Wyjątkowy projekt filozoficzny Kanta miał na celu oparcie całości ludzkiej wiedzy na absolutnie pewnych podstawach. Podobną próbę podjął wcześniej Kartezjusz. Kant dokonał jednak rewolucyjnego zwrotu w epistemologii, stawiając w centrum zainteresowań ludzki umysł jako podmiot, który w procesie poznania nie tylko odbiera, ale i kształtuje rzeczywistość. Badał warunki możliwości poznawania przedmiotów. Takie poznawanie samego poznawania nazwał transcendentalnym.

Rf38PSTpZZfBN1

Zdjęcie przedstawia stojącego na skale mężczyznę. Przed nim znajdują się morze oraz rozgwieżdżone niebo.

Odpowiedź na ostatnie pytanie Kanta:  „Czego mogę się spodziewać?” - stanowi próbę pogodzenia dwóch porządków, o których była mowa w Krytyce czystego rozumu i Krytyce rozumu praktycznego – porządku wiedzy i porządku moralności, determinizmu panującego w przyrodzie i wolności cechującej sferę etyki, wreszcie – świata zjawisk (fenomenów) i świata rzeczy samych w sobie (noumenów). Kant usiłuje wykazać, że świat stanowi jedność, w której wszystko jest rozumnie zorganizowane i ma cel, a swe uzasadnienie opiera na religijno‑teleologicznej interpretacji rzeczywistości. Odpowiedź na to pytanie rozpada się na dwie części: jedną wyznacza filozofia religii, drugą — filozofia historii. 

W obszarze filozofii religii Kant dowodzi, że religia jest uznaniem naszych moralnych obowiązków jako nakazów boskich. Warunkiem możliwości wszelkiej religii jest istnienie Boga i nieśmiertelność duszy ludzkiej. Racjonalnie ani jednego, ani drugiego dowieść nie sposób − są to jedynie hipotezy czy postulaty rozumu praktycznego, dzięki którym nasza moralność nabiera głębszego sensu, tj. staje się harmonijna z ładem świata. Takie postawienie sprawy łączy się z etyką Kanta. Według niego najwyższym dobrem człowieka jest pogodzenie doskonałej moralności (postępowania zgodnego z nakazami rozumu) z doskonałym szczęściem (doświadczamy go, kiedy wszystko idzie zgodnie z naszym życzeniem i wolą). Jednak w codziennym życiu człowiek, który podąża za namiętnościami, nigdy nie osiąga takiej harmonii moralności i szczęścia. Szansę na osiągnięcie doskonałości moralnej i pełne pogodzenie moralności ze szczęśliwością daje nam jedynie nieśmiertelność duszy (doskonalenie moralne to proces, który nie kończy się wraz ze śmiercią) oraz istnienie Boga (tylko Bóg jako istota rozumna i twórca natury daje pewność, że cnota przyniesie szczęście).

R1PXGdS3PafEa

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kant jako następca Kartezjusza..

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kant jako następca Kartezjusza..

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PXGdS3PafEa

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kant jako następca Kartezjusza..

Bóg u Kanta jest więc w pewnym sensie gwarantem moralności. Obaliwszy gdzie indziej sensowność wszystkich dowodów na istnienie Boga, Kant formułuje w ten sposób nowy dowód, moralny − Bóg musi istnieć, żeby nasza moralność miała sens.

R1U0FLF306Klx1

Obraz przedstawia zabawę taneczną na świeżym powietrzu. Wśród drzew tańczą w parach kobiety i mężczyźni w dziewiętnastowiecznych strojach. Mężczyźni są w garniturach i kapeluszach. Kobiety w długich sukniach z gorsetami. Gdzieniegdzie widać przy niewielkich stolikach siedzących ludzi.

W obszarze filozofii historii Kant zadaje sobie pytanie o szansę na postęp w dziedzinie moralności i pokoju na świecie. Zauważa, że między naturą ludzką a nakazami rozumu istnieje stały konflikt. Jednak postęp jest możliwy i zachodzi mimo złych skłonności ludzi, ze względu na „aspołeczną towarzyskość**”**. Ludzie są  zainteresowani pokojowym i moralnym współżyciem, gdyż niemoralność i wojny w ostatecznym rachunku nie służą dobrobytowi.

Z jednej więc strony Kant poddaje tradycyjną metafizykę (jako naukę zajmującą się bytami niedostępnymi poznaniu – noumenami) gruntownej krytyce. Z drugiej jednak strony przyznaje jej pozytywną wartość: twierdzi mianowicie, że najważniejsze tezy tradycyjnej metafizyki (istnienie Boga, duszy i jedności świata), mimo że są kwestią wiary (nie można ich zweryfikować w doświadczeniu ani racjonalnie udowodnić), to jako takie mają rację bytu, gdyż nadają jedność i porządek naszemu poznaniu oraz głębszy sens naszej moralności.

Choć wiarygodne poznanie ogranicza się według Kanta do fenomenów, to nasz rozum ma tendencję do przekraczania granicy doświadczenia i ujmowania świata jako pewnej jedności. Poznając, żywimy mianowicie przekonanie o jedności podmiotu, jedności przedmiotu oraz jedności wszystkich przedmiotów w ogóle.

Nasz rozum przekracza granice wiedzy naukowej i łączy jej twierdzenia w całościowy obraz rzeczywistości. Jego podstawą są idee regulatywne – idea duszy, która ujmuje podmiot jako trwałą podstawę obserwowanych zjawisk; idea wszechświata, która ujmuje wielość zjawisk jako jeden świat; oraz idea Boga, która ujmuje ów świat jako twór Boga.

Istnienie idei regulatwynych, które przekraczają wiedzę naukową, sprawia, że rozum stawia pytania, których nie sposób rozstrzygnąć – odwołanie się do doświadczenia nie jest bowiem w ich przypadku możliwe.

Słownik