Skąd wiem, że jestem czegoś pewien?

Zacznijmy jednak od przewrotnego pytania: co to jest pewność? Co to znaczy, że jestem co do jakiejś rzeczy przekonana lub przekonany?

RrIKdsQweROb5

Ilustracja przedstawia tablicę szkolną z zapisanymi na niej kredą różnorodnymi równaniami, działaniami, symbolami matematycznymi.

Można spróbować stworzyć listę rzeczy, której jest się pewnym. Co by na niej mogło się znaleźć? Pewność, że 2 + 2 zawsze daje 4, pewność, że pada deszcz (gdy akurat kapie nam coś na nos) albo pewność polegająca na znajomości reguł jakiejś gry. Ogólnie rzecz ujmując, można zdefiniować pewność jako przekonanie o prawdziwości jakiegoś twierdzenia lub słuszności jakiegoś działania. Oczywiście nasza pewność może być zbudowana na różnych podstawach. Inaczej mówiąc: jesteśmy różnych rzeczy pewni z różnych powodów.

R10g0tnJxiFr1

Zdjęcie przedstawia ciemną chmurę nad płaskim terenem. Chmura wisi nisko nad ziemią, jest podłużna.

Jest też jednak pewność oparta na oczywistości – dość istotnej kategorii filozoficznej. W tym przypadku pewności nabieramy za każdym razem, gdy sprawdza się prognoza pogody.

Kolejny rodzaj pewności wynika z argumentacji. Możemy nie być do czegoś przekonani albo nie mieć w jakiejś sprawie poglądu, ale po otrzymaniu satysfakcjonującego argumentuargumentargumentu możemy stać się w danej sprawie pewni.

Czy oczywistość jest oczywista?

W języku potocznym mówimy niekiedy, że to lub owo jest oczywiste. Mamy wtedy na myśli, że dana sprawa nie budzi wątpliwości i nie wymaga uzasadnienia. Na pytanie: „Czy potrafisz jeździć rowerem?” ktoś odpowie: „Oczywiście!”, co oznacza, że jest pewny swoich umiejętności i nie musi tego nikomu udowadniać. Oczywiste jest to, co „rzuca nam się w oczy” i jest bezproblemowo dostrzegalne. Kategoria oczywistości ma również pewne znaczenie filozoficzne, jako kryterium, któremu podlega nasze poznanie.

RKNFX8nJW5zOD1

Ilustracja przedstawia popiersie mężczyzny. Jest to starszy człowiek o ostrych rysach twarzy, wydatnym nosie, długich, falujących włosach opadających na ramiona. Na popiersiu znajduje się napis DESCARTES.

Filozofowie definiują oczywistość poprzez dwie cechy: jasność i wyraźność. Wprowadził je do słownika filozofii Kartezjusz. Jasne były jego zdaniem te idee, które są proste i których nie da się w sposób sensowny zakwestionować. Wyraźne zaś to te, które dają się łatwo odróżnić od innych. To, co jasne, nie zawsze musi być wyraźne. Kartezjusz podawał tu przykład bólu. Sama idea może być dla nas zrozumiała, ale uczucie może nie być zbyt wyraźne – możemy mieć problem ze wskazaniem, co dokładnie i jak nas boli. Współcześnie jasność rozumie się bardziej jako umiejętność trafnego określenia właściwości danego przedmiotu. Wyraźność zaś polega na umiejętności podania precyzyjnego wyjaśnienia, czym dana rzecz jest.

Ktoś mógłby zgłosić wątpliwość, że oczywistość jest subiektywnym kryterium poznania. I jako takie wcale nie jest ono pewne. To, co jednej osobie wydawać się może jasne i wyraźne, wcale nie musi się takie wydawać drugiej osobie. Życie dostarcza wielu dowodów na to, jakie nieporozumienia zachodzą w sprawach rzekomo oczywistych. Kartezjusz i inni filozofowie (szczególnie szkoła fenomenologicznafenomenologiaszkoła fenomenologiczna) twierdzą jednak, że oczywistość jest kategorią obiektywną – tj. niezależną od tego, kto poznaje rzeczywistość. Jest tak dlatego, że dzięki odpowiedniej, systematycznej refleksji jesteśmy w stanie dotrzeć do tego, co rzeczywiście jest jasne i wyraźne, a nie tylko nam się takie wydaje.

Oczywistość była więc dla Kartezjusza kryterium prawdy, czyli zdanie lub teoria jest prawdziwa wtedy, gdy nie budzi zastrzeżeń. Warto zauważyć, że taka definicja nie pokrywa się z klasycznym sposobem rozumienia prawdyklasyczna definicja prawdyklasycznym sposobem rozumienia prawdy. W tym drugim przypadku prawda jest rozumiana jako zgodność sądu z rzeczywistością.

Pragmatyzm

Jeszcze inne podejście do tematu tego, co oczywiste, prezentuje nurt filozofii amerykańskiej zwany pragmatyzmem. Filozofowie związani z tym nurtem nie rozwiązywali wprost wątpliwości sceptyków, ale argumentowali, że nie mają one praktycznego sensu. Sens refleksji filozoficznej opierać się ma ich zdaniem na doświadczeniu. Po co pytać czy świat zewnętrzny istnieje i czy możemy go poznać – przyjrzyjmy się temu w jaki sposób żyjemy i funkcjonujemy w świecie. Nawet zagorzały sceptyk twierdzący, że nie ma pewności, jaki naprawdę jest świat, nie wejdzie w ścianę, bo wie, że uderzenie o cegły będzie bolesne. Pytanie o to, „czy ściana istnieje rzeczywiście”, nie ma sensu, skoro staramy się nie nabić sobie guza.

R17QhUf1so2DV1

Ilustracja przedstawia zdjęcie starszego mężczyzny. Ma on długą brodę i wąsy, zmęczoną twarz o wydatnych zmarszczkach, wysokie czoło z dużymi zakolami . Ubrany jest w garnitur, koszulę i krawat.

Pragmatyści zaproponowali zatem, w odróżnieniu od ewidencyjnej definicji prawdyewidencyjna definicja prawdyewidencyjnej definicji prawdy, zupełnie inny sposób jej definiowania. Według ich definicjipragmatyczna definicja prawdyich definicji prawdziwe jest to, co jest użyteczne, co sprawdza się w działaniu. Teorie naukowe są zatem prawdziwe nie dlatego, że są zgodne z rzeczywistością, ale dlatego, że na ich podstawie jesteśmy w stanie skutecznie zbudować mosty, które nie rozpadają się, i komputery, które działają. Sceptyk zapyta: skąd wiemy, że elektrony istnieją. Pragmatyk na to odpowiada: ponieważ dzięki wiedzy o elektronach udaje nam się zbudować skuteczne i działające maszyny. Nasza wiedza o świecie jest zatem narzędziem, które pozwala nam lepiej w tym świecie funkcjonować.

Filozof pragmatyk może również zapytać sceptyka, czy ten jest w stanie sensownie wątpić we wszystko i kwestionować naszą wiedzę o świecie. WątpieniewątpienieWątpienie jest pewnym działaniem. Jeżeli ktoś twierdzi, że wątpi, czy następnego dnia będzie dobra pogoda, to należy to rozumieć w ten sposób, że ma uzasadnione wątpliwości co do prognozy. A jeżeli ktoś twierdzi, że wątpi, czy świat istnieje, to czy rzeczywiście jest to szczere?

Słownik