David Hume (1711−1776)

RjjJ5mZCvKLWp1

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Jego twarz jest owalna, widać zarysowany drugi podbródek. Mężczyzna ma wyraziste brwi i jasne oczy. Ubrany jest w czerwony surdut z dużymi złotymi guzikami, spod którego wystaje koszula z koronką.

Brytyjski filozof, moralista i historyk, autor najbardziej w swoich czasach konsekwentnej i spójnej wersji empiryzmu. Urodził się w średniozamożnej rodzinie w Edynburgu. Po ukończeniu miejscowego uniwersytetu i krótkim pobycie w szkole kupieckiej postanowił poświęcić się pracy literackiej – wyjechał na kilka lat do Francji, gdzie napisał jedno ze swych najważniejszych dzieł − Traktat o naturze ludzkiej. Traktat ukazał się w trzech tomach w latach 1738−1740, ale nie spotkał się z żadnym odzewem. Uznanie Hume’owi przyniosły za to napisane już po powrocie do Szkocji Eseje moralne i polityczne, wydane w latach 1741−1742. Zła sława sceptyka i ateisty przyczyniła się do fiaska, jakim zakończyły się jego starania o objęcie katedry etyki i filozofii moralnej na uniwersytecie w Edynburgu, a potem katedry logiki na uniwersytecie w Glasgow. W 1751 r., doszedłszy do przekonania, że porażka Traktatu to konsekwencja jego zbyt abstrakcyjnej formy, wydał Badania dotyczące rozumu ludzkiego – przerobioną wersję pierwszego tomu. W roku następnym objął posadę bibliotekarza w Bibliotece Adwokackiej w Edynburgu. Stabilizacja finansowa i stały dostęp do tamtejszych zbiorów umożliwiły mu napisanie kilkutomowej historii Anglii, które to przedsięwzięcie przyniosło mu wielkie uznanie. Hume brał sporadyczny udział w misjach dyplomatycznych do kilku krajów europejskich. Pełniąc funkcję sekretarza angielskiej ambasady w Paryżu, poznał encyklopedystów oraz Jeana Jacquesa RousseauJean‑Jacques RousseauJeana Jacquesa Rousseau. Rousseau przyjechał nawet z Hume’em do Londynu, ale wkrótce trudny charakter francuskiego filozofa przyczynił się do zerwania wzajemnych kontaktów. W bliskich więziach przyjaźni Hume pozostawał za to do końca życia z wybitnym myślicielem i ekonomistą brytyjskim – Adamem SmithemAdam SmithAdamem Smithem.

Najważniejsze dzieła filozoficzne Hume'a to: Traktat o naturze ludzkiej (wydany 1738−1740), Badania dotyczące rozumu ludzkiego (1751), Badania dotyczące zasad moralności (1751), Dialogi o religii naturalnej (wydane pośmiertnie 1779).

Podział na impresje i idee

Hume więc, choć podobnie jak John LockeJohn LockeJohn Locke całą ludzką wiedzę wywodzi z doświadczenia, stosuje inne rozróżnienia. Wszelkie treści naszego umysłu nazywa percepcjami, percepcje zaś dzieli na impresje i idee.

Impresje to bezpośrednio dane w doświadczeniu wrażenia zmysłowe, dostarczające podstawowego materiału dla ludzkiej wiedzy; idee zaś są wspomnieniami impresji. Kiedy widzimy drzewo, doświadczamy impresji drzewa, kiedy je sobie przypominamy, doświadczamy idei drzewa, a więc wspomnienia impresji. Jak to ujmuje Hume:

RxMX1YfEuW8BN1

Ilustracja przedstawia drzewo. W tle znajduje się krajobraz górski.

Wszystkie idee, którymi dysponuje nasz umysł i które są dla Hume'a w zasadzie synonimem pojęć, są tylko kopiami czy cieniami impresji. Możemy powiedzieć, że porządek myślowy u Hume'a jest odwróceniem porządku myślowego Platona. U Platona to rzeczy zmysłowe stanowią kopie idei, podczas gdy u Hume'a idee są jedynie kopiami wrażeń zmysłowych i jako ich cienie czy odbicia istnieją tylko w naszej głowie.

Hume dzieli impresje i idee na proste i złożone. Każda impresja ma odpowiadającą jej ideę: prosta prostą, złożona złożoną. Umysł ludzki nie może samodzielnie wytworzyć nowych idei prostych – warunkiem ich zaistnienia są impresje – ale może stworzyć z różnych idei prostych i złożonych nowe idee złożoneidee złożoneidee złożone. Oprócz pamięci, dzięki której zapamiętuje impresje i tworzy idee, dysponuje też wyobraźnią. Właśnie ta jego zdolność jest przyczyną błędów. Mogę na przykład stworzyć ideę Warszawy ze złotymi ulicami przez połączenie złożonej idei Warszawy z prostą ideą złotego koloru. I ta idea będzie fałszywa, tzn. nie będzie jej odpowiadała żadna impresja.

Hume już na wstępie Badań tłumaczy, że w ten sposób powstała idea Boga. Jednak – twierdzi – najbardziej nawet błędne idee są dalekim echem doświadczenia, które zostało przekształcone przez nasz umysł. Pisze więc:

Koncepcja związku przyczynowo‑skutkowego

Według Hume’a koncepcja związku przyczynowo‑skutkowego to wytwór wyobraźni człowieka. Jest ona wynikiem przyzwyczajania się umysłu do wielokrotnie obserwowanych następstw w czasie tych samych zjawisk. Ludzki umysł uznaje pierwsze zjawisko za przyczynę kolejnego zjawiska. Dzięki przyzwyczajeniu nie prowadzi więc obserwacji do końca, ponieważ zaczyna przewidywać skutek na postawie obserwacji przyczyny. Według Hume’a nie jest to jednak rzeczywisty związkiem między zjawiskami, lecz wyłącznie sposób, w jaki działa ludzki umysł.

RH8nGQGc973KS

Grafika przedstawia sylwetki siedzącej kobiety i mężczyzny. Są odwróceni tyłem do widza, siedzą na plaży. Patrzą się na jezioro i pływające po nim łódki. W tle góry i niebo.

Hume twierdzi, że tak przeprowadzone wnioskowanie to indukcja enumeracyjnaindukcja enumeracyjnaindukcja enumeracyjna, która pozwala formułować twierdzenia przyczynowe i uznaje je za konieczne prawa. Tymczasem według filozofa indukcja nie pozwala na sformułowanie tego rodzaju twierdzeń. Indukcja nie pozwala na sformułowanie związku koniecznego, lecz jedynie na przyjęcie pewnego uogólnienia, które może zostać obalone przez jeden kontrprzykład. Hume zatem dowodzi, że idea przyczyny nie odnosi się do faktów. Nie może być zatem rzeczywistym związkiem między zjawiskami. Związek przyczynowo‑skutkowy jest wyłącznie mechanizmem psychicznym będącym konsekwencją przyzwyczajenia.

Empiryzm a sensualizm

RtLqFcZwJVJ7g1

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny. Ma jasne włosy ułożone w małe loki po bokach. Mężczyzna ma lekki zarost, twarz z zarysowanym drugim podbródkiem oraz orli nos. Ubrany jest w surdut.

Za skrajną postać empiryzmuempiryzmempiryzmu uważa się sensualizmsensualizmsensualizm. Sensualistą był George BerkeleyGeorge BerkeleyGeorge Berkeley, który wrażenia zmysłowe – idee – uznawał za jedyny przedmiot ludzkiego poznania. Za sensualistę uważa się też do pewnego stopnia Hume’a, mimo że status wiedzy przyznawał on nauce o relacjach między ideami, nieodnoszącej się do doświadczenia zmysłowego. Sensualistą nie był za to John LockeJohn LockeJohn Locke: choć zakładał, że zmysły są podstawą wiedzy, za ważne źródło poznania uznawał także introspekcjęintrospekcjaintrospekcję, będącą rodzajem samoświadomości człowieka.

Słownik