W sporze o poznanie - zamiast podsumowania
Chcemy wiedzieć, czym jest prawda i umieć ją trafnie rozpoznawać. Choć wydaje się, że każdy intuicyjnie rozumie to pojęcie, jego zdefiniowanie wcale nie jest proste. Widzimy jak ważne miejsce w naszym życiu zajmuje prawda. Sama jej natura okazuje się jednak bardzo tajemnicza i rodzi wiele problemów. Wydaje się, że już Arystoteles trafnie wyraził intuicję istoty prawdy: poznanie, że jest tak a tak, jest prawdziwe, gdy tak właśnie jest. To zagadkowe określenie nie zamknęło, lecz otworzyło dyskusję na temat prawdy, która trwa już od starożytności. Próba bowiem bliższego objaśnienia tej intuicji okazała się niełatwa. Mówi ona o jakiejś relacji między dwoma elementami: treścią poznania i rzeczywistością, do której się ona odnosi. Ale czym ta relacja jest? Zgodnością? Podobieństwem? Sprawy dodatkowo się skomplikowały, gdy pokazano, że nie tylko relacja „prawdziwości” jest zagadkowa, ale i oba jej człony – treści poznania tkwiące w umyśle, czyli nośniki prawdy, oraz sama rzeczywistość, czyli jej przedmiot. Oprócz dociekania istoty prawdy filozofowie pytają także o inne kwestie z nią związane. Między innymi o to, jakie są kryteria prawdziwości, tzn. jakie mamy narzędzia, by odróżnić prawdę od fałszu. A może prawda jest nieosiągalna? Czy prawda jest ważna? Dlaczego?
Istotą prawdy jest zgodność między tym, co myślimy, a tym, jak się rzeczy mają.
Od istoty prawdy należy odróżnić jej kryteria, czyli sposoby odróżniania sądów prawdziwych od nieprawdziwych.
Uzupełnij mapę myśli o przykłady sytuacji, w których prawda jest jest najważniejszą wartością.
Jak widać prawdziwość odnosimy do bardzo różnych rzeczy — relacji, dzieł sztuki, emocji, przedmiotów, zdań i sądów. Co więcej, pojęcie prawdy można ujmować w różnych aspektach.
Na przykład w wymiarze moralnym stanowi ona przedmiot zainteresowania etyki, która rozpatruje ją w przeciwstawieniu kłamstwu jako czemuś moralnie nagannemu prawda moralna (etyczna).
Czym jest prawda? Spróbuj sformułować własną, przemyślaną definicję tego pojęcia.
W filozofii najważniejszym problemem pozostaje jednak prawdziwość sądów, zdań informacji składających się na naszą wiedzę o świecie. Zajmuje się tym epistemologia, dlatego mówi się o poznawczym, czyli epistemicznym, aspekcie prawdy. Epistemologia pyta, czy prawda poznawcza jest w ogóle możliwa do osiągnięcia, na jakich warunkach może być zdobyta, czym jest oraz jakie są jej kryteria. Od odpowiedzi na te pytania zależy ocena naszych możliwości i strategii poznawczych.
Prawdzie przeciwstawia się fałsz. Czym, Twoim zdaniem, jest fałsz i skąd pochodzi? Zapisz swoje wnioski.
Czego oczekujemy od prawdy?
Najczęściej oczekujemy, że prawda jest możliwa. Oczekujemy więc wykazania, że sądysądy zawierają pewne właściwości, dzięki którym są prawdziwe, i te właściwości można będzie traktować jako kryteria prawdy. Kwestia istnienia kryterium prawdy dzieli nas na sceptyków z jednej strony i optymistów poznawczych z drugiej. Sceptycy kwestionują możliwość istnienia takiego kryterium, a zatem i osiągnięcia prawdy, optymiści uznają taką możliwość za realną.
Jeśli uznajemy możliwość prawdy, to często oczekujemy również, że będzie ona niezależna od okoliczności – miejsca, czasu, osób itp. Będzie więc prawdą absolutną, niezmienną. Czy taka prawda jest jednak osiągalna? Może osiągamy jedynie prawdy relatywne, czyli zależne od okoliczności? Odpowiedź na pytanie, w jakiej mierze jesteśmy w stanie dysponować prawdami absolutnymi, a w jakiej relatywnymi, dzieli nas na absolutystów i relatywistów.
Czemu przysługuje pojęcie prawdy?
Rozważmy prosty sąd: „Ziemia jest kulista.” Zapewne uznamy go za prawdziwy. Warto jednak zapytać, czego właściwie dotyczy ta prawdziwość — czy odnosi się ona wyłącznie do sądu, czy także, a może przede wszystkim, do samego obiektu, czyli Ziemi. Mówiąc szerzej: czy prawdziwość przysługuje sądom, czy też przedmiotom poznania, czyli bytom?
Pytanie to stanowi podstawę rozróżnienia między ontologicznym a epistemologicznym ujęciem prawdy. Pierwsze z nich opiera się na przekonaniu o pierwotnym charakterze prawdziwości bytu. W tym ujęciu poprawność sądu czy pojęcia jest wtórna wobec „źródłowej” prawdy obecnej w samym bycie.
Według drugiego stanowiska prawdziwość przysługuje wyłącznie sądom.
Istnieje jednak także interpretacja, zgodnie z którą prawda polega na zgodności sądu (zdania) z przedmiotem, a więc — ujmując rzecz inaczej — myśli z rzeczywistością. Tym tropem podąża klasyczna koncepcja prawdy.
Klasyczna teoria prawdy jest najczęściej łączona z filozofią Arystotelesa (384‑322 p.n.e), Tomasza z Akwinu (1225‑1274) i Alfreda Tarskiego (1901‑1983).
Koncepcja klasyczna, zwana też korespondencyjną, jest z pewnością najpoważniejszą konstrukcją filozoficzną dotyczącą prawdy. Pierwsze jej sformułowanie przypisuje się Arystotelesowi (384‑322 p.n.e): „Powiedzieć o tym, co jest, że go nie ma, a o tym, czego nie ma, że jest, to fałsz, zaś powiedzieć, o tym, co jest, że jest, a o tym, czego nie ma, że tego nie ma, to prawda”.
To zagadkowe określenie nie zamknęło, lecz otworzyło dyskusję na temat prawdy, która trwa już ponad dwieście lat!
Natomiast dojrzała formuła jest dziełem Tomasza z Akwinu (1225‑1274) i brzmi tak: veritas intellectus sit adaequatio intellectus et rei, czyli: prawda jest zgodnością myśli i rzeczy.
Kryterium prawdziwości sądu polegałoby więc na jego zgodności z rzeczywistością. Zdanie jest prawdziwe, jeśli koresponduje z rzeczywistością (z faktem). ktoś mówi, że na stole leży pięć jabłek, ja spoglądam, liczę je i mówię: „To prawda - to znaczy, to zdanie koresponduje z faktem.
Klasyczna koncepcja prawdy od samego początku rodziła się w ostrym kontekście polemicznym. Tworzyli go przede wszystkim greccy sofiści.
To właśnie wobec idei i tendencji, które upowszechniali — takich jak subiektywizm, konwencjonalizm, relatywizm czy pragmatyzm — klasyczna teoria prawdy została pomyślana jako filozoficzna przeciwwaga. Niedługo później podobne wątpliwości wobec możliwości poznania i obiektywnej prawdy rozwijali także greccy sceptycy. W tym sporze o charakter prawdy kształtowało się przekonanie, że prawda nie zależy wyłącznie od opinii czy użyteczności, lecz ma charakter obiektywny.
K. AjdukiewiczK. Ajdukiewicz pisał na ten temat tak:
Zasadniczą myśl klasycznej definicji prawdy można wyrazić w sposób następujący: Myśl m jest prawdziwa, to znaczy: myśl m stwierdza, że jest tak a tak, i rzeczywiście jest tak a tak.
Interpretacja Ajdukiewicza nie pozwala jednak na przezwyciężenie tzw. paradoksu kłamcy, co jest swojego rodzaju testem na prawidłowość definicji prawdy. Paradoks ten polega na tym, że jeśli pytamy o prawdziwość twierdzenia: ja teraz kłamię, to każda odpowiedź doprowadza nas do sprzeczności. Jeśli ktoś kłamie, to w twierdzeniu mówi prawdę, więc nie kłamie, co jest sprzeczne z twierdzeniem. Jeśli natomiast mówi prawdę, to znaczy, że – zgodnie z twierdzeniem – kłamie, co także daje sprzeczność. Nader ciekawe rozwiązanie trudności definicji klasycznej i paradoksu kłamcy dał A. TarskiA. Tarski, tworząc semantyczną definicję prawdy. Jest ona jednak stosowana przede wszystkim do języków formalnych, czyli takich, które są celowo stwarzane przez ludzi, jak na przykład język matematyki, chemii lub informatyki.
Oprócz dociekania istoty prawdy filozofowie pytają także o inne kwestie z nią związane. Między innymi o to, jakie są kryteria prawdziwości, tzn. jakie mamy narzędzia, by odróżnić prawdę od fałszu. A może prawda jest nieosiągalna? Czy prawda jest ważna? Dlaczego? Czy można w usprawiedliwiony sposób rezygnować z dążenia do prawdy albo wręcz głosić nieprawdę?
Nieklasyczne koncepcje prawdy
W wyniku krytyki klasycznej definicji prawdy powstały tzw. nieklasyczne definicje prawdy, które odrzucają kwestię zgodności i zastępując kryteriami prawdziwości, dzięki którym można rozstrzygnąć, czy dane zdanie (sąd) jest prawdziwe, czy nie. W zależności od tego, co jest tym kryterium, wśród nieklasycznych koncepcji prawdy odróżniamy m.in. następujące koncepcje:
Według koherencyjnej teorii prawdy prawdziwe są te przekonania, które są ze sobą zgodne i tworzą spójną (koherentną) całość. W tym ujęciu kryterium prawdy jest niesprzeczność, spójność lub jakiś rodzaj logicznego dopasowania między zdaniami. Gdyby stosować to kryterium, to każda spójna bajka byłaby prawdziwa. Mamy więc do czynienia z koncepcją o charakterze relatywistycznym, która odrzuca możliwość istnienia prawdy absolutnej.
Pragmatycz koncepcja prawdy, wywodząca prawdziwość sądów z tego, że sprawdzają się w sytuacjach praktycznych, w uproszczeniu mówiąc, są użyteczne. Z punktu widzenia filozofii pragmatyzmu pojęcia, twierdzenia czy teorie (także filozoficzne lub religijne) są narzędziami sprawnego działania i w tej perspektywie powinny być oceniane jako prawdziwe bądź nie. Związanie prawdziwości z tym, co ludzie uznają w danych warunkach za użyteczne, pozwala również traktować tę koncepcję jako relatywistyczną.
Ewidencyjna koncepcja prawdy (łac. evidentia - jasność, oczywistość), odwołująca się do odczuwania w umyśle oczywistej prawdziwości danego twierdzenia. Definicję tę kojarzy się z Kartezjuszem i jego słynnym twierdzeniem cogito, ergo sum. Dane zdanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy jest oczywiste, np. pewność, że 2 + 2 zawsze daje 4.
Dane zdanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy jest akceptowane przez ogół osób kompetentnych w danej kwestii. Opiera się na założeniu, że powszechne uznanie danego poglądu stanowi o jego słuszności. Znajduje zastosowanie w demokracji, decyzjach społecznych i filozofii politycznej.
Pytanie o prawdę
Problem prawdy rozpatrywany jest na gruncie różnych dziedzin wiedzy, ale to do filozofii przynależy ogólne i fundamentalne rozważanie istoty prawdy. Wynika to z charakteru dociekania filozoficznego, w którym pyta się nie tylko o to, co jest prawdą, ale w pierwszym rzędzie o to, czym jest prawda. Można też powiedzieć, że na gruncie filozofii nie tylko zdobywa się wiedzę, ale pyta, jakie są tego warunki i możliwości.
Filozoficzne pytanie o prawdę jest zaliczane, obok pytań o źródła i granice poznania, do konstytutywnych pytań epistemologii (teorii poznania) i dotyczy poznawczego aspektu prawdy. Inne jej konteksty, na przykład moralny lub psychologiczny, rozważane są w obrębie innych dziedzin filozofii lub dyscyplin naukowych. Poznawczy aspekt prawdy oznacza, że interesuje nas ona jako warunek i skutek tworzenia wiedzy.
Jak odpowiedzieliby na postawione pytanie reprezentanci wymienionych stanowisk filozoficznych?
Jak odpowiedzieliby na postawione pytanie reprezentanci wymienionych stanowisk filozoficznych? Zaznacz przy każdym z nich poprawną odpowiedź.
Sprawdź swoją wiedzę!
Sprawdź swoją wiedzę!
Ułóż pytanie testowe, które mogłoby się znaleźć w powyższym quizie.
jedno z podstawowych pojęć filozofii umysłu oraz epistemologii; zdanie potwierdzające lub zaprzeczające pewnemu stanowi rzeczy, może być prawdziwe lub fałszywe
Uzupełnij zdania.
Na podstawie poniższego cytatu odpowiedz na pytania. Co jest, według autora, warunkiem prawdziwości jakiegoś sądu? Jakie stanowisko w kwestii istnienia przedmiotu poznania zajmuje autor?
Kiedy więc jest czy nie jest to, co się nazywa, prawdą czy fałszem? Musimy zbadać znaczenie tych terminów. To nie dlatego jesteś biały, iż myślimy w sposób prawdziwy, że ty jesteś biały, lecz ponieważ jesteś biały, my stwierdzając to, mówimy prawdę.
ad 1 – Zwróć uwagę, że warunkiem prawdziwego powiedzenia, że jesteś biały, jest to, że jesteś biały.
ad 2 – Wybierz między realizmem a idealizmem poznawczym.
ad 1 – Warunkiem prawdziwości sądu jest to, że istnieje uprzednio stan rzeczywistości, który jest stwierdzony w sądzie.
ad 2 – Autor zajmuje stanowisko realistyczne, co można stwierdzić po tym, że stan faktyczny jest niezależny od procesu, w którym stan ten ujmujemy.