Jakie jest pochodzenie nazw poszczególnych epok? Określenia takie jak starożytność czy średniowiecze zostały stworzone długo po okresie ich trwania. Nazwa „renesans” została nadana dopiero w połowie XIX wieku. Z oświeceniem (epoką trwającą od końca XVII do początków XIX wieku) było inaczej. Była to pierwsza epoka, której przedstawiciele sami nadali nazwę swoim czasom. Określenie „oświecenie” odnosiło się również do celów wyznaczonych przez ówczesnych myślicieli — miało ono oznaczać czas myślowej samodzielności i dojrzałości ludzkości. 

Ciekawostka

R1GJ2SCPZG6N21

We wszystkich językach europejskich nazwa „oświecenie” odnosi się do światła. W języku francuskim jest to Les Lumières, w niemieckim die Aufklärung, w angielskim Enlightenment, w hiszpańskim la ilustración, a we włoskim l'illuminazione.

R1GtbVart6uEB1

Ilustracja przedstawia Okładkę Wielkiej Encyklopedii Francuskiej - jednego z symboli epoki. Pod Świątynią Jońską, Sanktuarium Prawdy, Prawdę otoczona welonem i promieniującym światłem, które rozdziela chmury i rozprasza je. Po prawej stronie Rozum i Filozofia podnoszą zasłonę z Prawdy, i zrywają ją. U jej stóp Teologia na kolanach odbiera światło z wysokości. Po tej samej stronie znajdują się Pamięć, Historia starożytna i współczesna; Historia rejestruje pompę i ceremonię, a Czas służy jako wsparcie. Poniżej znajdują się pogrupowane Geometria, Astronomia i Fizyka. Postacie poniżej tej grupy przedstawiają optykę, botanikę, chemię i rolnictwo. Na dole znajduje się kilka sztuk i zawodów, które wywodzą się z nauk. Po lewej stronie Prawdy widać Wyobraźnię, która ustawia się, by ozdabiać i koronować Prawdę. Pod Wyobraźnią artysta umieścił różne gatunki poezji: epicka, dramatyczna, satyra i duszpasterska. Potem pojawiają się inne sztuki naśladownictwa: muzyka, malarstwo, rzeźba i architektura.

Światło w historii myśli pełni szczególną rolę. W metaforze starotestamentowej jest elementem porządkującym chaos. W Nowym Testamencie jest to symbol Boga. W renesansie zaś światło jest symbolem doskonałości. Nie zapominajmy również o platońskiej jaskini, która stanowi metaforę wiedzy. W oświeceniu światło pełni podobną rolę – ma rozpraszać ciemność stanowiącą symbol niewiedzy i zabobonu. Filozofowie oświecenia stawiali sobie zatem za cel propagowanie rozumu jako narzędzia zdobywania wiedzy o świecie, walkę z zabobonami oraz doprowadzenie do reformy całych społeczeństw. W ten sposób zagadnienia epistemologiczne łączyły się z pewną wizją społeczeństwa.

Wybitny przedstawiciel niemieckiego oświecenia, filozof i twórca tzw. filozofii krytycznej, postulującej poddanie wszystkich sfer ludzkiego życia — zwłaszcza poznania — krytyce rozumu, Immanuel Kant, w odpowiedzi na pytanie „Co to jest oświecenie?” przedstawił jego istotę jako wyjście człowieka z niepełnoletności. Czym jednak jest owa niepełnoletniość?

Słownik