Filozofia człowieka Blaise'a Pascala.
Na co dzień bez trudu zakładasz się z przyjaciółmi — o drobiazgi albo o sprawy nieco poważniejsze. Ale czy można założyć się o istnienie Boga? Taki właśnie zakład, w formie eksperymentu myślowego, zaproponował swoim czytelnikom Blaise Pascal. Chciał w ten sposób pokazać, że nawet kwestia wiary — pozornie nieracjonalna — może stać się przedmiotem rozumowego namysłu. Pascal ujmuje ją niemal w kategoriach rachunku zysków i strat: opłaca Ci się wierzyć albo się nie opłaca. Alternatywa jest prosta i nieuchronna — Bóg istnieje albo Go nie ma. „Na co więc stawiasz?”
Poniżej znajduje się fragment Myśli Pascala, w którym został zreferowany jego zakład. Zapoznaj się z treścią cytatu, a następnie odpowiedz na pytanie: dlaczego – zdaniem filozofa – ludzki rozum w ogóle nie może odpowiedzieć na kwestię dotyczącą istnienia Boga?
MyśliMówmy teraz wedle naturalnego poznania.
Jeśli jest Bóg, jest On nieskończenie niepojęty, skoro nie mając ani części, ani granic, nie pozostaje do nas w żadnym stosunku. Jesteśmy tedy niezdolni pojąć ani czym jest, ani czy jest; w tym stanie rzeczy, któż ośmieli się rozstrzygać kwestię. Nie my, którzy nie mamy z Nim żadnego punktu styczności. (…)
Zbadajmyż ten punkt i powiedzmy: „Bóg jest, albo Go nie ma”.
Ale na którą stronę się przechylimy? Rozum nie może tu nic określić: nieskończony chaos oddziela nas. Na krańcu tego nieskończonego oddalenia rozgrywa się partia, w której wypadnie orzeł czy reszka. Na co stawiacie? Rozumem nie możecie ani na to, ani na to; rozumem nie możecie bronić żadnego z obu.
Nie zarzucajcie tedy błędu tym, którzy uczynili wybór, bo nie wiecie.
- Nie, ale będę im zarzucał, nie iż uczynili nie ten wybór, ale w ogóle wybór; mimo bowiem że ten, który stawia na orła, i ów drugi popełniają jednaki błąd, obaj popełniają błąd; słuszne jest nie zakładać się w ogóle.
— Tak, ale trzeba się zakładać; to nie jest rzecz dobrowolna, zmuszony jesteś. Cóż wybierzesz? Zastanów się. Skoro trzeba wybierać, zobaczmy, w czym mniej ryzykujesz. Masz dwie rzeczy do stracenia: prawdę i dobroć; i dwie do stawienia na kartę: swój rozum i swoją wolę, swoją wiedzę i swoją szczęśliwość; twoja zaś natura ma dwie rzeczy, przed którymi umyka: błąd i niedolę. Skoro trzeba koniecznie wybierać, jeden wybór nie jest z większym uszczerbkiem dla twego rozumu niż drugi. To punkt osądzony. A twoje szczęście? Zważmy zysk i stratę zakładając się, że Bóg jest. Rozpatrzmy te dwa wypadki: jeżeli wygrasz, zyskujesz wszystko; jeżeli przegrasz, nie tracisz nic. Zakładaj się tedy, że jest, bez wahania.Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Boy-Żeleński, Warszawa 1989, s. 231–233.
Zapoznaj się z treścią poniższej animacji. Przeanalizuj treść zakładu Pascala. Zastanów się, czy zaprezentowana w nim argumentacja wydaje ci się wystarczająca i logiczna. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R7spDvmEdGSpx
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Krytyczna rekonstrukcja zakładu Pascala.
Dlaczego, zdaniem Pascala, bardziej opłaca się wierzyć w Boga niż nie wierzyć?
Fideizm to pogląd filozoficzny i teologiczny, który głosi prymat wiary nad poznaniem rozumowym. Zdaniem fideistów najważniejsze dla człowieka prawdy – tj. prawdy religijne i etyczne – są niedostępne poznaniu rozumowemu. Dochodzimy do nich jedynie na drodze wiary, czyli przez objawienie. Fideiści odrzucali możliwość racjonalnego wyjaśnienia jego treści. Niektórzy z nich nawoływali do potępienia myślenia racjonalnego, a nawet do palenia ksiąg filozoficznych jako zagrożenia dla duchowości człowieka. Pierwszym konsekwentnym fideistą był Tertulian, któremu przypisuje się słowa: „wierzę, ponieważ to absurdalne” (credo, quia absurdum). Zaliczamy tu też m.in. św. Augustyna, Corneliusa Jansena i Blaise’a Pascala.
Przeanalizuj poniższą mapę myśli. Zapoznaj się z brzmieniem zakładu Pascala, jego możliwymi rozwiązaniami, a także z krytyką, z jaką się spotyka po dziś dzień.
Ciekawą wersję polemiki z Pascalem przedstawia Michaił Bułhakow w Mistrzu i Małgorzacie: formułuje hipotezę, że Bóg po śmierci daje człowiekowi taki los, w jaki człowiek wierzył za życia. Kto wierzył w nicość po śmierci, dostaje nicość, kto wierzył w wieczną szczęśliwość, dostaje wieczną szczęśliwość, ale możliwości jest nieskończenie wiele.
Jeszcze raz przeanalizuj multimedium. Następnie zastanów się, jaka jest twoja opinia: czy zgadzasz się z treścią zakładu Pascala, czy też podzielasz któreś argumenty jego krytyków. Uzasadnij swoją odpowiedź.