Wprowadzenie

Program „I Can Problem Solve” Myrny B. Shure (2000) służy rozwijaniu umiejętności i kompetencji społecznych u dzieci. Definiowanie tych pojęć jest trudne. Po pierwsze, ze względu na wiele szczegółowych zachowań, które należą do kategorii zachowań społecznych. Po drugie, dlatego że wymagania otoczenia względem zachowań społecznych różnią się w zależności od wieku dzieci czy młodzieży, którzy te zachowania przejawiają. Po trzecie, zachowania społeczne są mocno uzależnione od kontekstu i kultury, w której się pojawiają – inaczej zachowujemy się w sytuacji prywatnej, inaczej publicznej; inaczej wśród znanych i bliskich nam osób, inaczej wśród ludzi nieznajomych lub w sytuacji oficjalnej. Podobnie to, co w kulturze zachodniej często uznawane jest za nieodpowiednie, w niektórych kulturach jest akceptowane czy nawet pożądane.

Jedną z definicji kompetencji społecznych – która jest uznawana przez dużą część osób zajmujących się zagadnieniami związanymi z funkcjonowaniem społecznym – jest definicja Kelly K. Bost i jej współpracowników (1998). Autorka pisze, że kompetencje społeczne to umiejętność elastycznego wykorzystania zasobów behawioralnych (dotyczących zachowania), emocjonalnych i poznawczych do realizacji celów społecznych, przy jednoczesnym minimalnym ograniczaniu realizacji celów rówieśników i bez wkraczania na trajektorie rozwojowe, które utrudniają dziecku realizację jego przyszłych, często nieznanych mu jeszcze celów (Bost i in., 1998). Jest to jedna z niewielu definicji, w której zwrócono uwagę, że w przypadku kompetencji społecznych nie tylko umiejętności zachowania oraz rozumienia emocji swoich i innych osób są ważne, ale znaczenie ma też dobre rozumienie całej sytuacji i umiejętność jej interpretacji (aspekt poznawczy). Nie bez znaczenia jest również motywacja, czyli chęć podjęcia działania (por. Smogorzewska, Szumski, 2015). W definicji zwrócono również uwagę na konieczność zachowania równowagi między dążeniem do własnych celów a realizacją celów przez innych ludzi (por. Smogorzewska, Szumski, 2015).

Mówiąc o kompetencjach społecznych u dzieci, trudno jest charakteryzować je bez odniesienia do rówieśników. Dzieje się tak dlatego, że wszystkie zachowania społeczne ujawniają się w relacji do innych ludzi. Dzieci, które nie rozwijają się typowo (np. z niepełnosprawnością, bardzo nieśmiałe) lub które pochodzą z innej kultury niż ta, w której się wychowują, często doświadczają trudności w kontaktach społecznych. Niemniej jednak, dzieci, które rozwijają się typowo, również często doświadczają trudności w czasie interakcji z innymi. Obrazowo ten fakt przedstawił Gary W. Ladd (2005). Podając jako przykład 30‑osobową klasę, stwierdził, że:

• dwoje bądź troje dzieci w takiej grupie nie ma żadnego przyjaciela,

• podobna liczba dzieci ma co najmniej jednego wroga,

• od trojga do siedmiorga dzieci (więcej chłopców niż dziewczynek) jest odrzucanych przez rówieśników,

• od trojga do pięciorga dzieci to ofiary innych członków grupy.

Umiejętności społeczne dzieci są na ogół rozpatrywane w trzech sferach, dotyczących:

• wchodzenia i podtrzymywania interakcji z rówieśnikami i rzadkie przejawianie zachowań negatywnych,

• nawiązywania relacji z innymi, przede wszystkim znajomości i przyjaźni,

• unikania relacji, które mogą być dla danej osoby krzywdzące, a także umiejętności rozwiązywania konfliktów w grupie w efektywny sposób i tak, by żadna ze stron nie czuła się skrzywdzona. Ważne są tu nie tylko skuteczność działania, lecz również zachowania, które nie ranią uczuć innych (Ladd, 2005). Ten ostatni element – rozwiązywanie konfliktów w grupie rówieśniczej – jest elementem przewodnim w programie „I Can Problem Solve”, i tych umiejętności uczone są dzieci w trakcie realizacji programu.

Jednak, Myrna B. Shure, autorka programu, nie koncentruje się jedynie na rozwijaniu umiejętności dzieci, lecz także na poprawianiu świadomości dorosłych, choćby pod względem tego, jak zwracamy się do najmłodszych i w jaki sposób ich traktujemy. W swojej publikacji przygotowała materiał, który nazwała drabiną ICPS (Shure, 2000). Na najwyższym jej szczeblu znajduje się prowadzenie dialogu ICPS, który powinien być celem nauczyciela. Jednak istnieją również szczeble niższe:

To sytuacja, w której nauczyciel wykorzystuje swój autorytet i władzę wobec dzieci – wydaje im bezpośrednie polecenia, karze za ich niespełnianie, lekceważy ich uczucia. W takiej sytuacji, nawet gdy uczniowie stosują się do poleceń nauczyciela, to robią to przede wszystkim z lęku przed karą. Przykładowe zwroty to: „Oddaj mi to natychmiast”, „Ile razy ci mówiłam, że nie wolno…”, „Siadaj w tej chwili!”.

To sytuacje, w których nauczyciel sugeruje dzieciom jakie jest właściwe zachowanie, bez uzasadnienia i bez dawania im szans na to, żeby same zastanowiły się nad daną sytuacją. Przykładowe zwroty w tej kategorii to: „Powinieneś poprosić o to, czego potrzebujesz”, „Powiedz jej, że jest ci przykro”, „Podzielcie się tą zabawką”.

To sytuacje, w których dorosły podaje dzieciom przykłady, dlaczego powinny bądź nie powinny czegoś zrobić/ zachowywać się w określony sposób. Mimo że ten sposób komunikacji jest lepszy niż poprzedni, i dorosły często zwraca uwagę na emocje swoje lub innych osób zaangażowanych w sytuację, to nadal jest to przede wszystkim monolog nauczyciela, w który dziecko nie jest zaangażowane, a tym samym szybko traci zainteresowanie wypowiedzią. Przykładowe zwroty na tym poziomie to: „Jestem zła, kiedy zachowujesz się w ten sposób”, „Jeśli mnie teraz nie posłuchasz, źle zrobisz zadanie”, „Uderzając tym, możesz kogoś skrzywdzić”.

Poziom, do którego powinniśmy dążyć to:

Jest to proces angażowania dzieci w myślenie o problemie przez wymyślanie wielu możliwych rozwiązań danej sytuacji. Zwraca się w nim uwagę nie tylko na emocje dzieci zaangażowanych w daną sytuację społeczną, ale też na to, co może się zdarzyć za chwilę i na to, co można zrobić, by rozwiązać dany problem. Rozwiązywanie problemów jest dialogiem, który polega na zachęcaniu dzieci do wymyślenia przez nich możliwych rozwiązań danej sytuacji, a nie na bezpośrednim mówieniu im, co należy zrobić. Przykładowe zwroty, z których można korzystać to: „W czym jest problem?”, „Jak myślisz, jak czuje się twój przyjaciel, kiedy ty…?”, „Co może się stać, jeśli…?”, „Co innego można zrobić, żeby takie zdarzenie się nie powtórzyło?”.