Wojna trzydziestoletnia
Działania wojenne 1624 - 1635
Dnia 23 maja 1618 r. z okna Zamku Królewskiego na Hradczanach zbuntowani czescy protestanci wyrzucili dwóch namiestników katolickiego cesarza Macieja Habsburga (tzw. defenestracja praska, od łac. de fenestra – z okna). Wydarzenie to zapoczątkowało najpierw powstanie czeskie, a potem europejski konflikt zbrojny nazywany wojną trzydziestoletnią, trwała ona do 1648 roku.
Opiszesz przebieg wojny trzydziestoletniej.
Wyjaśnisz, dlaczego francuski katolicki kardynał Richelieu zawarł sojusz z protestantami przeciw katolickim Habsburgom.
Niemiecki okres wojny
Wsparcie czeskiego powstania przez palatyna reńskiego Fryderyka V stało się przyczyną przeniesienia działań wojennych do Rzeszy. W 1622 r., po zawarciu pokoju z księciem Siedmiogrodu, Habsburgowie zwrócili się przeciw palatynowi reńskiemu, rok wcześniej zaś Hiszpania zaatakowała Niderlandy. Niemieccy książęta skupieni w Unii Protestanckiej sami nie byli w stanie sprostać połączonym siłom cesarza i Ligi Katolickiej, dowodzonym przez wybitnych wodzów: pochodzącego z Czech Albrechta von Wallensteina (z Valdštejna) i Flamanda Johanna von Tilly’ego, zwycięzcy z Białej Góry. W 1623 r. pokonany Fryderyk V musiał uchodzić do Holandii, a władzę nad Palatynatem Reńskim objął książę Bawarii Maksymilian I.
„Wojna sama się wyżywi”
Z powodu ogromnych kosztów prowadzenia wojen w XVI i XVII w. monarchie europejskie znajdowały się w permanentnym kryzysie finansowym. Jednym ze sposobów zaradzenia temu problemowi było przeniesienie działań na terytorium wroga i ściąganie z tamtejszej ludności kontrybucji na utrzymanie armii. Dbano przy tym, by nie wyniszczyć całkowicie kraju, w którym toczyła się wojna, chyba że dane ziemie mogły stanowić oparcie dla wojsk przeciwnika – wówczas łupiono je bez litości. Strategię tę jako pierwszy stosował Wallenstein, a w jego ślady poszli wkrótce Szwedzi.
Duński okres wojny
Zmagania objęły tereny niebezpiecznie bliskie północnym protestanckim krajom niemieckim, dalsze sukcesy wojenne katolików oznaczać zaś mogły wzmocnienie władzy Habsburgów w Rzeszy. W tej sytuacji pod hasłem obrony protestantów i z zamiarem rozszerzenia wpływów na południowym brzegu Bałtyku, w 1625 r. do wojny przystąpił król Danii Chrystian IV. Mimo bogactwa swojego kraju oraz sojuszu zawartego z księciem Siedmiogrodu Duńczycy nie uniknęli klęski ze strony stojącego na czele wojsk cesarskich Albrechta von Wallensteina. Perspektywa kolejnej interwencji Danii skłoniła cesarza do zawarcia z nią pokoju w Lubece w 1629 r., na mocy którego Chrystian IV obiecał nie wikłać się więcej w sprawy Rzeszy. Wyrazem rosnącej potęgi Habsburgów w Rzeszy było ogłoszenie w 1629 r. edyktu restytucyjnego, który nakazywał zwrócić Kościołowi katolickiemu posiadłości ziemskie zsekularyzowane po 1552 roku. Także ogromne kontrybucje nakładane na księstwa podbite przez armię cesarską nie pozostawiały wątpliwości, kto w Rzeszy dysponuje realną siłą.
Szwedzki okres wojny
Tymczasem sukcesom Habsburgów przyglądał się z niepokojem król Szwecji Gustaw II Adolf. W 1629 r. przerwał on wojnę z Rzecząpospolitą, zawierając rozejm w Altmarku (Starym Targu), i rozpoczął przygotowania do zbrojnej interwencji w Niemczech. W 1630 r. jego wojska wylądowały w północnych Niemczech. Po stronie szwedzkiej opowiedziała się neutralna dotąd Saksonia, a Francja zobowiązała się wypłacać Szwedom subsydia. Zreformowana przez Gustawa Adolfa armia odniosła w następnym roku druzgocące zwycięstwo pod Breitenfeld i spustoszyła znaczną część Niemiec, wkraczając nawet do Bawarii. W 1632 r. król Szwecji poległ w bitwie pod Lützen, a w kraju wobec małoletniości jego córki Krystyny ustanowiono rządy regencyjne. Możni szwedzcy gotowi byli wycofać się z wojny pod warunkiem gwarancji bezpieczeństwa ze strony Habsburgów i rekompensaty finansowej, która pozwoliłaby spłacić należności wobec wojska. Ani jednego, ani drugiego nie udało im się jednak uzyskać i Szwecja musiała kontynuować wojnę. Wkrótce też jej armia zaczęła ponosić porażki w otwartym polu. Gdy jej wyczerpani wojną sojusznicy zawarli z cesarzem pokój, wyrzucenie Szwedów z Niemiec było tylko kwestią czasu.
Na podstawie animacji „Szwedzki okres wojny wykonaj poniższe polecenia.
Opisz, w jaki sposób sytuacja w wojnie trzydziestoletniej wpłynęły na sytuację polityczna w stosunkach polsko - szwedzkich.
Wskaz elementy mocarstwowej pozycji Szwecji w okresie wojny trzydziestoletniej.
Francuski okres wojny
Na trwały pokój i jego nieuchronną konsekwencję, jaką byłoby umocnienie Habsburgów, nie godziła się Francja. Kierujący jej polityką kardynał Armand Richelieu podjął zatem w 1635 r. decyzję o przystąpieniu do wojny. Francuzi działali na dwóch frontach: przeciw Hiszpanii i przeciw cesarzowi. Tymczasem położenie Habsburgów pogorszyło się gwałtownie wskutek osłabienia ich iberyjskiego mocarstwa. Początkiem końca potęgi Hiszpanii okazały się krwawe powstanie w Katalonii w latach 1640–1652 oraz ogłoszenie w 1640 r. niepodległości przez Portugalię, która od 60 lat (jeszcze od czasów Filipa II) pozostawała w unii personalnej z Hiszpanią, a także bunty w Neapolu i na Sycylii. Habsburgowie niemieccy nie mogli odtąd liczyć na pomoc hiszpańskich krewnych. Walki francusko‑hiszpańskie trwały do 1659 r., a kończący je pokój pirenejski uważany jest za wydarzenie wyznaczające kres ery wielkości Hiszpanii.
Wojna trzydziestoletnia na Śląsku
Stany śląskie, podobnie jak czeskie, były zdominowane przez protestantów i również cieszyły się dobrodziejstwami listu majestatycznego Rudolfa II z 1609 roku. W 1618 r. udzieliły one poparcia Czechom, lecz ich pomoc militarna okazała się mniejsza, niż oczekiwano w Pradze. Represje wobec buntowników, które objęły Czechy po klęsce pod Białą Górą, nie dotyczyły Śląska, względem którego Habsburgowie wykazali się wielkodusznością, zachowując wolności religijne prowincji.
W 1626 r. wkroczyły na Śląsk protestanckie wojska duńskie. Miały one połączyć się tu z siłami księcia Siedmiogrodu, ale do spotkania nie doszło, a w czasie odwrotu Duńczycy zostali rozbici. Choć tym razem Ślązacy zachowali neutralność, wojska cesarskie wykorzystały okazję do przeprowadzenia akcji rekatolicyzacyjnej. Do katolicyzmu powracały całe miasta, gdyż w razie odmowy w domach mieszczan kwaterowano żołnierzy. Mimo że nie zniesiono instytucji stanowych, coraz większe znaczenie w rządzeniu prowincją mieli cesarscy urzędnicy, ograniczano zaś wpływy piastowskich książąt śląskich.
Przystąpienie do wojny Szwecji i sąsiedniej Saksonii uczyniło ze Śląska ważne strategicznie zaplecze dla armii walczących w Niemczech. W 1632 r. wkroczyli tu Szwedzi, Sasi i Brandenburczycy. Śląsk na trzy lata znalazł się znów w obozie antycesarskim, co później zmusiło prowincję do ukorzenia się przed cesarzem i milczącej zgody na dalsze umacnianie władzy Habsburgów.
Na mocy pokoju westfalskiego kończącego wojnę trzydziestoletnią zachowane zostało zwierzchnictwo cesarza nad rządzonymi przez Piastów księstwami: legnickim, brzeskim, oleśnickim, ziębickim i wrocławskim. W tej części prowincji obowiązywała też nadal zasada „czyja władza, tego religia” (łac. cuius regio, eius religio). Natomiast protestanci z ziem pozostających w dziedzicznym władaniu Habsburgów mogli korzystać albo ze zborów położonych poza ich granicami (było to możliwe z powodu ogromnego rozdrobnienia księstewek śląskich), albo z trzech tzw. kościołów pokoju, których budowę gwarantował pokój westfalski.
Działania wojenne zrujnowały Śląsk. Liczba jego mieszkańców spadła o blisko 40 proc., do ok. 1 mln, głównie z powodu roznoszonych przez wojsko epidemii. Zdewastowano 36 miast, ponad 1000 wsi i ponad 100 zamków, szczególnie na Dolnym Śląsku.
Dalszemu umacnianiu władzy Habsburgów sprzyjało wygasanie niezwykle rozgałęzionej śląskiej linii Piastów. Ostatni z nich, książę legnicko‑brzeski Jerzy Wilhelm, zmarł w wieku 15 lat w 1675 roku. Odtąd cały Śląsk stał się już nie lennym, lecz dziedzicznym władztwem Habsburgów.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z zamieszczoną niżej mapą Europy w czasie wojny trzydziestoletniej, a następnie stwórz pasującą do niej legendę.
Kolor żółty – 1. kraje pod władzą Habsburgów hiszpańskich, 2. kraje pod władzą Habsburgów austriackich], 3. państwa i tereny protestanckie
Kolor pomarańczowy – 1. kraje pod władzą Habsburgów hiszpańskich, 2. kraje pod władzą Habsburgów austriackich], 3. państwa i tereny protestanckie
Porównaj zamieszczone niżej fragmenty pokoju religijnego zawartego w Augsburgu (1555 r.) oraz traktatu westfalskiego (1648 r.) kończącego tzw. wojnę trzydziestoletnią (1618–1648), a następnie wskaż różnice w położeniu protestantów przed wojną trzydziestoletnią i po niej. Uzasadnij odpowiedź.
Fragment pokoju religijnego w Augsburgu z 1555 r.My Ferdynand […] oznajmiamy wszem i wobec:
[…] 2. Ustanawiamy zatem, rozporządzamy, chcemy i rozkazujemy, aby odtąd nikt […] z jakichkolwiek przyczyn […] z drugimi nie spierał się, nie wojował, ale tylko jedna strona drugą powinna pozostawić przy następujących religijnych i ogólnych postanowieniach ułożonego pokoju powszechnego.
3. Nie ma też Cesarski Majestat, My, ani elektorowie, ni książęta, ni stany świętego państwa, prześladować żadnego stanu państwa z powodu [wyznawania] konfesji augsburskiej [tj. luterańskiej], ani inną drogą od tej religii wyznania augsburskiego, wiary, obrzędów kościelnych, zarządzeń i ceremonii [nie ma] odrywać, lecz tylko ma pozostawić w spokoju przy tejże religii.
4. W zamian zaś stany, które należą do wyznania augsburskiego, w równej mierze mają pozostawić bez nagabywania przy ich religii rzymski Majestat Cesarski, Nas i elektorów, książąt i inne stany państwa świętego, które stoją przy starej religii.
5. Jednak wszyscy inni, którzy do jednej wyżej wymienionych religii nie należą, nie mają być niniejszym pokojem objęci, lecz zupełnie wyłączeni. […]
11. Gdzie jednak Nasi, także elektorów, książąt i stanów poddani, którzy wyznają starą religię lub konfesję augsburską i z powodu tej swojej religii […] w inne miejscowości udać i osiedlić się zechcą, w takim razie wszelkie przybycie i odejście, także sprzedać ich mienia i dóbr za odpowiednie sprawiedliwe wykupienie od poddaństwa i spłat ma być dopuszczone i dozwolone bez przeszkody.
Źródło: Fragment pokoju religijnego w Augsburgu z 1555 r. Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 137–139.
Fragment traktatu westfalskiego z 1648 r.Artykuł V
28.X. Wolne rycerstwo Rzeszy wszyscy poszczególni jego członkowie wraz ze swymi poddanymi, lennami i alodiami, o ile przypadkiem w jakichś miejscach nie okażą się poddanymi innych stanów z racji kwalifikacji dóbr lub z uwagi na charakter terytorium, mają na mocy Pokoju religijnego i niniejszego traktatu to samo stanowisko w zakresie praw religijnych i korzyści stąd płynących, które przysługuje wyżej wspomnianym elektorom, książętom i stanom, i nie wolno przeszkadzać ani niepokoić go w tych prawach pod żadnym pozorem, a ci, których niepokojono, mają wszyscy uzyskać przywrócenie do pierwotnego stanu.
30.XII. Wreszcie co się tyczy hrabiów, baronów, szlachty, wasali, miast, fundacji, klasztorów, gmin duchownych czy świeckich, skoro tego rodzaju bezpośrednim stanom przysługuje z tytułu praw zwierzchnich na podstawie ogólnej praktyki stosowanej w całej Rzeszy prawo decydowania o przynależności religijnej poddanych, a nieco wcześniej Pokój religijny dał poddanym takich stanów możność emigracji, jeżeli nie zgadzają się z religią władcy terytorium, ponadto zaś gwoli utrzymania większej zgody między stanami zastrzeżono, że nie wolno nikomu przeciągać obcych poddanych na swoją wiarę religijną, lub w tym celu brać ich w obronę względnie patronować im z jakiegokolwiek powodu, przeto postanowiono zgodnie, że stany obu religii będą nadal tego przestrzegać i że nie należy przeszkadzać żadnemu stanowi w wykonywaniu prawa, które mu przysługuje w sprawie religii z tytułu zwierzchnictwa terytorialnego.
Źródło: Fragment traktatu westfalskiego z 1648 r. Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 241–242.
Przeczytaj fragment opracowania naukowego Petera H. Wilsona Wojna trzydziestoletnia 1618–1648. Tragedia Europy oraz fragment relacji i wskaż najważniejsze różnice w opisach przebiegu wydarzeń. Wyjaśnij ich przyczynę.
Wojna trzydziestoletnia 1618–1648. Tragedia EuropyKrótko po godzinie 9 rano w środę 23 maja 1618 r. Vilé Slavata zwisał z okna zamku na Hradczanach w Pradze. 46‑letni arystokrata nigdy wcześniej nie znalazł się w takiej sytuacji. Jako przewodniczący czeskiego skarbu i sędzia sądu najwyższego był on jedną z wyżej postawionych osób w rządzie królewskim i miał za sobą wybitną karierę w służbie panującej dynastii habsburskiej. Dzięki małżeństwu z dziedziczką Lucią Ottilią był także jednym z najbogatszych ludzi w całym królestwie.
Chwilę wcześniej jego równie wybitny kolega, Jaroslav Borita von Martinitz, został pochwycony przez pięciu uzbrojonych ludzi. Błagania Martinitza o spowiednika tylko bardziej wzburzyły napastników, którzy bezceremonialnie wyrzucili go głową w dół przez to samo okno, którego teraz kurczowo trzymał się Slavata, wisząc nad znajdującym się 17 m niżej rowem. Gniewne głosy dobiegające z pokoju nie dawały nadziei na pomoc. W tym momencie Slavata poczuł ostre uderzenie metalu, ktoś ciął go rapierem w palce. Ból stał się zbyt duży do zniesienia; mężczyzna poluźnił uchwyt, spadł i rozbił tył głowy o parapet okna na niższym piętrze. Kiedy znikał w dole, napastnicy zauważyli jego sekretarza, Filipa Fabriciusa, obejmującego jednego z mniej przerażających członków grupy. Ignorując błagania o litość, napastnicy bezzwłocznie wyrzucili go przez okno, aby podzielił los swojego pana.
Jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Podczas gdy Slavata wylądował dokładnie na dnie rowu, Martinitz upadł kawałek dalej. Teraz ześliznął się na dół, aby pomóc przyjacielowi, ranił się po drodze o własny miecz, którego napastnicy mu nie odebrali. Z okna powyżej padły strzały, ale Martinitzowi udało się pomóc wstać oszołomionemu i razem uciekli do pobliskiego pałacu Lobkowitza, domu czeskiego kanclerza, który nie był obecny na ich przerwanym spotkaniu.
Źródło: Peter H. Wilson, Wojna trzydziestoletnia 1618–1648. Tragedia Europy, tłum. M. Kapałczyński, Oświęcim 2017.
Biała Góra 1620 – czeska klęska wszech czasówDefenestracja praska w świetle relacji Wilhelma Slavata
W całym rzymskim cesarstwie, we wszystkich królestwach i księstwach chrześcijańskich, uznano za czyn zły i karygodny, że osoby wywodzące, się z Czech i z dwóch wyższych stanów popełniły występek równie haniebny i w żadnej kronice świata nie spotykany, bezlitośnie rzucając z okna w głęboki rów dwóch namiestników Najjaśniejszego Pana, a do tego najwyższych dygnitarzy czeskich. Aczkolwiek obaj hrabiowie odpowiedzieli z należytą przystojnością na wszystko, co im w złości zarzucano, aczkolwiek dostatecznie protestowali przeciwko barbarzyńskiemu procederowi, jednakowoż tamci rozwścieczeni, nie uważając na porządek, prawdę i sprawiedliwość, wpadli gwałtownie na obu hrabiów, bezczelnie ich atakując. Nąjsamprzód czterech panów i jeden szlachcic […] ujęli gwałtownie hrabiego Martinica i trzymając go mocno pod ręce, podprowadzili do otwartych już okien, krzycząc: „Teraz wymierzamy sobie sprawiedliwość na wrogach naszej religii!”. Obaj hrabiowie sądzili, że z kancelarii powiodą ich do więzienia; skoro jednak Martinic zrozumiał, co go czeka, zawołał donośnym głosem: „Wszystko zniosę chętnie, gdy mam umierać za Boga, Jego świętą wiarę katolicką i Najjaśniejszego Pana, lecz użyczcie mi rychło mego spowiednika, bym wyznać mógł moje grzechy”. Jednak obecni panowie odpowiedzieli: „Jeszcze teraz mamy ci przyprowadzać szelmę jezuitę!”. Hrabia Martinic mocno się tym strapił i serdecznie grzechów swych żałując, począł się modlić: „Jezu, synu Boga żywego, zmiłuj się nade mną. Matko Boża miej mnie w swej opiece”. Napastnicy podnieśli go z ziemi i strącili głową w dół w głąb rowu zamkowego, razem z rapierem i sztyletem, ale bez kapelusza, który jeden z nich wyrwał mu z ręki. On jednak w czasie spadania, wołając bezustannie imię Jezusa i Marii, tak cicho zleciał na ziemię, jak gdyby sobie usiadł, i tak dzięki orędownictwu Panny Marii i opiece bożej, żadnego przy tym upadku nie poniósł szwanku, mimo swej otyłości. Byli też ludzie pobożni i wiarygodni, którzy zeznali, że idąc wówczas wielkim mostem z procesją widzieli na własne oczy Najświętszą Pannę Marię, jak płaszczem swym podtrzymywała owego pana w powietrzu i zniosła go na ziemię. Sam hrabia Martinic tego nie widział, ale podczas spadania miał widzenie, jakoby niebo się otwarło, a Bóg miał go przyjąć do wiecznej radości. Jeden z rycerzy, mianowicie Ulrych Kinksy, rzucając go, zadrwił: „Otóż zobaczymy, czy mu jego Maria dopomoże!”, gdy zaś zobaczył przez okno, że hrabia Martinic siedzi na ziemi żywy i cały, wykrzyknął: „Przysięgam na Boga, że jego Maria przyszła mu z pomocą!”.
Źródło: Tomasz Bohun, Biała Góra 1620 – czeska klęska wszech czasów, „Mówią Wieki” 2.
Słownik
(z łac. de- – z, od + legalis – prawny) uznanie za nielegalne działań organizacji bądź instytucji, zakazanie działalności
(z łac. contributio – zbieranie, rozdzielanie) danina, obowiązkowe świadczenia (w naturze lub pieniądzach) nakładane jednorazowo przez państwo zwycięskie na państwo pokonane lub przez władze okupacyjne na ludność kraju okupowanego; odszkodowanie wojenne, zwrot kosztów wojennych
(łac. feudum, niem. Lehen) w ustroju feudalnym ziemia lub inne dobro, które było przekazywane przez seniora wasalowi
związek katolickich książąt Rzeszy, założony w 1609 r. z inicjatywy księcia Bawarii Maksymiliana I; skierowana przeciwko Unii Protestanckiej; wspierana przez Habsburgów hiszpańskich i austriackich oraz Państwo Kościelne i Rzeczpospolitą Obojga Narodów
lekka, nieregularna polska kawaleria, zorganizowana na początku XVII w. przez płk. Aleksandra Lisowskiego, licząca w różnych okresach od 2 tys. do 20 tys. żołnierzy; odznaczająca się ruchliwością i sprawnością bojową, lisowczycy walczyli jako oddziały najemne w służbie polskiej, potem obcych państw, m.in. Habsburgów
(z łac. maiestas, D. maiestatis – wspaniałość, autorytet, władza monarsza) dokumenty wydane przez cesarza Rudolfa II w lipcu oraz sierpniu 1609 r., które zapewniały swobodę wyznania w Czechach i na Śląsku
(z łac. palatinus – pałacowy, od palatium – pałac; niem. Pfalzgraf) w średniowieczu: zarządca dworu panującego; później (tutaj): tytuł niemieckich panów feudalnych, m.in. książąt Lotaryngii, Nadrenii i Karyntii
układ zawarty w 1659 r. między Francją a Hiszpanią; na jego mocy Hiszpania zrzekała się na rzecz Francji m.in. krain Artois i Roussillon, a także części Flandrii i Luksemburga; jego skutkiem było wzmocnienie się hegemonii Francji w Europie
(z łac. regentia – panowanie, od regere – władać, kierować) rządy opiekuńcze występujące w ustroju monarchicznym, polegające na sprawowaniu władzy państwowej przez osobę ustanowioną na okres małoletności, choroby lub dłuższej nieobecności panującego
(z łac. saecularis – świecki) zeświecczenie, które może dotyczyć majątku i uprawnień instytucji religijnych (np. Kościoła) lub życia społecznego i kulturowego
(z łac. subsidium – pomoc) bezzwrotne świadczenie materialne przeznaczone na realizację określonych zadań
(z ang. sovereign – suweren(ny) i franc. souverain – najwyższy, od łac. super – nad, dodatkowo) niezależność od innego państwa, innej władzy, instytucji itp., zdolność do samodzielnego sprawowania władzy politycznej nad określonym terytorium, grupą osób lub samym sobą
(z łac. unio – jedność, zjednoczenie, personalis – osobowy, od persona – osoba) polega na tym, że państwa, pomiędzy którymi została ona zawarta, mają wspólnego władcę
(z łac. unio – jedność, zjednoczenie, z niem. Protestantismus – protestantyzm, od łac. protestari – oświadczać publicznie) związek protestanckich książąt i miast Rzeszy, istniejący w latach 1608–1621, na jego czele stanął palatyn reński Fryderyk V; została zawiązana w odpowiedzi na naruszenie postanowień pokoju augsburskiego przez cesarza i katolików; posiadała własną armię
protestancka świątynia oraz lokalna gmina, odpowiednik katolickiej parafii