Immanuel Kant
Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie.../Immanuel Kant/
Wyobraź sobie, że popełniasz czyn, który pod względem moralnym wywołuje w tobie wątpliwości. Zaczynają cię dręczyć pytania: Czy postąpiłem dobrze, czy źle? Czy moje zachowanie było słuszne, czy niesłuszne? Czy w określonej sytuacji mój czyn był moralny, czy niemoralny?
Pytania się mnożą, a ty chciałbyś po prostu wiedzieć, czy istnieje jakaś reguła etyczności lub kryterium moralnych ocen. Immanuel Kant odpowiedziałby w sposób następujący: tak, reguła taka istnieje - jest nią postępowanie zgodne z powszechnym obowiązkiem, czyli prawem. W tym sensie etykę Kanta można określić jako etykę obowiązku. O wartości moralnej czynu decydują nie skutki, jakie wywołuje, lecz motywy, które stają się przyczyną postępowania.
System etyki Kanta stawia sprawę jasno: o etyczności lub nieetyczności ludzkich zachowań decyduje dobra wola. Nie to jest najważniejsze, jaki skutek będzie miało moje zachowanie (jak twierdzi utylitaryzm), lecz jaki motyw nim kieruje.
Immanuel Kant pisze:
Uzasadnienie metafizyki moralnościNigdzie w świecie, ani nawet w ogóle poza jego obrębem, niepodobna sobie pomyśleć żadnej rzeczy, którą bez ograniczenia można by uważać za dobrą, oprócz jedynie dobrej woli.
Źródło: Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg, Warszawa 1984, s. 11–12.
Czego dotyczy dobra wola? Według Kanta jest to wola spełniania obowiązku.
Jak go rozpoznać? Obowiązek, będący źródłem prawa, jawi się w naszym umyśle jako konieczny i powszechny. Jest on czymś powszechnym i uniwersalnym, niezależnym od czasu i miejsca, podlegać mu więc mają wszyscy i wszędzie. Obowiązek znaczy tym samym – być podporządkowanym obiektywnemu prawu, które z mocy ludzkiej natury każdy może odnaleźć w sobie.
Podkreślając ten ważny aspekt etyki, Kant czyni subtelne, lecz istotne, rozróżnienie: czym innym są czyny zgodne z obowiązkiem, czym innym zaś czyny podejmowane w imię obowiązku. Aby postępowanie było moralnie wartościowe, nie wystarczy, że będzie zgodne z prawem czy powszechnie przyjętymi zasadami, lecz musi wynikać z woli postępowania w imię prawa i tych zasad. Filozof przytacza przykład kupca, który jest uczciwy nie z poczucia obowiązku, tylko dla własnej korzyści. Takie postępowanie według Kanta będzie pozbawione moralnej kwalifikacji.
Kant odmawia prawdziwej wartości moralnej również tym czynom, które wprawdzie są zgodne z obowiązkiem, lecz wynikają ze skłonności. Za przykład podaje dobroczynność. Jeżeli wynika ona z przyjemności bycia szlachetnym i prawym, wprawdzie zasługuje na pochwałę, lecz nie na szacunek. Filozof z Królewca ujmuje sprawę radykalnie: w zachowaniu moralnym nie może chodzić o skłonności, przyjemność ani osobiste interesy, lecz o powinność i obowiązek wobec moralnego prawa. Deklaracje: „chcę pomagać”, „będę uczciwy”, „nie zabijam” muszą płynąć z „chcenia rozumu”, a nie z „chcenia” uczuć. Taka postawa moralna nie jest łatwa przede wszystkim dlatego, że jej racjonalne wymagania i bezinteresowność przeciwstawiają się naszym naturalnym skłonnościom. „To twój obowiązek!” – powie nasz wewnętrzny stróż.
Kant tłumaczy to w sposób następujący:
Metafizyka moralnościWszelkie prawodawstwo (...) zakłada dwie rzeczy (...), po pierwsze, w prawie (...) ustanowiony zostaje pożądany sposób postępowania jako coś obiektywnie koniecznego, czyli mającego wagę obowiązku, po drugie ten sam obowiązek przekształca się w wewnątrzpodmiotową pobudkę, dzięki czemu przedstawienie prawa nabiera mocy postawy determinującej czyjeś postępowanie. Drugi z tych etapów zakłada wobec tego przekształcenie czysto prawnego obowiązku w pobudkę, mającą stanowić właściwy i jedyny motyw postępowania (...).
Źródło: Immanuel Kant, Metafizyka moralności, tłum. E. Nowak, Warszawa 2005, s. 23–24.
Tę „wewnątrzpodmiotową pobudkę” nazwał Kant imperatywem kategorycznymimperatywem kategorycznym. Filozof przedstawił aż trzy formuły opisujące ten wewnętrzny nakaz. Pierwsza z nich bywa nazywana także formułą autonomii woliautonomii woli albo powszechności prawa i brzmi następująco:
Uzasadnienie metafizyki moralnościPostępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem.
Źródło: Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, red. Immanuel Kant, tłum. M. Wartenberg, Warszawa 1984, s. 50.
Jest to zasada formalna, w której Kant nie wskazuje bezpośrednio, jak należy postępować, ani co jest zakazane. Daje natomiast odpowiedź na pytanie, co powinno stanowić normę. Formuła ta podkreśla powszechność norm jako podstawę porządku moralnego.
Druga formuła imperatywu kategorycznego, zwana także zasadą promowania człowieczeństwa lub normą personalistycznąnormą personalistyczną, stwierdza:
Uzasadnienie metafizyki moralnościPostępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jako też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka.
Źródło: Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg, Warszawa 1984, s. 62.
Zasada ta stanowi dopełnienie pierwszej formuły imperatywu kategorycznego i tym samym osłabia nieco jej formalny i abstrakcyjny charakter. Norma ta mówi, że każdego człowieka należy traktować jako cel sam w sobie, nie zaś jako środek do jakiegoś innego celu. Rzeczy mogą być wartościami pośrednimi, np. młotek, żeby wbić gwóźdź; krzesło, żeby na nim usiąść; drabina, żeby wejść na górę, natomiast człowiek jest wartością samą w sobie; taką wartością, która nie może służyć realizacji jakiejś wartości rzekomo wyższej. W ten sposób zostaje zagwarantowana pozycja indywidualnej autonomii osoby‑podmiotu.
Trzecia formuła imperatywu kategorycznego stwierdza:
Uzasadnienie metafizyki moralnościWszystkie maksymy na podstawie własnego prawodawstwa mają się zgodnie zjednoczyć w możliwe państwo celów jako państwo przyrody.
Źródło: Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg, Warszawa 1984, s. 73.
Rozumna istota ludzka, będąca celem samym w sobie, zarówno podlega prawu, jak i prawo tworzy. W tym kontekście Kant używa pojęcia państwo celów. Człowiek jest więc zarówno jego członkiem, jak i zwierzchnikiem. Państwo celów jest dla Kanta ideałem. Ideał ten mógłby się urzeczywistnić, gdyby maksymy etyczne były powszechnie wypełniane.
Jeśli więc istota ludzka jest rozumna, a jej wola jest źródłem praw, które uznajemy za powszechnie obowiązujące – dochodzimy tym samym do pojęcia autonomii woli. Kant wyjaśniał to w sposób następujący: wola jest autonomiczna, jeśli nie jest poddana przyczynowym uwarunkowaniom: skłonnościom, pożądaniom lub interesom. Innymi słowy: jest ona niezależna od nacisków obcych czynników, bowiem sama sobie nadaje prawo, któremu jest posłuszna.
Przeciwieństwem autonomii moralnej jest konformizmkonformizm lub heteronomiaheteronomia moralna, czyli zależność od czynników zewnętrznych np. Boga, autorytetów.
Mieszkańcy Królewca wiedzieli, że mogą regulować zegarki według codziennych spacerów Kanta. Był tak punktualny, że uchodził za żywy metronom. W gruncie rzeczy rytuał Kanta uosabiał jego filozofię. Skoro świat rządzi się zasadami, to i życie filozofa powinno być ich obrazem: porządne, regularne, konsekwentne. Kantowska punktualność jest ucieleśnieniem jego teorii o obowiązku.
Zapoznaj się z wykładem Łukasza Polikowskiego dotyczącym systemu etycznego stworzonego przez Immanuela Kanta. Zastanów się, w jaki sposób współczesny człowiek mógłby podjąć dialog z filozofem z Królewca.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RvAWzIroIP4kJ
Nagranie filmowe przedstawiające wykład Łukasza Polikowskiego dotyczący systemu etycznego stworzonego przez Immanuela Kanta.
W wykładzie poruszono temat słabości etyki opartej na imperatywie kategorycznym. Zastanów się i wskaż wady oraz zalety systemu stworzonego przez Immanuela Kanta.
Czy powinność wiąże się z moralnością? Przeprowadźcie rozmowę, podczas której będziecie próbowali przekonać do swoich racji za lub przeciwko tej tezie.
Etyka Kanta określana jest mianem deontologicznej. Deontologia ( od gr. deon - obowiązek, powinność logos - słowo, rozum, nauka) to nauka o obowiązkach. We współczesnej etyce deontologia to, za Kantem właśnie, teoria głosząca, że człowiek posiada naturalne obowiązki (imperatyw postępowania w taki, a nie inny sposób), które ustala się na drodze racjonalnej analizy. Moralność to dążenie do wypełniania tych obowiązków. Mianem deontologii określa się też czasem dział etyki zajmujący się ustalaniem obowiązków moralnych, w tym zawodowych, tworząc etyczne kodeksy zawodowe.
System moralny Immanuela Kanta opiera się na kategorii obowiązku. Podaj po jednym przykładzie zachowań etycznych i nieetycznych według jego założeń.
Zapoznaj się z fragmentem z Uzasadnienia metafizyki moralności. Na podstawie tego fragmentu oraz swojej wiedzy o systemie etyki Kanta rozważ, co to znaczy, że istoty rozumne nie powinny traktować innych jako środków, lecz zawsze jako cel sam w sobie.
Uzasadnienie metafizyki moralnościAlbowiem istoty rozumne podlegają wszystkie prawu mówiącemu, że żadna z nich nie powinna nigdy traktować ani sama siebie, ani nikogo innego tylko jako środek, lecz zawsze zarazem jako cel sam w sobie. Z tego zaś wynika systematyczne powiązanie istot rozumnych przez wspólne obiektywne prawa, tj. państwo, które – ponieważ prawa te dotyczą właśnie stosunku tych istot do siebie jako celów i środków do celu – może się nazywać państwem celów (co naturalnie jest tylko ideałem). (…)
Moralność polega więc na odnoszeniu się wszelkiego czynu do prawodawstwa, dzięki czemu jedynie jest możliwe państwo celów. Prawodawstwo to musi jednakże móc znajdować się w każdej istocie rozumnej i wypływać z jej woli, którą zasadą jest przeto: nie wykonywać żadnego czynu według innej maksymy, jak tylko takiej, z którą się zgadza to, że ona jest powszechnym prawem, a więc tylko w ten sposób, żeby wola dzięki swej maksymie mogła zarazem uważać sama siebie za powszechnie prawodawczą. Jeżeli maksymy jako powszechnie prawodawcze już z natury swej nie zgadzają się koniecznie z tą obiektywna zasadą istot rozumnych, to konieczność czynu według owej zasady nazywa się praktycznym przymusem, tj. obowiązkiem. Obowiązek nie ciąży w państwie celów na zwierzchniku, ale na każdym członku państwa, i to na wszystkich w równej mierze.
Praktyczna konieczność postępowania według tej zasady, tj. obowiązek, nie polega wcale na uczuciach, popędach i skłonnościach, lecz tylko na stosunku istot rozumnych do siebie, przy którym wolę istot rozumnej musi się zawsze uważać zarazem za prawodawczą, ponieważ inaczej [istota rozumna] nie mogłaby pomyśleć obowiązku jako celu samego w sobie. Rozum odnosi więc każdą maksymę woli jako powszechnie prawodawczą do każdej innej woli, a także do każdego postępowania względem samego siebie, i to nie ze względu na jakąś inną praktyczną pobudkę lub przyszłą korzyść, lecz na podstawie idei godności istoty rozumnej, która żadnemu innemu prawu nie jest posłuszna, tylko temu, które zarazem sama nadaje.
Źródło: Immanuel Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności, [w:] Mieczysław Łojek, Teksty filozoficzne dla uczniów szkół średnich, tłum. M. Wartenberg, Warszawa 1987, s. 173–174.
Na podstawie wiedzy uzyskanej z całego e‑materiału opisz sytuację, w której przedstawisz uczynek osoby działającej zgodnie z obowiązkiem oraz osoby działającej z obowiązku.
Słownik
(gr. autonomia – autós – sam, nómos – prawo) niezależność woli od nacisków obcych czynników, od zewnętrznych uwarunkowań; wola sama sobie nadaje prawo, któremu jest posłuszna.
(gr.déon – obowiązek, lógos – słowo, rozum, nauka) dział etyki normatywnej — teoria powinności; zajmuje się głównie zagadnieniami norm etycznych oraz czynników decydujących o moralnej wartości czynów ludzkich
(z gr. héteros „inny”, nómos „prawo”) – charakterystyka woli podmiotu moralnego, który w swoim postępowaniu kieruje się zasadami pochodzącymi z zewnątrz, np. nakazem autorytetu, emocjami, zamiast zasadami ustalanymi przez własny rozum
(łac. imperativus – rozkazujący, gr. kategorikós – bezwzględny, orzekający) obowiązek o charakterze powszechnym i uniwersalnym, niezależny od okoliczności, który bierze pod uwagę nie cele i konsekwencje jakiegoś działania, ale jego motywy. Ma on moc wrodzonego obiektywnego prawa wynikającego z ludzkiej natury
(łac. intentio – natężenie, zamierzenie) świadomy zamiar, motyw działania
(łac. conformare – ukształtować, upodobnić) – postawa polegająca na zgodzie z obowiązującymi normami, wzorcami, zasadami i wartościami; charakteryzuje się bezkrytycznym przyjmowaniem przekonań grupy jako własnych oraz przystosowaniem się do nich, często podyktowanym własną wygodą
(łac. persona – osoba) norma, która mówi, że każdego człowieka należy traktować jako cel sam w sobie, nie zaś jako środek do jakiegoś innego celu. Człowiek jest bowiem taką wartością, która nie może służyć realizacji jakiejś wartości rzekomo wyższej
wspólnota wolnych istot będących prawodawcami, ale zarazem podlegających prawu stanowionemu przez siebie
(gr. autos – sam, telos – cel, koniec) wartość sama w sobie, przeciwieństwo wartości instrumentalnych