Empiryzm w szerokim znaczeniu – jako stanowisko upatrujące podstaw wiedzy w świadectwach zmysłów – ma długą tradycję. W starożytności z doświadczenia wiedzę wywodzili epikurejczycy i stoicy, do pewnego stopnia także Arystoteles, w średniowieczu zaś Tomasz z Akwinu, który choć uznawał prymat teologiiteologiateologii i prawd objawionych, w świeckich naukach i filozoficznej refleksji nad światem widział drogę do częściowego poznania Boga. W filozofii kontynentalnej za ojca nowożytnego empiryzmu uchodzi XVII‑wieczny myśliciel i matematyk Pierre Gassendii.

Problemy i wyzwania

I Locke, i Hume stoją przed podobnymi wyzwaniami. Jak czytamy w motcie do niniejszego materiału, chodzi o ustalenie możliwości i zasięgu ludzkiego poznania, aby nie „mnożyć dysput, które nie doprowadzają nigdy do wyraźnych rezultatów” i zwrócić się ku pożyteczniejszym rozważaniom. Filozofia i nauka powinny zajmować się zagadnieniami dotyczącymi przede wszystkim praktycznej strony życia, tak aby człowiek mógł zaspokajać swoje potrzeby, żyć w dobrobycie i szczęściu. Spekulacje o rzeczach, których nie można poznać i które nie dotyczą ludzkiej działalności, są bezpłodne. To po jednej z takich jałowych dyskusji na temat teologii czy metafizykimetafizykametafizyki zasiada Locke do pracy nad swoimi słynnymi Rozważaniami – położą one podwaliny pod nowożytny empiryzm i staną się pierwszym w historii filozofii dziełem całkowicie poświęconym teorii poznania. Myśl Locke’a pół wieku później Hume wyrazi słowami:

RT3qd3FQ2xoXH

Ilustracja przedstawia kulę ziemską, która znajduje się na kwadratowej siatce. Tam, gdzie znajduje się kula ziemska, siatka jest wgłębiona.

Filozofowie brytyjscy wierzą, że wypracowana na gruncie epistemologiiepistemologiaepistemologii metoda empiryczna stanie się skuteczna we wszystkich dyscyplinach. Wiele sobie po niej obiecują zwłaszcza w odniesieniu do kwestii moralnych, religijnych i politycznych. Hume główny przedmiot swoich dociekań określa mianem nauki o człowieku i twierdzi, że jest to najważniejsza ze wszystkie nauk, bo wszystkie one albo wywodzą się z tej jednej, albo się z nią jakoś łączą, więc:

Ciekawostka

R1Ux6ZQxCSG5g

Zdjęcie przedstawia archaiczny teleskop.

Naturalnym sprzymierzeńcem empirystów brytyjskich był przyjaciel Locke’a, wybitny naukowiec – Sir Isaac Newton (1643–1727). W duchu empiryzmu głosił, iż jedynym przedmiotem nauki są zjawiska poznawalne przez zmysły, zaś jej celem ustalenie stałych związków, jakie między nimi zachodzą, nie zaś ich metafizycznych przyczyn. Te związki nazywamy prawami. Jednak nie samo założenie metodologiczne było najważniejszą zasługą Newtona, lecz to, że wykazał on jego praktyczną skuteczność – dokonał licznych przełomowych odkryć naukowych w dziedzinie fizyki i astronomii, takich jak sformułowanie prawa powszechnego ciążenia, praw ruchu, mechaniki klasycznej, rachunku różniczkowego czy zasady zachowania pędu.

W swym dążeniu do wypracowania jednej metody filozofowie brytyjscy są bliscy Kartezjuszowi. Podobieństwo jednak na tym się urywa, gdyż Brytyjczycy całkowicie odrzucają jego racjonalizmracjonalizmracjonalizm: twierdzą, że w samym rozumie nie ma żadnych prawd – wszystkie pochodzą z doświadczenia.

Słownik