Myślenie krytyczne to dziś cenna umiejętność. Nie należy jednak mylić go z krytykanctwem, które jest cechą zdecydowanie negatywną. Nie chodzi w nim bowiem o to, by nieustannie wszystko negować, lecz o używanie rozumu, zanim coś się przyjmie lub odrzuci, oraz o rzetelne badanie tego, czy dane argumenty zasługują na przyjęcie. Dopiero gdy w wyniku pogłębionej refleksji możemy je zaakceptować lub gdy istnieją powody, by je odrzucić, rezygnujemy z ich przyjęcia albo zawieszamy sąd, uznając po prostu, że nie wiemy, jak jest.

Twórcą filozofii krytycznej jest Immanuel Kant. Poddał on badaniu sam problem poznania, prawomocność wiedzy teoretycznej (Co mogę wiedzieć?)  oraz możliwości nauki, a następnie problematykę zasad kierujących ludzkimi działaniami (Co powinienem czynić?) i zasad moralnych (Czego mogę się spodziewać?). Filozof zastanawiał się, w jaki sposób możliwe jest to, że mamy naukę, czyli pewne i ścisłe poznanie prawdy. Pytał także, czy natura poznania dopuszcza, abyśmy kiedykolwiek uzyskali pewność co do przedmiotów, które nie są nam dane w doświadczeniu, a więc co do zagadnień metafizycznych.metafizykametafizycznych. Przedmioty przekraczające granice naszego doświadczenia to przede wszystkim dusza i Bóg. Czy więc metafizyka, jako nauka o Bogu i duszy, jest w ogóle możliwa?  

• Portret filozofa
• Życiorys

Portret filozofa10

Immanuel Kant (1724 -1804)

R1OGV9PEDTBX2

Ilustracja przestawia mężczyznę, ma pociągłą twarz, włosy ułożone po bokach w loki. Czoło ma wysokie z zaznaczoną łysiną. Ubrany w brązowy strój z metalowymi guzikami i czarną lamówką wokół szyi. Pod szyją widać białą koszulę z żabotem. Patrzy na widza.

Życiorys40

Niemiecki filozof, przez wielu historyków uważany za jednego z najwybitniejszych myślicieli w historii. Całe życie spędził w Królewcu. W latach 1740−1746 studiował na miejscowym uniwersytecie matematykę i nauki przyrodnicze, teologię, filozofię i klasyczną literaturę łacińską.
W 1746 r. w związku ze śmiercią ojca i koniecznością podjęcia pracy zarobkowej przerwał naukę i zajął się udzielaniem prywatnych lekcji w okolicznych rezydencjach arystokratów. W 1755 r. po wydaniu pracy magisterskiej z filozofii i habilitowaniu się uzyskał etat na uczelni w Królewcu, gdzie pozostał przez następne 40 lat. Kant był pierwszym nowożytnym filozofem utrzymującym się z dydaktyki, które to zajęcie zresztą bardzo lubił – wykładał logikę, metafizykę, etykę, filozofię prawa i pedagogikę.

Rv95aUec9ZvwW1

Obraz przedstawia zbudowaną z książek postać ludzką.

Mimo że sam nie podróżował, posiadał, wyniesioną z rozmów, lektur i bogatej korespondencji, rozległą znajomość świata, w tym bieżących wydarzeń historycznych. Ponadto interesował się licznymi dyscyplinami wiedzy, zwłaszcza astronomią, z której to dziedziny wydał pracę pt. Powszechna historia naturalna i teoria nieba (1755).
Dość długo myśl Kanta była pod wpływem tradycyjnej niemieckiej metafizyki: szczególnie – oświeceniowego filozofa Christiana Wolffa i Leibniza. Jednak dopiero lektura Hume’a sprawiła, że Kant, wyrwany, jak to sam określił, z „dogmatycznej drzemki” dokonał radykalnego zwrotu w myśleniu, który zaowocował nową teorią, wyłożoną w serii prac zwanych krytycznymi.

Kant od urodzenia był słabego zdrowia − swoje olbrzymie dzieło stworzył dzięki niezwykłej sile woli, rygorystycznym, wręcz ascetycznym regułom zdrowotnym oraz pedantycznemu przestrzeganiu ustalonego porządku dnia. W niektórych kwestiach jego pedantyzm graniczył wręcz z fobią. Ów tryb życia i cechy charakteru sprawiły, że wokół postaci królewieckiego filozofa narosło wiele anegdot. Ponoć wedle czasu jego przechadzek można było regulować zegarki. W gruncie rzeczy rytuał Kanta uosabiał jego filozofię. Skoro świat rządzi się zasadami, to i życie filozofa powinno być ich obrazem: porządne, regularne, konsekwentne. Kantowska punktualność jest ucieleśnieniem jego teorii o obowiązku. 

Trzy jego „krytyki”: Krytyka czystego rozumu, Krytyka praktycznego rozumu, Krytyka władzy sądzenia wywarły ogromny wpływ na rozwój filozofii. 

Kant, patrząc na stan współczesnej mu wiedzy, zauważa, że pewne jej dziedziny osiągnęły powszechnie akceptowany status nauki (np. matematyka, fizyka – czyli, jak mówi Kant, „czyste przyrodoznawstwo”), tzn. dziedziny wiedzy formułującej twierdzenia pewne i koniecznie, obowiązujące wszystkich zajmujących się tą dziedziną. Inne zaś dziedziny, ogólnie przez Kanta określane mianem metafizykidziedziny metafizycznemetafizyki, takiego statusu nie osiągnęły. Przed filozofem stało zadanie krytycznego rozbioru tych wszystkich dziedzin wiedzy, by zorientować się, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby możliwe było uprawianie metafizyki na wzór nauki – wolnej od arbitralnych decyzji i sceptycznych wątpliwości. Jak pisze sam Kant:

RJ3RCLL5L9HUQ1

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Jego twarz jest owalna, ukazany jest wyraźnie zarysowany drugi podbródek. Mężczyzna ma wyraziste brwi i jasne oczy. Na jego policzkach jest rumieniec. Mężczyzna ma na głowie czepek. Ubrany jest w surdut z dużymi guzikami, spod którego wystaje bogato haftowana, wielokolorowa kamizelka.

„Napomnienie” to dotyczyło niemożności wykrycia koniecznych związków przyczynowych w samej przyrodzie. Kant nie potraktował go jednak jako ostatecznego i prawomocnego wyniku badań w tej dziedzinie.
 SceptycyzmsceptycyzmSceptycyzm Hume’a w kwestii możliwości wykrycia koniecznych i powszechnych praw rządzących danymi w doświadczeniu faktami nie zadowalał Kanta i popchnął go właśnie do budowy „formalnej nauki”. Miała ona dowieść na drodze krytyki możliwości takich praw w dziedzinie czystych operacji intelektualnych, w dziedzinie przyrodoznawstwa i w dziedzinie metafizyki, a następnie w dziedzinie ludzkich zachowań moralnych. Tak więc program filozoficzny Kanta był programem pozytywnym, kolejną po Kartezjuszu wielką próbą zapewnienia pewnej wiedzy. Jak ujął to Kant:

Ten właściwy kierunek badań polegał zatem na wykryciu niezbędnych warunków, jakie musi spełniać wiedza, by mogła być nauką formułującą powszechnie obowiązujące prawa. A ponieważ nauka może sprawdzać swoje twierdzenia w doświadczeniu, na materiale dostępnych empirycznieempiryzmempirycznie i potwierdzających te twierdzenia faktów, to poszukiwanie tych niezbędnych warunków musi badać warunki „możliwości wszelkiego doświadczenia”.
Innymi słowy, trzeba rozpatrzeć, co w samym doświadczeniu sprawia, że ma ono uporządkowany charakter, że pojawiające się w nim przedmioty i zjawiska systematycznie się ze sobą wiążą.  Co uprawomocnia nasze przekonanie, iż zarówno te przedmioty, jak i związki między nimi naprawdę poznajemy?
Jakie warunki zatem muszą zostać spełnione, by poznanie czegokolwiek było możliwe? Otóż takie rozpoznawanie warunków możliwości samego poznania, można rzec „poznawanie poznania”, Kant nazywa „transcendentalnym”. Pisze:

Wyjaśnijmy przy okazji, że słowo  a priori oznacza przyjęcie jakiegoś założenia, treści jakiegoś twierdzenia na mocy racji logicznych, przed doświadczeniem. W ujęciu Kanta sąd a priori jest niezależny od doświadczenia, czyli taki, że do uznania jego prawdziwości (albo fałszywości) wystarczy tylko znajomość znaczenia występujących w nim słów. Przykładem takiego sądu jest ten wyrażony w zdaniu: „kawaler to mężczyzna nieżonaty”. Przeciwieństwem sądów a priori są sądy a posteriori, których źródłem jest doświadczenie. Jak więc należy rozumieć owo transcendentalne poznanie?

R1BD7U64JUCZ9

Zdjęcie przedstawia chmurę z za której wyglądają promienie słońca.

Poznanie transcendentalne oznacza u Kanta rozpoznanie warunków możliwości doświadczenia (a więc poznawania), dokonywane na drodze logicznej analizy przed wzięciem pod uwagę wyników doświadczenia. Takie poznanie znajduje potwierdzenie swojej prawdziwości jedynie w strukturze i treści samego doświadczenia. Tym samym, najogólniej mówiąc, Kant w specyficzny sposób wiąże ze sobą dotąd rozdzielone tradycje filozofii nowożytnej: racjonalistyczną i empirystyczną. Nie robi tego jednak na zasadzie pomieszania obu wątków, tylko wykazując, iż poznanie ludzkie składa się z dwóch „pni”: intelektualnego i zmysłowego; obie te składowe poznania trzeba uwzględnić, jeśli chce się wiernie odtworzyć strukturę rzeczywistego poznawania czegokolwiek. Kant pisze:

Kant łączy racjonalizmracjonalizmracjonalizm z empiryzmemempiryzmempiryzmem nie tylko w tym sensie, że rekonstruuje strukturę doświadczenia. Jeśli doświadczenie ma być źródłem wiedzy pewnej, to badania należy rozpoczynać od zastanych faktów. Jeśli poszukujemy warunków możliwości poznania pewnego, a więc warunków możliwości nauki, to powinniśmy zbadać strukturę tych gałęzi wiedzy, które za naukę bezdyskusyjnie uchodzą. A ponieważ na naukę składają się wypowiadane w jej ramach twierdzenia, czyli w języku logiki sądy, więc trzeba najpierw zbadać strukturę tych sądów. Istnienie matematyki i czystego przyrodoznawstwa jako nauk jest faktem – trzeba więc zadać pytanie, jak (a nie: czy?) są one możliwe, jakie warunki muszą spełniać występujące w nich sądy.

Dla zainteresowanych

Kant przedstawia dwie krzyżujące się klasyfikacje możliwych sądów.
Otóż sądy można podzielić na analityczneSądy analityczneanalityczne i syntetyczneSądy syntetycznesyntetyczne oraz na wypowiadane a prioriSądy a prioria priori i a posteriori.Sądy a posterioria posteriori.

R1Kw70jgSmwOX

Grafika przedstawia dwa znajdujące się obok siebie schematy blokowe. Pierwszy z nich, po lewej stronie, rozpoczyna się hasłem sądy. Odchodzą od niego dwa bloki: analityczne (trójkąt ma trzy kąty), syntetyczne (każde zjawisko ma przyczynę). Drugi z nich, po prawej stronie, rozpoczyna się hasłem sądy. Odchodzą od niego dwa bloki: a priori (2 + 2 = 4) konieczne i powszechne, a posteriori (niebo jest niebieskie).

Słownik