Wyobraź sobie, że jesteś na absolutnym początku swojego życia. Twoje narządy zmysłów dopiero co się uformowały i połączyły z zalążkiem Twojego mózgu. Nie wiesz jeszcze nic. Tak można określić stan, który brytyjski filozof John Locke nazywał stanem tabula rasa – niezapisanej tablicy. Locke był empirystą radykalnym - uważał, że absolutnie wszystkie idee, które posiadamy, biorą się z doświadczenia. Refleksja, zwana też introspekcją, to nic innego, jak doświadczenie wewnętrzne, płynące z postrzegania aktywności własnego umysłu.

John Locke

RFo9KvaEAvZ8W1

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna jest odwrócony lewym półprofilem do widza. Jego długie, siwe, układające się włosy sięgają mu niemal do ramion. Twarz mężczyzny jest bardzo szczupła, pociągła. Jego nos jest długi, haczykowaty. Oczy są osadzone głęboko. Na twarzy mężczyzny widoczne są zmarszczki.

(1632−1704) − brytyjski filozof i lekarz, teoretyk empiryzmuempiryzmempiryzmu, liberalizmu i tolerancji. Urodził się w Wrington w pobliżu Bristolu. W roku 1652 rozpoczął studia w Christ Church w Oxfordzie, gdzie po ukończeniu nauki wykładał retorykę, grekę oraz filozofię moralną. Oprócz filozofii interesował się także chemią, fizyką i medycyną. W tej ostatniej dziedzinie uzyskał dyplom, nigdy jednak nie uprawiał zawodu lekarza. Porzucił też karierę akademicką. Zamiast tego zaangażował się w sprawy publiczne, przez wiele lat pracował w ministerstwie ds. kolonii, pełniąc funkcję sekretarza pierwszego lorda Shaftesbury, z którym pozostawał także w przyjaźni. Oskarżony o udział w spisku przeciwko królowi Karolowi II, na jakiś czas musiał opuścić Anglię − ukrywał się w Holandii. Filozofia, której uczył się na uniwersytecie, raziła go swoją scholastycznościąscholastykascholastycznością. Pozostawał za to pod silnym wpływem pism Kartezjusza i Gassendiego, przyjaźnił się z Newtonem. O ile pisma epistemologiczneepistemologiaepistemologiczne Locke’a są odpowiedzią na stan ówczesnej wiedzy, o tyle jego pisma polityczne pozostają w silnym związku z wydarzeniami politycznymi w Anglii, w szczególności zaś z rewolucją 1688 r., wskutek której następca Karola II, Jakub II, stracił władzę królewską. Najważniejsze dzieła Locke’a to Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (1690), Dwa traktaty o rządzie obywatelskim (1690), Trzy listy o tolerancji (1689, 1690, 1693).

Rozwiązania i stanowiska

Tabula rasa

Tabula rasa

R1V4k3nUpDw7v1

Ilustracja przedstawia okładkę książki w języku angielskim. Wokół tytułu znajdują się rysunki. Na górze przedstawione są rakiety, latawiec, latającego węża oraz komety. Środkowe i dolne rysunki przedstawiają różne narzędzia i przedmioty, a także mężczyznę, który rysuje coś na sztaludze.

Podstawowe założenie brytyjskiego empiryzmu wyrażone zostało przez Johna Locke'a pod postacią metafory niezapisanej tablicy (łac. tabula rasa) – umysł ludzki w chwili narodzin nie zawiera żadnych treści, wypełnia się nimi dopiero z czasem dzięki doświadczeniu. Wszystkie treści umysłu nazywa Locke ideami. Formułując tę koncepcję, Locke przeciwstawił się rozpowszechnionej w jego czasach, przyjmowanej także przez Kartezjusza, teorii idei wrodzonych. Nie ma jakichś zasad ogólnych (np. zasad logicznych), które ludzie mieliby wyryte w umyśle od urodzenia. Wszelką ogólną, abstrakcyjną wiedzę poprzedza wiedza szczegółowa, konkretna, stojąca zawsze na początku każdego poznania. Jak to ujmuje sam Locke:

1

John Locke Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, I, 2

Na początku zmysły wprowadzają do umysłu idee szczegółowe, napełniając pustą dotąd izbę, z niektórymi z nich umysł stopniowo się oswaja, a wtedy zostają one pomieszczone w pamięci i otrzymują nazwy.

CART1 Źródło: John Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, I, 2, tłum. B. J. Gawecki.

Stanowisko Locke’a jest przy tym bardziej konsekwentne niż jakichkolwiek innych filozofów – dlatego to podawany jest on za ojca empiryzmu: Locke twierdzi, że wszelka ludzka wiedza pochodzi z doświadczenia, bo z doświadczenia wywodzi się wszystko, co znajduje się w naszym umyśle.

Przekonaj się, co na temat metafory niezapisanej tablicy powiedział prof. Jan Hartman.

RHvaco9IcTUZ2

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Tabula rasa.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Tabula rasa.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RHvaco9IcTUZ2

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Tabula rasa.

Brytyjski filozof bardzo precyzyjnie też wyjaśnia, co przez doświadczenie rozumie. Na doświadczenie składają się wrażenia zmysłowe i refleksja, jest więc ono dwojakiego rodzaju. Wrażenia zmysłowe to doświadczenie zewnętrzne, źródło wszystkich obrazów, których dostarcza nam nasze pięć zmysłów. Refleksja natomiast (zwana przez Locke’a również introspekcją) jest doświadczeniem wewnętrznym i polega na postrzeganiu aktywności własnego umysłu. Takie postrzeganie ma miejsce, kiedy na przykład uświadamiamy sobie, że coś czujemy, obserwujemy czy myślimy (czytając ten tekst, możemy być świadomi, że go czytamy i że o nim myślimy, możemy też postrzegać nasze odczucia, które towarzyszą nam lekturze: znudzenie lub zainteresowanie – to właśnie jest refleksja).

Tak więc wszystko, czym dysponuje nasz umysł, pochodzi z doświadczenia zewnętrznego (wrażeń zmysłowych) bądź wewnętrznego (refleksji), a wszystkie treści w ten sposób pozyskane nazywa Locke ideami.

Podział idei

Brytyjski filozof dokonuje klasyfikacji idei. Klasyfikacja ta jest bardzo złożona i miejscami niejasna, stąd przedstawimy jej podstawowe elementy. Idee przede wszystkim dzielą się na proste i złożone.

Następnie Locke dzieli idee na idee własności pierwotnych i wtórnych. Przez własności pierwotne rozumiał on cechy stałe i obiektywne, tj. takie, które są związane z rzeczami i nie dają się od nich oddzielić (np. rozciągłość, kształt, ruch); natomiast własności wtórne nie są właściwie rzeczywiste, stanowią zdolność rzeczy do wywoływania w nas określonych wrażeń zmysłowych (takich jak dźwięk, smak czy kolor). Locke twierdził, że przedmioty same w sobie nie mają na przykład barwy lub smaku: dopiero działając na nasze zmysły, dzięki swym cechom wtórnym, wywołują w nas takie subiektywne doznania.

Ograniczenia poznawcze człowieka

RrkgcKRAoilHn1

Ilustracja przedstawia schemat anatomiczny ręki ukazany czterokrotnie. Przy każdym schemacie znajduje się dłoń wskazująca inne miejsce przebiegu żył

Zdaniem Locke’a za każdym razem, kiedy człowiek buduje gmach wiedzy, a nie zna cegieł (idei), których w tym celu używa, ten gmach musi runąć. Żadna konstrukcja nie będzie przecież trwała, jeśli jej poszczególne partie zostaną utworzone z niewłaściwych lub źle połączonych materiałów. Jednym z głównych problemów pojawiających się przy budowie owego gmachu są idee złożone. Umysł często łączy je w dowolny sposób i przyjmuje za pewnik, że odpowiada im coś po stronie rzeczywistości. Tymczasem im bardziej złożone nasze idee, tym mniej prawdopodobna nasza wiedza. Bardzo dużo problemów, na co Locke jako pierwszy tak szczegółowo zwrócił uwagę, bierze się z języka − czym innym jest idea, którą posiadamy w umyśle, a czym innym wyraz, którego używamy, żeby tę ideę oddać (chociaż nawet u Locke’a granica ta nie jest całkiem ostra). Idee i wyrazy często nie odpowiadają sobie albo odpowiadają w sposób bardzo nieścisły (np. kiedy mówimy o takich pojęciach jak sprawiedliwość czy odpowiedzialność – ponieważ mają one bardzo szerokie znaczenie – każdy rozumie je trochę inaczej). Należy, zdaniem Locke’a, dążyć do tego, żeby wszystkim słowom w naszym języku jasno odpowiadały właściwe treści doświadczenia. Inne słowa nie mają racji bytu.

Locke okazał się sceptyczny wobec naszych możliwości poznawczych. Przez prawdziwą wiedzę rozumiał on wiedzę ujętą za pośrednictwem idei ogólnych (złożonych). Tylko taka wiedza jest bowiem kompletna, tj. ogarniająca wszystkie możliwe przypadki. Tymczasem ścisła wiedza empirycznaempiryzmempiryczna tego rodzaju jest praktycznie nieosiągalna. Możemy być pewni jedynie idei prostych, cała reszta jest niepewna.

RA4D3APhv7AqK

Ilustracja przedstawia dwie głowy, które są zwrócone naprzeciwko siebie. Pomiędzy nimi znajdują kolorowe znaki zapytania.

Pojęcie substancji i przyczynowości

Locke poddaje analizie pojęcie substancjisubstancjasubstancji („czystej substancji w ogóle”). Okazuje się, że nie mamy idei prostej odpowiadającej takiemu pojęciu: idea substancji opiera się na przekonaniu, że u podstaw idei prostych musi tkwić jakieś podłoże będące nosicielem własności (wrażeń), które idee te są zdolne w nas wywołać:

Locke uzasadnia, że ludzki umysł nie może obyć się bez idei substancji, ale nie może też mieć pewności, czym ona jest, gdyż substancja znajduje się poza granicami naszego doświadczenia. Stąd człowiek nigdy nie będzie mógł w pełni poznać natury bytu. Jako substancję rozumie więc Locke coś, co leży u podstaw wrażenia, a czego nigdy bezpośrednio nie doświadczamy, bo dane nam jest jedynie wrażenie.

Podobnie Locke ujmuje ideę przyczynowości.

Słownik