Egzamin maturalny z filozofii 2018

Teksty do zadań....

Józef Maria Bocheński

Ku filozoficznemu myśleniu

Dziś podejmujemy inny problem, a mianowicie pytanie: co to jest prawda? To stare, Chrystusowi ongiś przez Piłata postawione pytanie, jest jednym z najbardziej interesujących, choć zarazem najtrudniejszych zagadnień filozoficznych.

Co to znaczy, gdy mówimy, że jakieś zdanie, czy jakiś sąd jest prawdziwy – albo że jakiś człowiek jest prawdziwym przyjacielem? Łatwo pojąć, co mamy tutaj na myśli: sądzimy, że coś jest prawdziwe, jeżeli się zgadza. Mówimy na przykład, że Fryderyk jest prawdziwym przyjacielem, gdy zgadza się z naszym ideałem prawdziwego przyjaciela, gdy swoją osobą odpowiada temu ideałowi.

Nietrudno zauważyć, że ta zgodność może występować, że tak powiem, w dwu kierunkach. Po pierwsze tak, że jakaś rzecz odpowiada jakiejś idei – to na przykład ma miejsce, kiedy mówimy: ten metal jest prawdziwym złotem, albo: ten człowiek jest prawdziwym bohaterem. Wtedy rzecz odpowiada idei. Ten rodzaj prawdziwości i prawdy filozofowie zwykli byli czasami nazywać „ontologicznym” – chodzi o tak zwaną prawdę ontologiczną. I odwrotnie: myśl, sąd, zdanie i tak dalej nazywa się prawdziwymi wtedy, gdy odpowiadają danej rzeczy. Ten drugi rodzaj prawdziwości ma cechę, po której łatwo j ą poznać: w tym drugim znaczeniu prawdziwe są jedynie myśli, sądy, zdania – ale nie rzeczy istniejące w świecie. Ten drugi rodzaj prawdy nazywają filozofowie „prawdą logiczną”.

Józef Maria Bocheński, Ku filozoficznemu myśleniu, Warszawa 1986, s. 28.

Arystoteles

Metafizyka

Prawda i fałsz zależą od złożenia i rozdziału w rzeczach, tak że być w prawdzie to uważać rozdzielone za rozdzielone, a złączone za złączone; być w błędzie zaś to sądzić inaczej, aniżeli mają się rzeczy. Kiedy więc zachodzi tak rozumiana prawda, a kiedy fałsz? Bo trzeba rozważyć, co się przez to rozumie. Nie dlatego bowiem, iż uważamy, że jesteś biały, jesteś taki faktycznie, lecz odwrotnie, ponieważ jesteś biały, my stwierdzając to, mówimy prawdę. […] W odniesieniu zatem do tego, co może się mieć tak lub inaczej, ta sama opinia i ta sama wypowiedź może być prawdziwa i fałszywa: raz może to być prawda, a kiedy indziej fałsz. Jeśli jednak chodzi o rzeczy, które nie mogą się mieć inaczej, to nie ma o nich raz prawdy, a kiedy indziej fałszu, lecz te same wypowiedzi są o nich zawsze prawdziwe albo zawsze fałszywe.

Arystoteles, Metafizyka, IX.10, 1051b2‑17. Zadanie 10.

a) Na podstawie tekstu Józefa Marii Bocheńskiego dokończ poniższe zdania.

Prawda ontologiczna jest zgodnością rzeczy z ideą. Prawda logiczna jest zgodnością myśli (idei, sądu, zdania) z rzeczą.

b) Określ, co jest prawdziwe, a co – fałszywe w przypadku prawdy ontologicznej, a co – w przypadku prawdy logicznej.

W przypadku prawdy ontologicznej prawdziwe jest coś, co jest zgodne z ideą tego czegoś. Np. to oto złoto jest prawdziwe, jeśli posiada takie właściwości, które odpowiadają idei złota. Fałszywe jest natomiast coś, co nie jest zgodne z ideą tego czegoś. Ten oto metal nie jest prawdziwym złotem, ponieważ nie posiada własności, które odpowiadają idei złota. Np. nie jest odpowiednio twardy, nie ma określonego koloru i innych fizycznych własności właściwych złotu.

W przypadku prawdy logicznej prawdziwy jest sąd (myśl, zdanie), który zgadza się z rzeczywistością, a fałszywy sąd, który się nie zgadza z rzeczywistością. Np. sąd „Ten samochód jest biały” jest prawdziwy, gdy faktycznie jest tak, że ten samochód jest biały. Ale sąd ten jest fałszywy, gdy faktycznie nie jest tak, że ten oto samochód jest biały, bo jest czerwony. Zadanie 11.

Do którego rodzaju prawdy odnosi się Arystoteles w przytoczonym fragmencie Metafizyki – prawdy ontologicznej czy prawdy logicznej? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rodzaj prawdy: logiczna.

Uzasadnienie: W powyższych fragmencie Metafizyki Arystotelesa chodzi o prawdę logiczną, ponieważ mowa w nim o prawdziwości mowy, wypowiedzi, stwierdzeń, czyli ich stosunku do rzeczy, a ten stosunek (a nie stosunek odwrotny: rzeczy do myśli) określany jest mianem prawdy logicznej. Zadanie 12.

Na podstawie własnej wiedzy rozstrzygnij, czy poniższe stwierdzenia są zgodne z poglądami Arystotelesa. Zaznacz T (tak), jeśli stwierdzenie jest zgodne, albo N (nie) – jeśli nie jest zgodne z poglądami Arystotelesa.

1. Posąg Ateny składa się z materii i formy. – T

2. Demokracja jest ustrojem zwyrodniałym w stosunku do oligarchii. – N

3. Doświadczenie zmysłowe jest źródłem wiarygodnego poznania. – T

4. Zalety duszy dzielą się na etyczne i dianoetyczne. – T Tekst do zadań 13.–14.

William James

Pragmatyzm

Waga, jaką ma dla ludzkiego życia posiadanie prawdziwych przekonań na temat rzeczywistości, jest sprawą aż nazbyt oczywistą. Żyjemy w świecie obiektów, które mogą być nieskończenie użyteczne lub nieskończenie niebezpieczne. […]

„Prawda”, by rzecz ująć w wielkim skrócie, jest tym, co korzystne w sferze naszych czynów. Korzystne na wszelkie sposoby; korzystne w dalszej perspektywie i po dokonaniu bilansu zysków i strat; gdyż to, co wydaje się korzystne w świetle dostępnych doświadczeń, niekoniecznie w stopniu równie zadowalającym przejdzie test doświadczeń dalszych. Jak wiemy, doświadczenie ma swoje sposoby „występowania z brzegów” i zmuszania nas do rewizji naszych obecnych formuł.

William James, Pragmatyzm, Kraków 2004, s. 88 i 97. Zadanie 13.

a) Podaj nazwę koncepcji prawdy, której współtwórcą jest William James.

Pragmatyczna teoria prawdy.

b) Uzupełnij poniższą definicję prawdy zgodnie z koncepcją, której współtwórcą jest William James.

Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy uznanie go za prawdziwe pozwala na skuteczne, korzystne działanie. Zadanie 14.

a) Koncepcja prawdy, której współtwórcą jest William James, należy do nieklasycznych koncepcji prawdy. Podaj nazwę innej nieklasycznej koncepcji prawdy.

Koherencyjne teorie prawdy, deflacyjne teorie prawdy.

b) Uzupełnij poniższą definicję zgodnie z wybraną w podpunkcie 14 a) nieklasyczną koncepcją prawdy, różną od koncepcji, której współtwórcą jest William James.

Zdanie jest prawdziwe zawsze i tylko wtedy, gdy jest spójne z innymi zdaniami przyjętymi w danym systemie zdań.

„Prawda”, czy raczej „prawdziwy” w ujęciu deflacyjnych teorii prawdy jest wyrażeniem, które jest znaczeniowo puste, nie wnosi nic do wypowiedzi. Zdanie „To prawda, że Jacek jest żonaty” nie znaczy nic więcej niż zdanie „Jacek jest żonaty”.