Immanuel Kant
Rozważ w jakim stopniu działanie ludzkiego umysłu i zmysłów odtwarza rzeczywistość, a w jakim ją współtworzy? W jakim stopniu nasz obraz świata odpowiada prawdzie?
Przed Kantem uważano, że w procesie doświadczania świata ludzkie zmysły dostosowują się do rzeczywistości, a w umyśle (czy też w duszy) powstają jakby odbicia, małe kopie istniejących rzeczy. Wyobrażano sobie więc umysł na podobieństwo lustra dość wiernie odzwierciedlającego świat.
Kant całkowicie odwrócił ten sposób myślenia. To rzeczywistość – czymkolwiek jest – przystosowuje się do naszego umysłu. Sam Kant swoje wnioski nazwał przewrotem kopernikańskim. Tak jak Kopernik „wstrzymał słońce, ruszył ziemię” tak Kant „wstrzymał przedmiot, ruszył podmiot”. Jak to rozumieć?
Dotychczas uważano, że poznanie musi się dostosować do jakiegoś zewnętrznego, obiektywnego przedmiotu. Umysł w poznaniu miał rolę bierną. Kant założył, że w procesie poznania umysł ludzki częściowo kształtuje to, co postrzega. Podmiot nie jest przeciwieństwem przedmiotu, lecz jego warunkiem, tak jak pojęcia są warunkiem doświadczenia. To co nazywamy przedmiotem, nie istnieje bez udziału podmiotu myślącego, aby poznać rzecz, trzeba wejść z nią w kontakt i ją zrozumieć. Myśl nie jest przeciwieństwem doświadczenia, lecz jego składnikiem.
Kant zaproponował odwrócenie relacji między przedmiotem a podmiotem poznania.
Ta rzeczywistość, jedyna, jaką znamy i poznać możemy, została określona mianem fenomenalnejfenomenalnej. Poza nią jest świat noumenównoumenów – rzeczy samych w sobie, o których nie potrafimy powiedzieć nic.
Teoria poznania Kanta opierała się więc na przekonaniu, że dostarcza wiedzy naukowej, lecz u jego podstaw leżą pewne aprioryczne formy poznania.
Co konkretnie podmiot wnosi w proces poznawczy? To pytanie stało się podstawą kantowskiej filozofii krytycznej – jej przedmiotem była krytyka poznania, czyli badanie warunków jego możliwości. W rezultacie Kant opisał to, co w ludzkim poznaniu tzn. to, co wyprzedza i warunkuje doświadczenie. Elementami tymi były formy naoczności, kategorie intelektu.
Zapoznaj się z animacją wyjaśniającą, czym w Kantowskiej teorii poznania były formy naoczności i kategorie intelektu. Zaproponuj własne przykłady dla omówionych w filmie kategorii.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RdsldcKMs8Ge2
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kant — formy naoczności.
Wyjaśnij własnymi słowami, co jest dostępne naszemu poznaniu według Kanta.
Kant nazwał przestrzeń i czas formami naoczności. Formy naoczności są wrodzonymi ramami ludzkiego doświadczenia. Kant zwrócił uwagę, że każde doświadczenie zmysłowe rozgrywa się w czasie i przestrzeni. Czas i przestrzeń są jakby formą, która nadaje kształt naszym spostrzeżeniom, porządkuje je i umożliwia ich odbiór — wszystko, co postrzegamy, następuje po sobie w czasie oraz obok siebie w przestrzeni. Formy naoczności stanowią zatem warunek możliwości wszelkiego doświadczenia zmysłowego. Choć umożliwiają one doświadczenie, ich samych bezpośrednio nie doświadczamy — nie można dotknąć czasu ani zobaczyć przestrzeni, które być może nie istnieją realnie, lecz są jedynie cechą naszego własnego umysłu, czyli podmiotu poznającego.
Kategorie intelektu to sposoby, za pomocą których nasz umysł (podmiot poznający) opracowuje (łączy, przetwarza, selekcjonuje) dane dostarczane przez doświadczenie. Jedną z takich kategorii jest relacja przyczynowo‑skutkowa.
Kant wymienia jeszcze jedenaście innych kategorii intelektu: jedność, wielość,
całość, realność, przeczenie, ograniczenie, substancja, wspólnota, możliwość–niemożliwość, istnienie–nieistnienie, konieczność–przypadkowość.
Wyjaśnij, na czym polegał „przewrót kopernikański w filozofii” dokonany przez Kanta.
Opisz zdjęcie, a następnie wskaż formy naoczności i kategorie intelektu, które w nim stosujesz.
Słownik
(gr. phainomenon – obserwowany) to, co się zjawia; fakt empiryczny, który może być przedmiotem badań. Według Kanta fenomen jest jedynym przedmiotem dostępnym ludzkiemu poznaniu – opiera się na rzeczywistości zewnętrznej wobec ludzkiej świadomości, lecz zarazem jest jej tworem
(gr. ta meta ta physika – to, co po przyrodzie/ponad przyrodą) termin wieloznaczny, stworzony pierwotnie w odniesieniu do filozofii Arystotelesa, jako dział filozofii zajmujący się bytem jako takim – jego pierwszymi zasadami, przyczynami i strukturą. W tym kontekście kluczowe jest znaczenie, jakie metafizyka uzyskała w XVII wieku – nauka o tym, co niematerialne, a więc o tym, co nie podlega zmysłom. Kant rozumiał metafizykę jako naukę o tym, co znajduje się poza doświadczeniem, a w związku z tym może być przedmiotem tylko i wyłącznie wiedzy a priori
(gr. rzecz wyobrażona, pomyślana; od nous – rozum, duch) w filozofii Kanta rzecz sama w sobie; rzeczywisty, choć niepoznawalny przedmiot istniejący na zewnątrz ludzkiej świadomości, przejawiający się poprzez zjawiska i jedynie w tej postaci dostępny poznaniu
(łac. transcendere – przekraczać) określenie teorii poznania Immanuela Kanta; to, co transcendentalne to wszystkie formy poznania, które wyprzedzają i warunkują doświadczenie