• Portret filozofa
• Życiorys

Portret filozofa10

Blaise Pascal (1623−1662)

RHPBVDKBQGRHJ

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są jasne. długie, nieco przerzedzone. Mężczyzna ma jasną oprawę oczu i lekko garbaty nos. Ubrany jest w ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz.

Życiorys40

Blaise Pascal francuski matematyk, filozof, wynalazca. Urodził się w Clermont‑Ferrand we Francji. Gdy miał trzy lata, umarła jego matka, po jej śmierci ojciec Pascala przeniósł się wraz z synem i dwiema córkami do Paryża. Ze względu na słabe zdrowie Pascal pobierał nauki w domu. Dom ten chętnie odwiedzali przedstawiciele świata nauki (np. Kartezjusz czy Gassendi) i młody Pascal miał okazję przysłuchiwać się ich rozmowom. Pod ich wpływem wcześnie zainteresował się matematyką. W wieku 16 lat napisał rozprawę o przecięciach stożkowych oraz sformułował tzw. twierdzenie Pascala. W wieku 24 lat odkrył prawo ciśnienia w cieczach („prawo Pascala”) oraz rachunek prawdopodobieństwa. W latach późniejszych wynalazł także m.in. ruletkę, pierwszą maszynę liczącą (tzw. pascalinę) oraz zaprojektował pierwszą linię komunikacji miejskiej – paryskich omnibusów. Momentem przełomowym w życiu Pascala jest rok 1654. Miały wówczas miejsce trzy wydarzenia: najpierw cudem ocalał z wypadku karety, następnie cudownie ozdrowiała jego siostrzenica, a w końcu (23 listopada) doznał objawienia religijnego. Z tego ostatniego wydarzenia sporządził notatkę zwaną Pamiątką, którą zaszył pod podszewką ubrania, chcąc ją mieć stale przy sobie. W następstwie tych wydarzeń Pascal zmienił swoje życie i kierunek myślenia: przeniósł się do Port-Royal, będącego wówczas ośrodkiem ruchu jansenistycznegojansenizmjansenistycznego.
Żył tam jak asceta i poświęcił się głównie rozważaniom religino‑moralnym. W tym duchu utrzymane są Prowincjałki, które opublikował w latach 1656−1657 i które wkrótce zostały wciągnięte na kościelny indeks ksiąg zakazanych. Umarł na ciężką, przewlekłą chorobę. Do ostatniej chwili pracował nad dziełem mającym stanowić obronę wiary chrześcijańskiej przed sceptycyzmem. Nie udało mu się go jednak ukończyć. Liczne notatki, jakie w pracy nad nim sporządził, przyjaciele Pascala zebrali po jego śmierci i wydali jako Myśli. Książka ta okazała się jednym z najwybitniejszych osiągnięć literatury francuskiej.

Wiek XVII był epoką intensywnych poszukiwań wiedzy pewnej, powszechnej
i uniwersalnej – takiej, którą można by odnieść do wszystkich dziedzin bytu.
W tym kontekście Blaise Pascal [czyt. blez paskal] sformułował oryginalną koncepcję granic ludzkiego poznania. Choć sam był wybitnym uczonym, wskazywał na względność wiedzy racjonalnej, podkreślając, że możliwości poznawcze człowieka są z natury ograniczone. 

R7619Q4EJAT22

Zdjęcie przedstawia mężczyznę z latarnią, który stoi na środku lekko zaśnieżonego pola. W tle rozciąga się gwieździste niebo.

Dużo miejsca poświęca Pascal kwestii poznania. Krytykuje Kartezjusza za przecenienie znaczenia metody matematycznej. Nie oznacza to, że Pascal w ogóle tę metodę odrzucał. Uważał, że jej zastosowanie jest bardzo ograniczone. Bezużyteczność Kartezjusza to dla Pascala bezużyteczność metody matematycznej w zastosowaniu do zagadnień filozoficznych, moralnych i religijnych. Metoda ta jest skuteczna tylko na obszarze matematyki i logiki. 

Pascal zwraca również uwagę na to, że zmysły i rozum znajdują się we wzajemnym konflikcie. Zmysły zwodzą rozum, rozum zwodzi zmysły. Polega to na tym, że z jednej strony zmysły, jak widać w słynnych argumentach sceptyckich (np. Kartezjusza), mogą nas mylić i oszukiwać, z drugiej zaś strony nasze racjonalne założenia wpływają na wynik doświadczenia – w naszym postrzeganiu bardzo łatwo ulegamy sugestii rozumu i dane zmysłowe dopasowujemy do sformułowanych już zasad:

Mimo sukcesów na polu naukowym, Pascal odrzucił bezgraniczne zaufanie do rozumu, charakterystyczne dla Kartezjusza. Twierdził, że rozum i doświadczenie są właściwymi narzędziami jedynie do badania zjawisk przyrodniczych. Obok nich istnieje bowiem nadrzędna „wiedza serca”(intuicja). Serce posiada własne racje, których rozum nie zna i które nie wymagają logicznych dowodów. To właśnie ten porządek pozwala człowiekowi wykroczyć poza sferę zjawisk fizycznych, dając mu pewność co do istnienia ładu absolutnego oraz rzeczywistości nadprzyrodzonej. Pascal uważał, że takie poznanie nie sprzeciwia się intelektowi, lecz stanowi jego niezbędne dopełnienie, umożliwiając bezpośrednie odczucie obecności Boga i sensu istnienia.

Pascal podkreślał, że to nie chłodna analiza, lecz właśnie serce pozwala pojąć tragizm ludzkiego losu. Rozum okazuje się bezsilny wobec dwóch nieskończoności, które osaczają jednostkę: bezgranicznego ogromu wszechświata (makrokosmosu) oraz nieskończonej małości świata cząstek (mikrokosmosu). 

Filozof zwracał również uwagę na wewnętrzne konflikty paraliżujące proces poznawczy. Zmysły i rozum znajdują się w stanie permanentnej wojny – zmysły mamią intelekt, a racjonalne założenia zniekształcają odbiór danych zmysłowych, dopasowując je do sformułowanych wcześniej teorii.

Pascal wylicza także inne przeszkody w dochodzeniu do prawdy na drodze rozumu i doświadczenia. Należą do nich: miłość własna, namiętności i ułomność pamięci. Właśnie przez miłość własną, zdaniem Pascala, brak rozumowi i zmysłom szczerości − człowiek nieświadomie faworyzuje poglądy, które mu schlebiają. Poza tym ludzie szukają pewności ze względu na poczucie bezpieczeństwa, a nie ze względu na miłość prawdy. A to, co znajdują, jest zaciemniane przez szaleństwa namiętności:

Ostatecznie Pascal kreśli obraz człowieka jako istoty wewnętrznie rozdartej.

Słownik