Wojna trzydziestoletnia
Wojna trzydziestoletnia. Defenestracja praska.
Rozległe posiadłości Habsburgów austriackich zapewniały im dominującą pozycję wśród książąt niemieckich i stanowiły oparcie dla Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Jednak przełom XVI i XVII w. nie był korzystny dla rodu panującego. Za rządów cierpiącego na chorobę umysłową Rudolfa II (1578–1612) oraz jego brata i następcy Macieja (1612–1619) dynastia podupadła. Po śmierci bezdzietnego Macieja, na mocy tajnego porozumienia rodzinnego, cesarzem został arcyksiążę Ferdynand, który był fanatycznym katolikiem, rzecznikiem kontrreformacji i zwolennikiem przywrócenia cesarstwu realnego znaczenia. Jego wybór jeszcze za życia poprzednika na tron czeski w 1617 r., węgierski w 1618 r., a następnie cesarski w 1619 r. (po śmierci cesarza Macieja) zaostrzył sytuację wewnętrzną w Rzeszy Niemieckiej.
Opiszesz sytuację wyznaniową i polityczną w państwach habsburskich na początku XVII w.
Wyjaśnisz przyczyny wybuchu antyhabsburskiego powstania w Czechach
Przedstawisz przebieg działań wojennych w pierwszych latach wojny.
Opiszesz, w jaki sposób Czesi zamanifestowali swoje niezadowolenie wobec posłów cesarskich.
Geneza wojny
Konflikt między katolikami a protestantami w cesarstwie narastał od początku XVII stulecia. U jego podstaw leżało nasilanie się kontrreformacji. Zaniepokojeni protestanci w 1608 r. zawiązali pod przewodnictwem palatyna reńskiego Unię Protestancką. Rok później z inicjatywy księcia bawarskiego powstała Liga Katolicka, której przewodził elektor Bawarii Maksymilian I Bawarski. Konflikt religijny dodatkowo komplikowała sytuacja prawno‑polityczna w Rzeszy związana z wzajemnymi zależnościami między cesarzem a poszczególnymi państwami wchodzącymi w skład cesarstwa. Źródłem konfliktów były tutaj sprzeczne dążenia: cesarza – do wzmocnienia swej władzy oraz książąt, którzy usiłowali do tego nie dopuścić. W miarę wzrostu napięcia postępował rozłam sceny politycznej w krajach niemieckich. W tej sytuacji wybór na króla Czech arcyksięcia Ferdynanda II Habsburga, gorliwego rzecznika absolutyzmu i odbudowy potęgi Kościoła katolickiego, sprawił, że wybuch wojny był już tylko kwestią czasu.
Rozwojem sytuacji w cesarstwie zainteresowane były wszystkie sąsiadujące z nim kraje, a zwłaszcza protestanckie Zjednoczone Prowincje i Anglia, jednak perspektywa ponownego zacieśnienia związków między Rzeszą a Hiszpanią budziła poważny niepokój nie tylko w państwach protestanckich, ale również w otoczonej posiadłościami habsburskimi Francji. Panujący we Francji Burbonowie byli gotowi przyłączyć się do przedsięwzięcia, stwarzającego szansę osłabienia otaczających ich państw habsburskich. Natomiast Dania i Szwecja szukały okazji do powiększenia swoich terytoriów kosztem księstw niemieckich, a zwłaszcza przejęcia ujść ważnych rzek i portów. Na początku konfliktu istotną rolę odegrało jednak wsparcie udzielone Ferdynandowi II przez Hiszpanię. Na decyzję Hiszpanii o włączeniu się do wojny wpłynęły rachuby na rewanż cesarza i jego pomoc w niezakończonym konflikcie ze Zjednoczonymi Prowincjami oraz obietnica nabytków terytorialnych.
Powstanie czeskie
Konflikt, który przez 30 lat wyniszczał środkową Europę, rozpoczął się w Czechach – od gwałtownego sporu między katolikami a protestantami. Dotyczył on prawa innowierców do budowy zborów w posiadłościach należących do Kościoła katolickiego. Kulminacyjnym momentem było wyrzucenie 23 maja 1618 r. z okien praskiego zamku katolickich namiestników cesarskich. Wydarzenie to w historiografii nazywa się defenestracją praską. Stało się ono zarzewiem antyhabsburskiego powstania w Czechach. Lokalny konflikt szybko przekształcił się w wojnę niemal ogólnoeuropejską, wpłynęła na to sytuacja polityczna i religijna w krajach niemieckich.
Zapoznaj się z audiobookiem. Na podstawie relacji o defenestracji praskiej scharakteryzuj rolę religii w działaniach uczestników wydarzenia.
Powstańcy czescy zdetronizowali Ferdynanda i w sierpniu 1619 r. wybrali na swego króla przywódcę Unii Protestanckiej – elektora Palatynatu Reńskiego Fryderyka V. Czesi otrzymali wsparcie Węgrów z Siedmiogrodu, którzy również poderwali się do walki z Habsburgami i pod wodzą Gábora Bethlena rozpoczęli oblężenie Wiednia. Musieli jednak wycofać się na skutek interwencji zwerbowanych w Polsce lisowczyków.
Tymczasem Ferdynand został jednogłośnie wybrany na cesarza i rozpoczął przygotowania do walki. W 1620 r. wojska hiszpańskie zaatakowały Palatynat Reński, a armia cesarska i Ligi Katolickiej pod wodza hr. Johanna von Tilly'ego uderzyła na Czechy. Książęta Unii wstrzymali się z udzieleniem pomocy Czechom, ponieważ powstanie uznali za bunt stanów przeciw władzy monarszej. O całkowitej klęsce Czechów zdecydowała porażka w bitwie pod Białą Górą, w której ich wojska zostały doszczętnie rozbite. Fryderyk V w pośpiechu opuścił Czechy, które ogarnęła fala krwawych prześladowań.
Ferdynand II ustanowił w Czechach dziedziczność tronu, zniósł autonomię administracji i ograniczył prawa sejmów krajowych. W rezultacie Czechy zostały zdegradowane do pozycji jednej z wielu prowincji monarchii Habsburgów. Dla Czechów następstwa klęski pod Białą Górą były katastrofalne. W ciągu kilku miesięcy wymordowano ok. 600 osób – elitę polityczno‑kulturalną narodu czeskiego. Skonfiskowano ponad połowę dóbr ziemskich, które następnie trafiły w ręce stronników cesarza. Czechy opuściło około 150 tysięcy protestantów. Szacuje się, że w wyniku działań wojennych, represji i epidemii spowodowanych wojną, ludność Czech zmniejszyła się o około 33%. List majestatyczny z 1609 r. został anulowany, nastąpiła pełna restytucja wcześniej sekularyzowanych dóbr kościelnych i rekatolizacja kraju przy udziale jezuitów.
Fryderyk V po opuszczeniu Czech wrócił do Palatynatu. Tutaj dogoniły go połączone wojska cesarskie i hiszpańskie, które niebawem zajęły cały region, a jego samego zmusiły do ucieczki. Cesarz Ferdynand II przeniósł godność elektorską na swojego sojusznika – arcyksięcia bawarskiego Maksymiliana.
Zachęceni sukcesami militarnymi Hiszpanie postanowili skorzystać z okazji i przywrócić swoje panowanie w północnych Niderlandach. Oddziały hiszpańskie dowodzone przez utalentowanego włoskiego generała Ambrosia Spinolę odniosły szereg sukcesów, których ukoronowaniem było zdobycie Bredy w czerwcu 1625 r. Konflikt jednak dopiero się rozwijał…
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj fragment listu majestatycznego Rudolfa II z dnia 9 lipca 1609 r. i na jego podstawie wymień przyznane w nim utrakwistom gwarancje.
List majestatyczny Rudolfa II z dnia 9 lipca 1609 r.A jako pragnieniem jest naszym, by w tym królestwie pomiędzy wszystkimi trzema Stanami zarówno strony katolickiej, jako też wielokrotnie wspominanej utrakwistycznej, […] panowała miłość, zgoda, pokój i życzliwość […] pragniemy użyczyć Naszym Stanom utrakwistycznym ten oto List Majestatyczny, jakoż wyraźnie go użyczamy. […]
Następnie pragnąc okazać osobliwą łaskawość naszym Stanom utrakwistycznym, oddajemy z powrotem konsystorz praski pod ich władzę i obronę. Zezwalamy też najłaskawiej, by wyżej wspomniane Stany utrakwistyczne na nowo obsadziły konsystorz swoim duchowieństwem wedle swego wyznania i prawa, jak również, by wolno było owemu konsystorzowi wyświęcać predykantów tak czeskich jak niemieckich […]. Niemniej oddajemy przynależny od dawna utrakwistom uniwersytet praski z wszelkimi przynależnościami władzy powyższych Stanów, by te mogły go obsadzić dzielnymi i uczonymi mężami […].
Następnie, gdyby ktoś z utrakwistycznych Stanów tego Królestwa, poza kościołami i świątyniami, które posiada obecnie i z dawna posiadał a przy których ma się i nadal w spokoju ostać i być chronionym, zechciał wznieść jeszcze więcej kościołów i domów bożych do nabożeństwa lub szkół do kształcenia młodzieży w miastach, siołach, wsiach i gdziekolwiek indziej, tedy na to być zezwolone tak osobom stanu magnackiego i rycerskiego, jak mieszkańcom Pragi i innych miast królewskich, wszystkim razem i każdemu z osobna w sposób dowolny i bez przeszkody z czyjejkolwiek strony.
Źródło: List majestatyczny Rudolfa II z dnia 9 lipca 1609 r., [w:] Historia powszechna 1500–1648. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Cynarski, Kraków 1981, s. 167–168.
Przeczytaj tekst źródłowy i wykonaj polecenie poniżej.
Biała Góra 1620 – czeska klęska wszech czasówDefenestracja praska w świetle relacji Wilhelma Slavata
W całym rzymskim cesarstwie, we wszystkich królestwach i księstwach chrześcijańskich, uznano za czyn zły i karygodny, że osoby wywodzące, się z Czech i z dwóch wyższych stanów popełniły występek równie haniebny i w żadnej kronice świata nie spotykany, bezlitośnie rzucając z okna w głęboki rów dwóch namiestników Najjaśniejszego Pana, a do tego najwyższych dygnitarzy czeskich. Aczkolwiek obaj hrabiowie odpowiedzieli z należytą przystojnością na wszystko, co im w złości zarzucano, aczkolwiek dostatecznie protestowali przeciwko barbarzyńskiemu procederowi, jednakowoż tamci rozwścieczeni, nie uważając na porządek, prawdę i sprawiedliwość, wpadli gwałtownie na obu hrabiów, bezczelnie ich atakując. Nąjsamprzód czterech panów i jeden szlachcic […] ujęli gwałtownie hrabiego Martinica* i trzymając go mocno pod ręce, podprowadzili do otwartych już okien, krzycząc: „Teraz wymierzamy sobie sprawiedliwość na wrogach naszej religii!”. Obaj hrabiowie sądzili, że z kancelarii powiodą ich do więzienia; skoro jednak Martinic zrozumiał, co go czeka, zawołał donośnym głosem: „Wszystko zniosę chętnie, gdy mam umierać za Boga, Jego świętą wiarę katolicką i Najjaśniejszego Pana, lecz użyczcie mi rychło mego spowiednika, bym wyznać mógł moje grzechy”. Jednak obecni panowie odpowiedzieli: „Jeszcze teraz mamy ci przyprowadzać szelmę jezuitę!”. Hrabia Martinic mocno się tym strapił i serdecznie grzechów swych żałując, począł się modlić: „Jezu, synu Boga żywego, zmiłuj się nade mną. Matko Boża miej mnie w swej opiece”. Napastnicy podnieśli go z ziemi i strącili głową w dół w głąb rowu zamkowego, razem z rapierem i sztyletem, ale bez kapelusza, który jeden z nich wyrwał mu z ręki. On jednak w czasie spadania, wołając bezustannie imię Jezusa i Marii, tak cicho zleciał na ziemię, jak gdyby sobie usiadł, i tak dzięki orędownictwu Panny Marii i opiece bożej, żadnego przy tym upadku nie poniósł szwanku, mimo swej otyłości. Byli też ludzie pobożni i wiarygodni, którzy zeznali, że idąc wówczas wielkim mostem z procesją widzieli na własne oczy Najświętszą Pannę Marię, jak płaszczem swym podtrzymywała owego pana w powietrzu i zniosła go na ziemię. Sam hrabia Martinic tego nie widział, ale podczas spadania miał widzenie, jakoby niebo się otwarło, a Bóg miał go przyjąć do wiecznej radości.
Źródło: Tomasz Bohun, Biała Góra 1620 – czeska klęska wszech czasów, „Mówią Wieki” 2, nr 2/2002.
Indeks dolny *Chodzi o Jarosława Borzita z Martinic; autor źródła posłużył się tylko pochodzeniem hrabiego Indeks dolny koniec*Chodzi o Jarosława Borzita z Martinic; autor źródła posłużył się tylko pochodzeniem hrabiego
Przeczytaj fragment tekstu źródłowego, a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy wyjaśnij, na czym polegały i jaki miały cel działania lisowczyków.
Dywersja lisowczyków w czasie oblężenia Wiednia w 1619 r.O wielkości przysługi elearów polskich (lisowczyków) cesarzowi przez wpadnienie do Węgier.
Rzecz wiecznego opłakania godna, iż wtenczas diabeł niezgodami wnętrznemi przeszkodził do postępku elearów polskich, w męstwach i odwagach, które czynili w Węgrzech; to jest, iż z tą poczętą rezolucyją wężykiem węgierską ziemię jako moskiewską obszedłszy, we krwi rebelizantów nie pobrodzili, idąc aż pod sam Wiedeń. Ale jednak i za to co w Węgrzech tylko przez cztery niedziele mężnie porobili, jest za co Panu Bogu wiecznie dziękować. Gdy albowiem właśnie w wieczór przed tym dniem, w który już mieli kacerze wszystką mocą do Wiednia szturmować, cesarza dobywając, wiadomość przyszła do nich, iż 60 000 Polaków (tak się ich wiele Węgrom od strachu ze 2200 zdało) wpadłszy do Węgier, ziemię ogniem i mieczem ku Wiedniowi przechodzą, tejże nocy zaniechawszy szturmowania, wszyscy sromotnie uciekli. I gdy za nimi groff Dampir [generał cesarski Henryk Dampierre] przezacnej pamięci w chrześcijaństwie hetman polny cesarski gonił, siła trupa tak węgierskiego, jako też czeskiego i morawskiego porzucili.
Źródło: Dywersja lisowczyków w czasie oblężenia Wiednia w 1619 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole. Kontrreformacja w Europie i w Polsce, t. 15, oprac. Z. Kuchowicz, Warszawa 1959, s. 15.
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy wskaż zdania prawdziwe i fałszywe.
Bitwa na Białej Górze 9 listopada 1620 roku
Książę Maksymilian bawarski, dosiadłszy konia 6 listopada o północy, z całą armią maszerował bez wytchnienia do dziewiątej rano dnia następnego. Ponieważ jednak nieprzyjaciel zdążał w wielkim pośpiechu i wyruszył był o parę godzin wcześniej, przeto nie mogli go dosięgnąć, aż dopiero jakie pół mili poza Pragą, Dnia 8 listopada ukazał się na wzgórzu: armia bawarska, dotarłszy do niego w pełnym szyku bojowym, z wielkim trudem i stratą została zepchnięta ze wzgórza […]. Do pierwszej potyczki odkomenderowano z każdej armii po dwa szwadrony piechoty i odpowiednią siłę kawalerii, przy czym wojska cesarskie stanęły na prawym skrzydle, każda armia trzymała ponadto po trzy szwadrony w rezerwie. Po czym w imię boże między 12 a 1 po południu ruszono na wroga. Wojskom cesarskim dowodził von Tiefenbach, a bawarskim generał‑porucznik Tilly; zderzyli się z wrogiem u wzgórza, a wtedy z obu stron rozpoczęła się gwałtowna strzelanina. Walka trwała już mniej więcej pół godziny, a wciąż jeszcze nie wiedziano, która strona odniesie zwycięstwo, gdyż obydwie stały naprzeciw siebie niby dwa mury, a nasi omal się już nie zaczęli cofać. Jednakowoż Bóg sprawił, że nieprzyjaciel rozpocząwszy odwrót, został odepchnięty, straciwszy przedtem dwa proporce. Wtedy książę Maksymilian i hrabia Karol Bucquoy wydają rozkaz, by wszystkie pozostałe siły ruszyły w bój. Co też wykonały z wielkim zapałem, a Bóg naszym użyczył zwycięstwa, za co Mu należy złożyć dzięki. Cała armia czeska została pobita na głowę, rozproszona i zmuszona do ucieczki. Bawarzy zdobyli siedem pięknych armat i kilka chorągwi. 4000 nieprzyjacielskich żołnierzy padło na placu boju, oprócz jeńców w liczbie 500 […].
Po odniesieniu zwycięstwie książę Maksymilian i hrabia de Bucquoy postanowili ruszyć od razu na Pragę, co się też stało i jeszcze tego samego wieczora piechota nasza dotarła niemal do murów miasta.
Źródło: oprac. S. Cynarski, Historia powszechna 1500–1648. Wybór tekstów źródłowych, Kraków 1981, s. 172–173.
Wydarzenie znane powszechnie jako defenestracja praska nie było w historii Czech wypadkiem odosobnionym. Istnieją co najmniej trzy różne wydarzenia, którym nadaje się miano „defenestracji praskiej”. Na podstawie wiedzy wyniesionej z e‑materiału rozstrzygnij, czy zamieszczony niżej obraz przedstawia scenę znanej ci defenestracji z 1618 roku. Swoją odpowiedź uzasadnij.
Ułóż wydarzenia chronologicznie (wydarzenie najwcześniejsze umieść u góry).
Zapoznaj się z tekstem źródłowym oraz przeanalizuj mapkę, a następnie na podstawie ich treści oraz wiedzy własnej wykonaj zamieszczone pod nimi polecenie.
Źródło A
Relacja księcia Maksymiliana Bawarskiego o bitwie pod Białą Górą z 1620 r.Nieprzyjaciel był liczny, nie brakło mu żołnierzy weteranów, a samo położenie dodawało mu otuchy, ustawił się przeciwko nam na górze, przyległej do miasta Pragi. A podczas gdy ja ze swym wojskiem byłem przez całą niemal noc w marszu, tego tylko pragnąc, aby mi danym było nieprzyjaciela dosięgnąć i z nim się zetrzeć, nieprzyjacielowi natomiast wypadło stoczyć z nami łatwą bitwę w najdogodniejszym dla siebie warownym miejscu. […] Nasze wojsko zrazu jakby chwiać się poczęło, lecz odzyskawszy rychło ducha, z taką szybkością poszło na wroga, że wnet opanowało wielkie działa spiżowe […], a rozproszeni zbiegowie, rażeni i rąbani nieprzyjaciele, poszli na zupełną zagładę. Nasi nie prędzej powstrzymali się, aż w pościgu za uchodzącymi zaczęli pod samym miastem siać wśród nich spustoszenie. Skutkiem tego tak wzrosła liczba zabitych, że liczono ich na wiele tysięcy, podczas gdy z naszej strony brak zaledwo stu ludzi, wielu jednak odniosło rany. […]
Następnego dnia, tj. 9 listopada, wysłała Praga do mnie listy z poddaniem się w zupełną moc cesarza. Trzeciego dnia mieszkańcy tak nowej, jak starej Pragi przyrzekli wszyscy bez wyjątku posłuszeństwo cesarzowi […].
Źródło: Relacja księcia Maksymiliana Bawarskiego o bitwie pod Białą Górą z 1620 r., [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 238–239.
Źródło B
Słownik
słowo „elear” pochodzi z języka węgierskiego i oznacza żołnierza idącego przed armią
(z łac. electores – wyborcy) tu: książęta Rzeszy uprawnieni do udziału w wyborze cesarza
odstępca od religii rzymskokatolickiej; w okresie reformacji synonim heretyka
najwyższa władza administracyjno‑sądowa w Kościołach protestanckich
walka prowadzona w XVI i XVII w. przez Kościół katolicki z ruchami reformacyjnymi, m.in. luteranizmem i kalwinizmem
lekka, nieregularna polska kawaleria, zorganizowana na początku XVII w. przez Lisowskiego, odznaczająca się sprawności bojową i ruchliwością.
dokument wydany przez cesarza Rudolfa II w 1609, gwarantujący gwarantujący swobodę wyznania w Czechach i na Śląsku
urzędnik sprawujący władzę na jakimś obszarze w imieniu lub w zastępstwie panującego
nazwa odłamu husytów praktykujących przyjmowanie komunii pod dwiema postaciami (chleba i wina); opowiadali się za umiarkowaną reformą życia religijnego, społecznego i politycznego w Czechach
(de-+ łac. fenestra - okno) pierwsza miała miejsca w 1419 r., kiedy to wyrzucono z okien magistratu praskiego 7 radców katolickich; druga odbyła się w 1618 r. kiedy wyrzucono przez protestantów czeskich z okna zamku na Hradczanach dwóch namiestników króla Ferdynanda II na znak protestu przeciw pogwałceniu swobód religijnych