Filozofia człowieka Blaise'a Pascala.
Być może znana jest ci stara bajka La Fontaine'ao wielkim dębie i o małej trzcinie. Pełen pychy dąb ostatecznie wali się na ziemię pod silnym podmuchem wiatru, a skromna, drobna trzcina po przejściu tego samego wiatru jest, co prawda, sponiewierana, ale zostaje na swoim miejscu. Teraz wyobraź sobie, że ta trzcina z bajki to człowiek, według Pascalasłaby i kruchy, ale paradoksalnie również nie do złamania, bo uzbrojony w zdolność myślenia, wyobraźnię i świadomość, które pozwalają mu zachować elastyczność wobec wichrów i burz.
Rozważ problem filozoficzny: czym jest człowiek? Zastanów się nad jego istotą, ograniczeniami oraz możliwościami. Spróbuj odpowiedzieć zarówno na pytanie, kim człowiek jest, jak i kim lub czym nie jest.
MyśliCzłowiek jest dla samego siebie najbardziej zadziwiającym przedmiotem w naturze
Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1989.
Zapoznaj się z poniższym multimedium i opowiedz na pytanie, na czym, zdaniem Pascala, polega nędza, a na czym wielkość człowieka. W czym człowiek różni się od istot niemyślących?
Co oznacza metafora Pascala mówiąca, że człowiek jest myślącą trzciną?
Odpowiedz na pytanie: co oznacza metafora Pascala mówiąca, że człowiek jest myślącą trzciną?
Wysłuchaj wykładu prof. Tadeusza Gadacza o tym, co mówi o nas myślenie. Zastanów się, czy profesor zgadza się ze stanowiskiem Pascala. Zapisz swoje wnioski.
Zapoznaj się z wykładem profesora Tadeusza Gadacza o tym, co mówi o nas myślenie. Zastanów się, czy profesor zgadza się ze stanowiskiem Pascala. Zapisz swoje wnioski.
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1a4yDviRnCLd
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Co mówi o nas myślenie?
Mimo tego okazuje się, że myślenie nie jest jednoznaczne.
(tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt doszedł do wniosku, że człowiek jest gatunkiem nieprzystosowanym do życia zwierzęcia. Natura zmusza go jednak do rozwoju (tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt, którym sobie rekompensuje różne deficyty. Niestety rozwój polityczny, społeczny i techniczny często prowadzi do prób (tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt innych, obcych ludzi.
(tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt, pod wpływem procesów nazistów, doszła do wniosku, że zło jest (tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt. Co zmusza nas do zadania pytania, czy w myśleniu człowieka na pewno znajduje się (tu wybierz) 1. logika, 2. słabość, 3. odseparowania, 4. godność, 5. wszechobecne, 6. wyeliminowania, 7. potęgę, 8. kruchą, 9. technicznego, 10. Komisja Etyki, 11. logice, 12. Pascal, 13. kategoriach dobra, 14. bezmyślne, 15. silną, 16. Kant, 17. intelektu, 18. Hanna Arendt?
Jak można przedstawić na konkretnym przykładzie sytuację człowieka w świecie przedstawioną przez Pascala?
Odpowiedz na pytanie: jak można przedstawić na konkretnym przykładzie sytuację człowieka w świecie przedstawioną przez Pascala?
Czy najnowsze osiągnięcia naukowe pozwalają na przezwyciężenie Pascalowskiego pesymizmu co do możliwości poznawczych człowieka? Co by dzisiaj uważał Pascal?
Odpowiedz na następujące pytania. Czy najnowsze osiągnięcia naukowe pozwalają na przezwyciężenie Pascalowskiego pesymizmu co do możliwości poznawczych człowieka? Co by dzisiaj uważał Pascal?
Opisz swoimi słowami sytuację człowieka w świecie przedstawioną przez Pascala. W swym opisie posłuż się przykładami ze współczesnego życia i odwołaj się do osiągnięć współczesnej nauki.
Trzcina na wietrze
Człowiek sam dla siebie jest istotą niepoznaną. Z jednej strony dysponuje rozumem, który zapewnia mu uprzywilejowane miejsce w świecie, z drugiej – rozum ten jest ograniczony i nie przenika żadnych zagadnień, jakie pozostają w porządku serca. Człowiek jest istotą zdolną przekraczać namysłem swoje miejsce i czas, ale też jest kruchy, skończony, słaby fizycznie. Jak stwierdza sam filozof:
MyśliPożądamy prawdy, a znajdujemy w sobie jedynie niepewność. Szukamy szczęścia, a znajdujemy jedynie nędzę i śmierć. Jesteśmy niezdolni nie pragnąć prawdy i szczęścia, a nie jesteśmy zdolni ani do pewności, ani do szczęścia. Pozostawiono nam to pragnienie tak, aby nas ukarać, jak aby nam dać uczuć, skądeśmy spadli.
Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Boy‑Żeleński, Kraków 2003.
Takie ujęcie istoty ludzkiej sprawia, iż filozofia Pascala bywa rozpatrywana z perspektywy egzystencjalizmuegzystencjalizmu, a jej autor bywa uważany za zamierzchłego prekursora tego nurtu. Czy jednak francuski filozof popada w pesymizm, jaki winien wynikać z niemożliwości odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące egzystencji człowieka? Wręcz przeciwnie – w końcu człowiek jest jedyną istotą, która jest w stanie uświadomić sobie swoją „nędzę”, co w zasadzie czyni go znów istotą uprzywilejowaną.
MyśliWielkość człowieka jest wielka w tym, iż on zna swoją nędzę. Drzewo nie zna swojej nędzy.
Nędzą tedy jest czuć swoją nędzę, ale wielkością jest wiedzieć, że się jest nędznym.
Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Boy‑Żeleński, Kraków 2003.
Można w tym miejscu odnieść mylne wrażenie, iż takie twierdzenie jest paradoksem. Zachodzi tutaj jednak podobne rozumowanie, jak w sokratejskim wiem, że nic nie wiem. Dla Ateńczyka dopiero uświadomienie sobie własnej niewiedzy staje się obiektywnym, niepodważalnym fundamentem wszelkiej wiedzy. Zaś dla francuskiego myśliciela możliwość uświadomienia sobie przez człowieka własnej nędzy czyni go istotą wielką. Człowiek jest więc kruchy i drobny, jak trzcina na wietrze, jednak pośród wszelkiego stworzenia wyróżnia go rozum. Tak, człowiek jest trzciną, ale trzciną myślącą.
Przeczytaj poniższy cytat z Myśli Pascala, a następnie odpowiedz na pytanie: na czym – zdaniem Pascala – polega wspaniałość ludzka?
Zapoznaj się z poniższym cytatem z Myśli Pascala, a następnie odpowiedz na pytanie: na czym – zdaniem Pascala – polega wspaniałość ludzka?
MyśliDrzewo nie zna swojej nędzy. Nędzą tedy jest czuć swoją nędzę, ale wielkością jest wiedzieć, że się jest nędznym.
Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Boy-Żeleński, Kraków 2003, s. 99.
Poniżej znajduje się fragment Myśli Pascala. Zapoznaj się z jego treścią, a następnie wskaż zdania, które poprawnie ukazują jego treść.
MyśliOstatecznie bowiem, czymże jest człowiek w przyrodzie? Nicością wobec nieskończoności, wszystkim wobec nicości, pośrodkiem między niczym a wszystkim. Jest nieskończenie oddalony od rozumienia ostateczności; cel rzeczy i ich początki są dlań na zawsze ukryte w nieprzeniknionej tajemnicy; zarówno niezdolny jest dojrzeć nicości, z której go wyrwano, jak nieskończoności, w której go utopiono. Cóż ma tedy uczynić, jeśli nie zadowolić się jakimś pozorem pośrodka rzeczy, w wiekuistej niemożności poznania bądź ich celu, bądź początku? Wszystkie rzeczy wyszły z nicości i biegną aż w nieskończoność. Któż nadąży tym zdumiewającym wędrówkom? Autor tych cudów rozumie je; nikt inny tego nie zdoła.
Źródło: Blaise Pascal, Myśli, tłum. T. Boy-Żeleński, Kraków 2003.
Zapoznaj się z treścią poniższego cytatu z Myśli Pascala, a następnie wskaż zdanie, które poprawnie wyraża myśl w nim zawartą.
Kto zechce poznać do gruntu nicość człowieka, niechaj tylko zważy przyczyny i skutki miłości. Przyczyną jest coś dziwnego, skutki zaś tego są przerażające. To coś dziwnego, ta drobnostka niepodobna do ujęcia, porusza całą ziemią, królami, wojskami, całym światem. Nos Kleopatry; gdyby był trochę krótszy, cała powierzchnia ziemi wyglądałaby inaczej.
Czy, twoim zdaniem, można pogodzić oba sposoby poznawania rzeczywistości: rozumem i sercem?
Słownik
XX‑wieczny nurt filozofii i literatury, rozważający kwestie ludzkiej egzystencji w świecie i konieczności dokonywania wyborów moralnych przez człowieka, który jawi się jako istota samotna, krucha, zniszczalna i ograniczona; nurt zdecydowanie niejednorodny, w obrębie którego możemy wskazywać orientację chrześcijańską (Søren Kirkegaard) i ateistyczną (Fryderyk Nietzsche). Głównymi pojęciami egzystencjalizmu są z pewnością: humanizm (jako że umieszczał człowieka i jego los w centrum rozważań), pesymizm (jaki ogarniał myślicieli podczas analizy losu ludzkiego, choć wiele koncepcji próbowało tenże pesymizm przezwyciężać) i niedoskonałość (zarówno człowieka, jak i świata, a czasem i samego Boga, jako twórcy dzieł niedoskonałych); sympatycy i badacze egzystencjalizmu uważają za jego protoplastów m.in. renesansowego myśliciela Pascala czy antycznego filozofa Sokratesa, gdyż stawiali oni w centrum swoich rozważań los człowieka i wiążącą się z nim problematykę jego egzystencji
metaforyczne określenie kondycji człowieka, jego jednoczesnej słabości (trzcina) i wielkości (myślenie)
(gr. schole – szkoła, scholastikos – nauczać, szkolić) główny nurt filozofii średniowiecznej i jeden z głównych nurtów filozofii chrześcijańskiej; w swym potocznym rozumieniu mianem tym określano średniowieczny system nauczania i szkolnictwa, a z czasem poczęto nim określać filozofię w nim wypracowaną, która czerpała z systemu Arystotelesa, starając się dopasować jego wnioski do teologii chrześcijańskiej; najwybitniejszym przedstawicielem scholastyki był św. Tomasz z Akwinu, przez co w niektórych opracowaniach do dziś pojęcia „tomizm” i „scholastyka” bywają używane jako synonimy
(gr. theos – Bóg i logos – nauka). Dziedzina wiedzy badająca zagadnienia z obszaru religii za pomocą metodologii i terminologii filozoficznej; nie jest nauką w pełnym znaczeniu tego słowa, gdyż jako pewnik przyjmuje kwestie, które pozostają w sferze wiary; stara się jednak w sposób racjonalny uzasadnić twierdzenia, które dla religii chrześcijańskiej mają kluczowe znaczenie
Człowiek jest tylko trzciną, najwątlejszą w przyrodzie, ale trzciną myślącą. Nie potrzeba, by cały świat uzbroił się, aby go zmiażdżyć: mgła, kropla wody wystarczą, aby go zabić. Ale gdyby nawet wszechświat go zmiażdżył, człowiek byłby i tak czymś szlachetniejszym niż to, co go zabija, ponieważ wie, że umiera, i zna przewagę, którą wszechświat ma nad nim. Wszechświat nie wie nic o tym.
Współistnieją więc ze sobą dwie perspektywy, niższości i wyższości, małości i wielkości. Metafora trzciny ma jednak drugie dno, dalszą komplikację. To bowiem, co podane jest w niej jako powód do dumy, klucz do godności człowieka, gdzie indziej przedstawiane jest przez Pascala jako symbol ludzkiej porażki:
Cała godność człowieka jest w myśli. Ale co jest ta myśl? Jakaż ona głupia!
Nawet sprzeczność nie jest u Pascala prostą sprzecznością. Sądzimy, że już ją zrozumieliśmy, a napotykamy na tkwiące w niej kolejne antynomie. Myśl jest wielkością człowieka, ale jednocześnie jego przekleństwem. Zwierzęta nie mylą się, kiedy działają pod wpływem instynktów, a człowiek właśnie przez swoją myśl i świadomość nieustannie błądzi i odwraca się od Boga. Albo popada w pychę, złudzony własną wielkością, albo świadom małości, ucieka w rozrywki i szuka zapomnienia, albo też daje się targać namiętnościom uwłaczającym własnemu człowieczeństwu.
Co oznacza metafora Pascala mówiąca, że człowiek jest myślącą trzciną?
Odpowiedz na pytanie: co oznacza metafora Pascala mówiąca, że człowiek jest myślącą trzciną?
Słownik
metaforyczne określenie kondycji człowieka, jego jednoczesnej słabości (trzcina) i wielkości (myślenie)
w poglądach Pascala przeciwstawienie rozumu, synonim uczucia i intuicji; tylko sercem człowiek może odczuć swój tragiczny los, zarazem własną wielkość i nicość
Zapoznaj się z poniższym multimedium i opowiedz na pytanie, na czym, zdaniem Pascala, polega nędza, a na czym wielkość człowieka. W czym człowiek różni się od istot niemyślących?