5uAYGEaH_00000050

Bitwa Warszawska – cud nad Wisłą

Na początku sierpnia 1920 roku sytuacja państwa polskiego wydawała się dramatyczna. Oddziały Armii Czerwonej podeszły pod Warszawę. Rząd i władze wojskowe ogłosiły pełną mobilizację. W szeregi armii polskiej wstąpiło około 100 tys. ochotników. Oddawano pieniądze i kosztowności, wspierając Fundusz Obrony Państwa. Polskie władze wojskowe przygotowały koncepcję oparcia obrony na linii Wisły. 13 sierpnia rozpoczęły się działania na przedpolach Warszawy (w rejonie Radzymina i Ossowa).

RRbnLyTsG0PNx
Rozmowa przed bitwą warszawską dwóch dowódców polskich: Józefa Piłsudskiego i Edwarda Rydza-Śmigłego
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 7

Poszukaj w dostępnych źródłach i wymień, działania Edwarda Rydza‑Śmigłego w czasie wojny polsko‑bolszewickiej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tc5uAYGEaH_0000005C

Od 15 sierpnia, od zaciętych walk o Radzymin, szala zwycięstwa zaczęła się przechylać na stronę polską. Podjęta przez Piłsudskiego ofensywa znad rzeki Wieprz doprowadziła do wsparcia obrońców stolicy pod Radzyminem i w konsekwencji do rozbicia trzonu armii Tuchaczewskiego. Jej resztki przekroczyły granice Prus Wschodnichtc5uAYGEaH_000tp004Prus Wschodnich. Tam Niemcy nie rozbroili oddziałów, lecz pozwolili im w pełnym rynsztunku przekroczyć granice państwa rosyjskiego. Pod koniec sierpnia wszystkie oddziały przeszły Bug. Ostateczną klęskę pod Komarowem na Lubelszczyźnie poniosła też armia Budionnegotc5uAYGEaH_000tp005Budionnego (31 sierpnia 1920 roku).

R1OM7b5r6000v1
Bitwa Warszawska
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Bitwa warszawska. Na mapie zaznaczone są:

- położenie wojsk polskich i bolszewickich 14‑15 sierpnia.

- główne kierunki natarć wojsk polskich, Armii Czerwonej.

- główne bitwy.

- linie frontów.

- dowódcy wojsk polskich.

Położenie wojsk polskich i bolszewickich 14‑15 sierpnia były w oparciu o:

- rzekę Wisła;

- rzekę Wieprz.

Główne kierunki natarć wojsk polskich, w dniach 16‑18 sierpnia były znad:

- rzeki Wisły;

- rzeki Wieprz.

Główne kierunki natarć Armii Czerwonej, w dniach 16‑18 sierpnia były znad miejscowości:

- Działdowo;

- Sierpc;

- Parczew;

- Włodawa.

Główne bitwy toczyły się w miejscowościach:

- Mława;

- Nasielsk;

- Radzymin;

- Mińsk Mazowiecki.

Linia frontu wojsk polski z dnia 18 sierpnia przebiegała w okolicach miejscowości:

- Brodnica;

- Nieszawa;

- Włocławek;

- Płock;

- Płońsk;

- Ciechanów;

- Pułtusk;

- Węgrów;

- Drochiczyn;

- Brześć Litewski;

- Włodawa.

Linia frontu z dnia 22 sierpnia przebiegała w okolicach miejscowości:

- Mława;

- Łomża;

- Białystok

- Białowieża;

- Brześć Litewski.

Linia frontu z dnia 25 sierpnia przebiegała w okolicach miejscowości:

- Augustów;

- Swisłocz;

- Białowieża;

- Brześć Litewski.

Dowódca Frontu Pólnocnego:

- gen. J. Haller.

Dowódca Frontu Środkowego

- gen. E. Rydz‑Śmigły.

Polecenie 8

Odczytaj z mapy, gdzie doszło do największych starć. Poszukaj w innych źródłach, kto dowodził polskimi wojskami.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Na podstawie opisu mapy wymień, miejsca gdzie doszło do największych starć. Poszukaj w innych źródłach kto dowodził polskimi wojskami.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Do największych starć doszło w bitwach pod: Mławą, Nasielskiem, Radzyminem, Mińskiem Mazowieckim. Polskimi żołnierzami dowodził gen. J. Haller i gen. E. Rydz‑Śmigły.

Ćwiczenie 8
R10P2Oni3MKxA1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tc5uAYGEaH_000tp004
tc5uAYGEaH_000tp005
tc5uAYGEaH_0000005Y

Bitwy wojny polsko‑bolszewickiej

RUQgPLmFw9g9S
Atak polskich ułanów na bolszewików pod Słuckiem
Źródło: Leonard Winterowski, licencja: CC BY 3.0.

Atak 3. Pułku Ułanów Śląskich pod Słuckiem był zaledwie jednym z tematów malarstwa batalistycznego prezentującego starcia wojny polsko‑bolszewickiej.

Polecenie 9

Odszukaj inne przykłady artystycznych przedstawień wojny polsko‑bolszewickiej.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź na pytanie. Czy znasz jakieś filmy przedstawiające wojnę polsko‑bolszewicką lub samą bitwę warszawską? Jeśli tak, podaj ich tytuły.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: np. film 1920 Bitwa warszawska w reżyserii Jerzego Hoffmana.

Bitwa Warszawska została nazwana „cudem nad Wisłą”. Przełom w niej nastąpił 
15 sierpnia – w kalendarzu liturgicznym obchodzone jest wówczas święto Matki Boskiej Zielnej. Forsowano więc, zwłaszcza Narodowa Demokracja, tezę o opiece sił nadprzyrodzonych, które pomogły w sukcesie. Dyskredytowano w ten sposób zasługi głównego inicjatora pomysłu bitwy warszawskiej Józefa Piłsudskiego oraz dowódcy frontu środkowego Edwarda Rydza‑Śmigłegotc5uAYGEaH_000tp006Edwarda Rydza‑Śmigłego, którego uderzenie na lewe skrzydło armii bolszewików odcięło im drogę odwrotu spod Warszawy.

RKMPWlchR06bx
Nagranie osiemnastej decydującej bitwy Edgar Vincent D'Abernon. Zawiera informacje o bitwie warszawskiej.
Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920Edgar Vincent D'Abernon
Edgar Vincent D'Abernon Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920

Współczesna historia nie zna wydarzeń posiadających większe znaczenie niż bitwa pod Warszawą w roku 1920. Nie zna zaś ani jednego, które byłoby mniej doceniane. […] Gdyby bitwa pod Warszawą zakończyła się była zwycięstwem bolszewików, nastąpiłby punkt zwrotny w dziejach Europy, nie ulega bowiem najmniejszej wątpliwości, iż z upadkiem Warszawy środkowa Europa stanęłaby otworem dla propagandy komunistycznej i dla sowieckiej inwazji […]. W wielu sytuacjach historycznych Polska była przedmurzem Europy przeciw inwazji azjatyckiej. W żadnym atoli momencie zasługi położone przez Polskę nie były większe, w żadnym momencie niebezpieczeństwo nie było groźniejsze.

wpb_0004 Źródło: Edgar Vincent D'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920, Warszawa 1937, s. 10.
Polecenie 10

Jakimi słowami brytyjski polityk i pisarz określił znaczenie bitwy warszawskiej? Przedstaw własną opinię na ten temat i uzasadnij ją.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Kolejne miesiące przyniosły dalsze sukcesy Polaków. W dniach 22–28 września 
1920 roku rozegrana została następna ważna bitwa – nad Niemnem. Polacy stopniowo odzyskiwali tereny utracone na rzecz bolszewików.

tc5uAYGEaH_000tp006
tc5uAYGEaH_0000006H

Traktat ryski

Wobec zbliżającej się zimy, a także z powodu zmęczenia, zdecydowano się rozpocząć rozmowy pokojowe. 18 października 1920 roku przerwano działania wojenne, 
18 marca 1921 roku w Rydze podpisano porozumienie kończące wojnę.

Zgodnie z traktatem, granica miała przebiegać od linii Dźwiny poprzez Białoruś 
do Zbrucza i Dniestru. Oprócz tego, obie strony zobowiązały się do nieingerowania w swoje wewnętrzne sprawy, zrzekały się roszczeń finansowych. Rosja miała zwrócić Polsce dobra zagarnięte w czasach carskich. Polacy uznali także panowanie Rosji nad Ukrainą, zrezygnowali z roszczeń do części ziem białoruskich, które gotowi byli oddać Rosji.

R1Ud1n18H0h7E1
Walka o granice II Rzeczypospolitej
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY 3.0.

Mapa walka o granice II Rzeczypospolitej. Na mapie przedstawione są:

- sąsiedzi Polski po I wojnie światowej.

- ziemie przyznane Polsce w Rydze w marcu 1921 r.

Sąsiedzi Polski po I wojnie światowej:

- Niemcy;

- Czechosłowacja;

- Rumunia;

- Rosja Sowiecka;

- Litwa;

- Prusy Wschodnie.

Ziemie przyznane Polsce traktatem ryskim:

- część zachodniej Białorusi (bez Mińska) i Ukrainy, bez Kamieńca Podolskiego.

- na północy granice wyznaczała rzeka Dźwina;

- na południu rzeka Zbrucz i Dniestr.

Polecenie 11

Patrząc na przebieg granicy wyznaczonej przez traktat ryski, napisz, która koncepcja – federacyjna Piłsudskiego czy inkorporacyjna - Dmowskiego, okazała się bliższa realizacji.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Wyjaśnij, która koncepcja - federacyjna Piłsudskiego czy inkorporacyjna - Dmowskiego, okazała się bliższa realizacji po pokoju ryskim.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Odpowiedź: Bliższa realizacji okazała się koncepcja inkorporacyjna Romana Dmowskiego. W skład państwa polskiego wcielono znaczne tereny na wschodzie.

Polecenie 12

Wyjaśnij, czy postanowienia pokoju ryskiego, były korzystne dla Polski. Uzasadnij swoją odpowiedź.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Dla zainteresowanych

R5SIckV0E0KA0
Ochotniczy Szwadron Śmierci w walce o Lwów w 1920 r.
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 13

Znajdź i wypisz informacje o kobietach, uczestniczkach walk polsko‑ukraińskich lub polsko‑bolszewickich.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tc5uAYGEaH_00000073

Problem Wileńszczyzny

Jeszcze przed zawarciem traktatu ryskiego rozwiązano problem Wileńszczyzny. Podczas konferencji w Spa delegacja polska, chcąc otrzymać pomoc od państw zachodnich, wyraziła zgodę na oddanie Wilna Litwie. Bolszewicy, podczas zwycięskiego marszu, zdobyli Wilno i przekazali je państwu litewskiemu. Teraz z kolei, w wyniku sukcesów ofensywy polskiej, wojska polskie ponownie wkroczyły na teren Wileńszczyzny. Piłsudski, nie chcąc oficjalnie wystąpić przeciwko decyzji państw zachodnich, jak i układowi sowiecko‑litewskiemu, wykonał polityczny manewr. Polecił gen. Lucjanowi Żeligowskiemu, dowódcy dywizji białorusko‑litewskiej, „zbuntować się” i „samowolnie” wkroczyć do Wilna, a następnie dokonać procesu „sterowanego samookreślenia” tego terenu pod kontrolą polską. W ten sposób zajęto Wileńszczyznę (październik 1920) i utworzono Litwę Środkową, która blisko dwa lata była terenem formalnie niezależnym. Kiedy nie udało się stworzyć federacji z Litwą, na co liczył Piłsudski, na Wileńszczyźnie przeprowadzono w 1922 roku wybory 
do lokalnego Sejmu Wileńskiego, a ten opowiedział się za przyłączeniem Wileńszczyzny do Polski. Litwa nie pogodziła się z zaistniałą sytuacją. Do 1927 roku oficjalnie uznawała, że pozostaje z Polską w stanie wojny. Stosunki dyplomatyczne nawiązano dopiero w 1938 roku, po wystosowaniu przez Polskę ultimatum.

Polecenie 14

Na podstawie tekstu źródłowego wyjaśnij znaczenie pojęcia „bunt Żeligowskiego”. Oceń postępowanie generała.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R1U8BpEnopGBN
Nagranie generała Lucjana Żeligowskiego o tzw. buncie litewsko-białoruskiej Dywizji. Zawiera informacje o zajęciu Wilna.
Generał Lucjan Żeligowski o tzw. buncie litewsko‑białoruskiej dywizji
Generał Lucjan Żeligowski o tzw. buncie litewsko‑białoruskiej dywizji

Marszałek ocenił sytuację. Bolszewicy oddali Wilno rządowi kowieńskiemu [Litwie]. Polska nie może tu nic zrobić, gdyż nie pozwolą na to państwa koalicji i ponieważ w Spa Wilno zostało przez rząd polski oddane Litwie. Jeśli teraz Wilna nie wyratujemy, to historia nam tego nie daruje. I nie tylko Wilna. Musimy odbudować Litwę. Może to zrobić tylko sama ludność, jej synowie Litewsko‑Białoruskiej Dywizji. Trzeba, aby ktoś wziął na siebie całą sprawę. Marszałek uważał, że tylko ja mogę to zrobić. Tylko pamiętać należy, że wszystkich mamy przeciwko sobie, nawet społeczeństwo polskie, które nie rozumie sprawy litewskiej. Może nastąpić chwila, mówi Marszałek – kiedy będzie Pan miał przeciwko sobie nie tylko opinię świata, ale i Polski. Może nastąpić chwila, że nawet ja będę zmuszony pójść przeciw Panu. Trzeba to wszystko wziąć na siebie. Tego nie mogę rozkazywać, takich rzeczy się nie rozkazuje.

9 października 1920 na czele wojsk złożonych z synów Litwy i Białorusi zajął Wilno nie generał polski Żeligowski, ale Litwin Żeligowski, ten, który będąc małym chłopcem, przychodził z Żupran do Wilna na egzamin i nocował na ławkach miejskich ogrodów.

wpb_0005 Źródło: Generał Lucjan Żeligowski o tzw. buncie litewsko‑białoruskiej dywizji, [w:] Lucjan Żeligowski, Niepodległość, t. 3, Londyn 1951, s. 164–165.
Polecenie 15

Przeczytaj wiersz Kazimiery Iłłakowiczówny Odpoczynek Żeligowskiego
Czy można potraktować go jako wyraz wątpliwości gen. Żeligowskiego 
(lub społeczeństwa polskiego) co do przejęcia Wilna? Uzasadnij odpowiedź.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Odpoczynek ŻeligowskiegoKazimiera Iłłakowiczówna
Kazimiera Iłłakowiczówna Odpoczynek Żeligowskiego

A co jeśli droga była mylna,
a co, jeśli nie dość było Wilna,
a co, jeśliśmy pokuty warci
Za pół czynu,
Za Litwy rozdarcie?!

wpb_0006 Źródło: Kazimierza Iłłakowiczówna, Ballady bohaterskie, Lwów 1934, s. 57.
tc5uAYGEaH_0000007K

Zamiast podsumowania

Ćwiczenie 9.1
R11DqXqNzvbkx1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9.2
R1EqNlsrDRfIQ1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 9.3
R1XOo0cumkYWl1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Co potrafię?

Potrafię odczytywać informację z mapy.

Co wiem?

Wiem, kiedy rozgrywała się wojna polsko‑bolszewicka.

Co rozumiem?

Rozumiem znaczenie walk o granicę.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida