R12E7PGnicbtv
Obraz przedstawia obóz wojenny Kozaków zaporoskich. Na pierwszym planie widać konie ciągnące wozy z ładunkami. Za nimi liczne wozy i jadących konno Kozaków. Na drugim planie widoczne jest rozległe obozowisko z namiotami. Widać także przeprawiające się przez rzekę wojsko na koniach.

W przededniu pożaru. Problem kozacki i wojsko zaporoskie w I poł. XVII w.

Józef Brandt, Obóz Zaporożców, obraz z końca XIX w.
Źródło: Józef Brandt (1841–1915), olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, Wikimedia Commons, domena publiczna.

To ziemia nie moja, nie twoja, jeno Bogu należąca – tak określano ponad 200‑kilometrowy obszar rozciągający się na południowo‑wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej i sięgający do pierwszych ułusów tatarskich. Przepływający tamtędy Dniepr wraz z wznoszącymi się z toni wodnej skalnymi progami (porohami) uniemożliwiał sprawną żeglugę i czynił te tereny nieosiągalnymi dla władzy państwowej. To tutaj swoją przystań znaleźli zbiegli chłopi, osoby, które weszły w konflikt z prawem, i w końcu amatorzy niezależnego trybu życia. Bliskie sąsiedztwo chanatu krymskiego powodowało, że głównym zajęciem tych ludzi stała się walka. Tworzyli oni dobrze wyszkolone, bitne i śmiałe wojsko. Rzeczpospolita nieraz odwoływała się do jego pomocy. Jednak ci, którzy mieli wspomagać państwo w przygranicznych walkach z Tatarami, wkrótce stali się dla niego największym problemem. Nabrzmiewający konflikt doprowadził wreszcie do wielkiej eksplozji na Ukrainie i wojny domowej w połowie XVII w., która stała się jedną z ważniejszych przyczyn kryzysu Rzeczypospolitej.

Indeks górny <cite>List chana krymskiego [w:] Z. Wójcik, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989, s. 5. Indeks górny koniec

RaVY580vSMd5Y1
Linia chronologiczna prezentująca wydarzenia między 1594 a 1660 rokiem.  1594‑1596 Powstanie Nalewajki.  1 lipca 1569 – zawarcie Unii Lubelskiej, powstanie Rzeczpospolitej Obojga Narodów.  27 września 1605 – bitwa pod Kircholmem.  1620‑1621 – wojna Rzeczpospolitej z Turcją.  2 września – 9 października 1621 o bitwa pod Chocimiem.  1648‑1654 – powstanie Chmielnickiego.  1655‑1660 – potop szwedzki.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
  • Wyjaśnisz, kim byli Kozacy i dlaczego wojsko kozackie cieszyło się opinią skutecznego.

  • Sprawdzisz, czego historyk może się dowiedzieć z XVII‑wiecznej mapy.

  • Poszukasz rozwiązania „problemu kozackiego” w XVII‑wiecznej Rzeczypospolitej.

  • Omówisz, jakie są różnice w interpretacji powstań kozackich między historykami polskimi a ukraińskimi, i zaproponujesz, jak powinni prowadzić dialog.