Wiadomo, że latem raczej nie spadnie w Polsce śnieg, a zimą nie ma sensu planować kąpieli słonecznych na plaży. Pewne zmiany pogody zachodzą bowiem cyklicznie. Dlaczego tak się dzieje?

R1XJRPVtri8vY1
Występowanie czterech pór roku w naszym klimacie ma związek z sezonową zmiennością temperatury, co ma wpływ na przyrodę
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • jakie składniki określają stan pogody,

  • co to jest ciśnienie atmosferyczne,

  • jak samodzielnie możesz dokonać pomiaru i oceny pogody.

Twoje cele
  • Opiszesz zmiany pogody w strefie klimatycznej, w której mieszkasz o różnych porach roku.

  • Wyjaśnisz związek pomiędzy sezonowymi zmianami pogody a wysokością Słońca nad horyzontem i długością dnia.

iTaxTxqAPL_d5e182

1. Pory roku w Polsce

Podstawą zmian pogody na Ziemi są różnice w nasłonecznieniunasłonecznienienasłonecznieniu, czyli ilości energii jaka dociera do powierzchni Ziemi w określonym czasie. Dobowa zmienność temperatury wiąże się z występowaniem zjawiska dnia i nocy i położeniem Słońca nad horyzontem.

Temperatury zmieniają się też cyklicznie w ciągu roku, co określa się sezonową zmiennością temperaturysezonowa (roczna) zmienność temperaturysezonową zmiennością temperatury. Występowanie pór rokupory rokupór roku jest następstwem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity tego ruchu. W Polsce wyróżnia się cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Latem, gdy Słońce świeci najdłużej i znajduje się najwyżej nad widnokręgiem, ogrzewa nas mocno, a dni są długie. Odwrotnie jest zimą – Słońce świeci krócej, a w czasie górowania znajduje się nisko nad horyzontem.

Oprócz kalendarzowych istnieją też termiczne pory roku. Wyróżnia się je na podstawie średnich temperatur powietrza w ciągu doby. W przeciwieństwie do pór kalendarzowych nie rozpoczynają się zawsze w tym samym momencie. Na przykład termiczne lato zaczyna się, gdy średnie dobowe temperatury przekroczą 15°C. Może się to zdarzyć nawet w maju.

R1Osl9aLl0x2p1
Widoczny jest kolorowy pasek. Od lewej strony widnieje kolor ciemnoniebieski, potem przechodzi z jasnoniebieski, następnie w zielony, żółty, pomarańczowy, jasnoniebieski, ciemnoniebieski. Na kolorach znajdują się napisy. Po kolei Zima, przedwiośnie, wiosna, lato, jesień, przedzimie i zima. Pod spodem widoczne są stopnie Celsjusza. Na granicy zimy i przedzimia widnieje 0 stopni, przedzimia i jesieni widnieje 5 stopni, jesieni i lata widnieje 15 stopni, lata i wiosny widnieje 15 stopni, wiosny i przedwiośnia 5 stopni, przedwiośnia i zimy widnieje 0 stopni.
W Polsce wyróżnia się sześć termicznych pór roku. Nie da się podać dokładnych dat ich nadejścia
Źródło: Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY 3.0.
Pory roku w Polsce

Wiosna

Lato

Jesień

Zima

Początek kalendarzowej pory roku

21 marca

22 czerwca

23 września

22 grudnia

Nazwa pierwszego dnia pory roku

równonoc wiosenna

przesilenie letnie

równonoc jesienna

przesilenie zimowe

Długość dnia i nocy

w okresie równonocy dzień i noc trwają po 12 godzin, potem długość dnia rośnie

w dniu przesilenia dzień jest najdłuższy, potem długość dnia maleje

w okresie równonocy dzień i noc trwają po 12 godzin, potem długość dnia maleje

w dniu przesilenia dzień jest najkrótszy, potem długość dnia rośnie

Wschód Słońca

dokładnie na wschodzie

na północnym wschodzie

dokładnie na wschodzie

na południowym wschodzie

Zachód Słońca

dokładnie na zachodzie

na północnym zachodzie

dokładnie na zachodzie

na południowym zachodzie

Temperatury powietrza

coraz wyższe, początkowo nocami zdarzają się przymrozki

wysokie

coraz niższe, pod koniec nocami pojawiają się przymrozki

niskie, często ujemne

R13oczOLDLDLp1
Pory roku w Polsce
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1

Przypomnij sobie, a następnie zanotuj w zeszycie zmiany, jakie zachodzą w okolicy twojego miejsca zamieszkania w kolejnych porach roku. Weź pod uwagę rodzaje opadów i osadów, średnią temperaturę powietrza, jak zmieniają się rośliny, jakie zwierzęta możesz zaobserwować. Czy w dniach przesileń i w okresach równonocy twoja okolica wygląda podobnie jak na powyższej ilustracji?

Ciekawostka

Z powodu różnej wysokości Słońca nad horyzontem długość dnia i nocy na południu i północy Polski się różni. Najdłuższy dzień lata jest o ponad godzinę dłuższy na północy niż na południu Polski. Z kolei najkrótszy dzień zimy jest o ponad godzinę krótszy na północy w porównaniu do południa Polski. Jedynie w okresie równonocy dni mają jednakową długość w całym kraju.

iTaxTxqAPL_d5e249

2. Masy powietrza kształtujące pogodę

UsłonecznienieusłonecznienieUsłonecznienie wpływa na temperaturę powietrza, a ta na zmiany jego ciśnienia. Sprzyja to zmianom pogody. Przykładowo, nasuwający się nad Polskę niż barycznyniż barycznyniż baryczny pochodzący znad Oceanu Atlantyckiego latem przynosi spadek temperatury, burze z deszczem lub gradem oraz wichury. Zimą natomiast sprawia, że temperatura rośnie i nierzadko rozpoczyna się odwilż. Podczas nasuwania się wyżów barycznychwyż barycznywyżów barycznych znad Europy Wschodniej pojawiają się suche masy powietrza. Latem przynoszą one długotrwałe upały, a zimą ostre mrozy.

RE32kWkRMSGrt1
Niż i wyż baryczny
Źródło: Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY 3.0.
iTaxTxqAPL_d5e285

Podsumowanie

  • Dobowa różnica temperatur spowodowana jest zróżnicowanym dopływem promieniowania słonecznego do powierzchni ziemi wskutek występowania dnia i nocy.

  • Roczna różnica temperatur związana jest ze zmianami oświetlenia w cyklu rocznym.

  • W Polsce mamy cztery kalendarzowe pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę. Wyróżnia się też sześć termicznych pór roku na podstawie średnich temperatur dobowych.

  • W poszczególnych porach roku zmieniają się miejsca wschodu i zachodu Słońca oraz wysokość jego górowania.

bg‑azure

Praca domowa

11
Ćwiczenie 1

Zastanów się i odpowiedz, dlaczego termiczne pory roku nie zawsze rozpoczynają się w tym samym czasie.

R1PqYI7DTJvI9
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ćwiczenie 2

Poszukaj w dostępnych źródłach i dowiedz się, co to jest anomalia pogodowa. Podaj wybrany przykład anomalii pogodowej.

R1FHSfNXHo3bS
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
iTaxTxqAPL_d5e360

Słownik

dobowa zmienność temperatury
dobowa zmienność temperatury

różnica pomiędzy temperaturą najwyższą i najniższą (amplituda) w ciągu doby;  temperatura zmienia się w cyklu dobowym (minimum występuje po wschodzie Słońca, maksimum około godz. 14.00 czasu słonecznego)

nasłonecznienie
nasłonecznienie

ilość promieniowania słonecznego docierająca na daną powierzchnię terenu

niż baryczny
niż baryczny

obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najniższe ciśnienie powietrza znajduje się w centrum układu i wzrasta na zewnątrz

pory roku
pory roku

okresy klimatyczne związane ze zmieniającą się wysokością Słońca nad horyzontem

sezonowa (roczna) zmienność temperatury
sezonowa (roczna) zmienność temperatury

różnice między temperaturami występującymi w ciągu roku, skutkiem sezonowej zmienności temperatury są termiczne pory roku, określane na podstawie średnich temperatur powietrza w ciągu doby

usłonecznienie
usłonecznienie

czas, w którym promieniowanie Słońca dochodzi bezpośrednio do powierzchni terenu

wyż baryczny
wyż baryczny

obszar wysokiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najwyższe ciśnienie powietrza panuje w centrum układu i obniża się na zewnątrz

iTaxTxqAPL_d5e465

Zadania

1
Pokaż ćwiczenia:
21
Ćwiczenie 1
RVTmtLgrAgSmK
zadanie interaktywne
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RrtH0dqmCNtnZ1
Ćwiczenie 2
Określ, która z ilustracji przedstawia niż baryczny, a która wyż baryczny.
Źródło: Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY 3.0.
Rp7s9mOrOUILR
Ćwiczenie 2
Wersja alternatywna ćwiczenia: Wskaż poprawną odpowiedź opisującą wyż baryczny. Możliwe odpowiedzi: 1. obszar wysokiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najwyższe ciśnienie powietrza panuje w centrum układu i obniża się na zewnątrz, 2. obszar niskiego ciśnienia atmosferycznego, w którym najniższe ciśnienie powietrza znajduje się w centrum układu i wzrasta na zewnątrz, 3. różnica pomiędzy temperaturą najwyższą i najniższą (amplituda) w ciągu doby
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ćwiczenie 3
RGAER7vim7c5Q
zadanie interaktywne
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
21
Ćwiczenie 4
R1LzovNyQKmfv
Ułóż obrazek. Poniżej napisz, z którą kalendarzową porą roku kojarzy ci się taki krajobraz i wyjaśnij dlaczego.
RDDMk6x3kRLn0
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R14JJbMx9YF31
Ćwiczenie 4
Wersja alternatywna ćwiczenia: Wskaż cechy charakteryzujące lato: Możliwe odpowiedzi: 1. wysokie temperatury, 2. dojrzewanie owoców, 3. krótsze dni, 4. wysoki opady
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
2
Ćwiczenie 5
R1KYlQVbWDTnN
zadanie interaktywne
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RpMt06BmclddI2
Ćwiczenie 6
Uzupełnij tabelę, podanymi niżej frazami.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑azure

Notatnik

RE3Kox86JhEGr
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.