Kierunek Średniowiecze
Zastanów się jaka jest relacja między wiarą a rozumem? Czy rozum i wiara są do pogodzenia? Jaki jest ich wzajemny związek i czy można zamienić „wierzę” na „wiem”?
Relacja między wiarą a rozumem od samego początku była zagadnieniem złożonym i wieloznacznym. Jej historia sięga początków teologii i filozofii chrześcijańskiej, gdy pojawiło się pytanie o to, w jaki sposób pogodzić wiarę z rozumem. Problem ten powracał przez całe średniowiecze i stał się ważnym tematem ówczesnej refleksji epistemologicznej.
Przypomnijmy stanowisko Augustyna z Hippony – przedstawiciela patrystyki, czyli nurtu filozofii chrześcijańskiej poprzedzającego średniowiecze, który koncentrował się na poszukiwaniu odpowiedzi na pytania związane z kształtowaniem się dogmatyki. Augustyn był myślicielem religijnym dążącym do rozumowego uzasadnienia wiary i wyjaśniania problemów filozoficznych w odniesieniu do prawdy o Bogu. Kierował się przy tym zasadą porządku myślenia: najpierw wiara, potem zrozumienie – ideą przejętą przez późniejszych filozofów średniowiecznych.
Podkreślał, że chrześcijanin powinien przede wszystkim dążyć do poznania Boga i własnej duszy, ponieważ inne dociekania nie prowadzą do zbawienia. Dostrzegając napięcie między wiarą a rozumem, przypisywał rozumowi rolę wyjaśniania prawd objawionych, przy jednoczesnej świadomości jego ograniczoności wobec Boga. W tej relacji przyznawał wierze pierwszeństwo, traktując rozum jako narzędzie jej zgłębiania, co oddaje maksyma:
philosophia ancilla theologiae — filozofia jako służebnica teologii.
Własnymi słowami wyjaśnij treść łacińskiej sentencji philosophia ancilla theologiae.
Na podstawie wykładu doktora Tomasza Mazura, zastanów się, jak w historii filozofii średniowiecznej próbowano zrealizować projekt pogodzenia rozumu i wiary. Stwórz krótkie notatki do podanych zagadnień. Wyjaśnij, na czym polegała opozycja wiary i rozumu. Przedstaw stanowiska Anzelma z Canterbury i Tomasza z Akwinu. Czym było potępienie z roku 1277 i jakie miało skutki dla filozofii?
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RhjciMt1XNkBu
Wykłada dr Tomasz Mazur.
Nagranie wykładu dotyczącego neokrytycyzmu Wilhelma Ockhama.
Anzelm z Cantenbury swoje stanowisko wyraził w formule fides quaerens intellectum „wiara poszukująca zrozumienia”. Nie próbował zrozumieć, aby uwierzyć, lecz wierzył, aby móc lepiej zrozumieć. Wiara pozostaje więc nadrzędna, lecz rozum staje się konieczną drogą do jej pogłębienia i umocnienia. Anzelm uznawał autonomię rozumu, podkreślając jednak, że powinien on wyjaśniać prawdy objawione i pozostawać w granicach dogmatówdogmatów. Zakładał także możliwość racjonalnego poznania Boga i Jego przymiotów, o ile dokonuje się to z pokorą wobec ograniczeń ludzkiego umysłu
Monologion. ProslogionNie usiłuję, Panie, przeniknąć twojej głębi, gdyż w żadnym razie nie przyrównuję do niej mego intelektu; pragnę jednak do pewnego stopnia zrozumieć twoją prawdę, w którą wierzy i którą kocha moje serce. Nie staram się bowiem zrozumieć, abym uwierzył, ale wierzę, bym zrozumiał. Albowiem i w to wierzę, że jeśli nie uwierzę, nie zrozumiem
Źródło: Anzelm z Canterbury, Monologion. Proslogion, tłum. T. Włodarczyk, Warszawa 1992, s. 143.
Własnymi słowami wyjaśnij treść maksymy fides quaerens intellectum.
Tomasz z Akwinu zdecydowanie oddzielił wiedzę od wiary, uznając je za dwie odrębne dziedziny: jedna należy do rozumu i racjonalnego poznania, druga opiera się na objawieniu i wierze. Choć posługują się różnymi metodami i odwołują do odmiennych władz poznawczych, ostatecznie prowadzą do zgodnych wniosków, ponieważ źródłem zarówno wiary, poznania rozumowego, jak i doświadczenia zmysłowego jest Bóg. Do kompetencji filozofii należy rozważanie pojęcia i własności Boga oraz świata i rzeczy materialnych. W sferze wiary pozostają natomiast tajemnice, których nie sposób dowieść, takie jak Trójca Święta, grzech pierworodny czy stworzenie świata. Filozofia formułuje swoje twierdzenia na zasadach rozumu i może służyć teologii jedynie jako przygotowanie i obrona wiary. Twierdzenia filozoficzne i teologiczne nie mogą być ze sobą sprzeczne, ponieważ objawienie jedynie uzupełnia braki wynikające z ograniczeń rozumu. O tym nowym paradygmacie, wypracowanym przez Akwinatę, do dziś potocznie mówimy, iż ujmuje on rozum i wiarę, filozofię i teologię, jako „dwa skrzydła tego samego ptaka”. Prawdy objawione wyznaczają rozumowi tematykę rozważań, a dzięki niemu zostają lepiej zgłębione. Teologia dostarcza filozofii najważniejszych zagadnień do kontemplacji, zaś dzięki niej sama zyskuje na głębi i lepszym zrozumieniu Słowa Bożego.
Na czym polega, zdaniem św. Tomasza, różnica między filozofią a teologią? Jak należy rozumieć stwierdzenie, że filozofia jest nauką służebną wobec teologii?
Wilhelm Ockham, był filozofem empirystą i nominalistą, autorem tzw. brzytwy Ockhamabrzytwy Ockhama — zasady nakazującej nie mnożyć bytów ponad konieczność oraz ograniczać uzasadnienia odwołujące się do rzeczywistości pozamaterialnej. Ockham uważał, że wszelkie poznanie opiera się na doświadczeniu i intuicji. Twierdził, że niczego nie należy przyjmować bez podstawy: coś musi być albo oczywiste samo przez się, albo potwierdzone doświadczeniem, albo zagwarantowane autorytetem Pisma Świętego. Postulował także ograniczenie rozważań metafizycznych odnoszących się do bytów ogólnych. W wyniku jego krytyki teologia została wyraźnie oddzielona od nauki, co pogłębiło rozdział między wiarą a filozofią.
Słownik
ogólna nazwa poglądów filozoficznych Arystotelesa, określająca całą jego myśl filozoficzną, ale także wpływ, jaki wywarł na następców w swej szkole i późniejsze ruchy filozoficzne; w średniowieczu arystotelizm (zwłaszcza metafizyka i fizyka) posłużyły teologom i filozofom do tworzenia teologii chrześcijańskiej – w ten sposób arystotelizm ugruntował w myśli chrześcijańskiej tomizm i scholastykę
maksyma, której nazwa nawiązuje do myśli Wilhelma Ockhama, głosi że przy wyjaśnianiu wszelkich zjawisk należy dążyć do możliwie jak największej prostoty, a w związku z tym także nie postulować istnienia bytów, których istnienie jest niekonieczne w danym systemie
(łac. nomen – nazwa) – stanowisko metafizyczne, wedle którego realnie istnieją wyłącznie przedmioty jednostkowe, a wszelkie pojęcia ogólne nie mają znaczenia rzeczowego i należy je uważać jedynie za nazwy
(gr. thetaepsilonomicronς, theos – Bóg i lambdaomicrongammaomicronς, logos – nauka) – dziedzina wiedzy badająca zagadnienia z obszaru religii za pomocą metodologii i terminologii filozoficznej; nie jest nauką w pełnym znaczeniu tego słowa, gdyż jako pewnik przyjmuje kwestie, które pozostają w sferze wiary, stara się jednak w sposób racjonalny uzasadnić twierdzenia, które dla religii chrześcijańskiej mają kluczowe znaczenie