Spór o uniwersalia.
Zastanów się, dlaczego różne rzeczy mogą być do siebie podobne. Co sprawia,
że dwie osoby – mimo dzielących je różnic – są ludźmi w tym samym sensie?
Dlaczego usta, czereśnie czy kwiaty, choć różnią się od siebie, nazywamy czerwonymi? Skąd bierze się możliwość używania tych samych nazw wobec tak różnych przedmiotów? Kiedy mówimy „barwa” albo „człowiek”, do czego właściwie się odnosimy?
Pytania te mają bezpośredni związek ze sporem o uniwersalia (o naturę pojęć ogólnych). Zanim jednak przedstawimy jego genezę, warto najpierw wyjaśnić,
na czym ten spór polega.
W sporze tym chodzi o rozstrzygnięcie, czy oprócz bytów jednostkowych, takich jak Sokrates, książka na moim stole czy drzewo za oknem, istnieją także byty ogólne, na przykład „człowiek”, „książka” czy „drzewo”. Warto przy tym zauważyć, że byty jednostkowe nie muszą być rozumiane wyłącznie jako rzeczy – mogą to być również cechy, procesy lub relacje. Można więc zapytać, czy oprócz jednostkowych przypadków, takich jak mądrość Sokratesa, istnieje także mądrość w ogóle (mądrość jako taka), a także starość czy przyjaźń.
Uniwersaliami (inaczej powszechnikami) nazywamy to, co jest oznaczane przez nazwy ogólne jak: „czerwony”, człowiek”, „stół” . Każda nazwa ma charakter powszechnika, jeśli nie odnosi się do jednej, konkretnej rzeczy, lecz do całej klasy obiektów określanych tym samym mianem. Można więc powiedzieć, że uniwersalia to coś, co odnosi się do wielu różnych obiektów, gatunków.
Dlaczego w ogóle mielibyśmy przyjmować, że istnieją byty ogólne i jaka miałaby być ich natura?
Uznanie bądź odrzucenie istnienia uniwersaliów wiąże się zawsze z określonym rozumieniem ich sposobu istnienia oraz roli, jaką miałyby odgrywać w strukturze rzeczywistości.
Jak widzisz, spór o uniwersalia dotyczy trzech aspektów:
przedmiotu wiedzy koniecznej i ogólnej, czyli wiedzy, która nie ogranicza się do konkretnych przypadków, lecz odnosi się do człowieka jako takiego – do jego istoty, a nie tylko do zmiennych i przypadkowych cech;
podstawy podobieństwa między bytami, tego co sprawia, że możemy używać tych samych określeń wobec różnych rzeczy;
znaczenia nazw ogólnych(gdy mówimy, że „czerwień jest barwą”, co właściwie znaczą te słowa: „czerwień” i „barwa”?).
Te trzy aspekty są ze sobą powiązane. Jeśli istnieją powszechniki, mogą one stanowić zarówno podstawę podobieństwa między bytami, jak i przedmiot wiedzy ogólnej oraz znaczenie nazw ogólnych.
Kto uznaje istnienie powszechników, jest realistą w sporze o uniwersalia.
Są dwa stanowiska realistyczne: skrajne i umiarkowane. Realizm skrajny, czyli platonizm, umiarkowany to arystotelizm. U pierwszego z filozofów kwestia uniwersaliów pozostaje w ścisłym związku z teorią idei, u drugiego z teorią formy.
Dla Platona najważniejsze było pytanie o przedmiot wiedzy koniecznej
i ogólnej. Uważał on, że to, co konieczne, musi być niezmienne. Z tego powodu żaden byt fizyczny, podlegający zmianie, nie może być takim przedmiotem. Konkretni ludzie: Filon i Zofia zmieniają się, powstają i giną, więc nie są bytami koniecznymi. Tymczasem wiedza konieczna dotyczy tego, co niezmienne i trwałe. Wynika z tego, że przedmiot wiedzy ogólnej musi istnieć w innej dziedzinie niż świat fizyczny – poza czasem i przestrzenią. Platon nazywa takie byty ideamiideami, a świat, w którym istnieją, światem idealnym. Idee są niezmienne, konieczne, czyste i istnieją niezależnie od świata fizycznego.
Wyjaśnij, na czym polega główna różnica między skrajnym a umiarkowanym realizmem pojęciowym.
Choć wśród starożytnych filozofów zajmujących się problemem istnienia przedmiotów ogólnych przeważały opisane wcześniej odmiany realizmu, to w filozofii stoików można odnaleźć zalążki stanowiska, które później zostanie nazwane nominalizmem. Zaprzecza ono istnieniu powszechników. Według nominalizmu są one jedynie nazwami ogólnymi, czyli elementami języka. Język odnosi się za ich pomocą do rzeczywistości, jednak sama rzeczywistość składa się wyłącznie z bytów jednostkowych. Przekonanie o nieistnieniu powszechników ma swoje źródło w materialistycznej ontologiiontologii stoików.
Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę na temat genezy sporu o uniwersalia w kontekście epoki. Na odpowiedź na wszystkie pytania masz 5 minut. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz.
Sprawdź swoją wiedzę
Ułóż pytanie quizowe na temat uniwersaliów i daj je do rozwiązania innym uczniom.
Przedyskutujcie, co Platon mógł mieć na myśli, gdy zakładał podobieństwo między rzeczami a ideami. Zastanówcie się, czy idee mogą posiadać te same własności co rzeczy. Czy – waszym zdaniem – idea zieleni jest sama zielona?
Słownik
(łac. abstractio – oddzielenie, odłączenie, oderwanie) rezultat oraz sama czynność abstrahowania, polegająca na myślowym wyodrębnianiu istotnych cech danego przedmiotu oraz pomijaniu cech nieistotnych
(gr. ousía – istnienie, łac. ens – to co istnieje) – podstawowe pojęcie ontologiczne oznaczające wszystko to, co jest, co istnieje lub może stanowić przedmiot poznania; jest to pojęcie najszersze z możliwych – obejmuje zarówno byty materialne (np. przedmioty, ludzi), jak i idealne (np. liczby, idee) oraz abstrakcyjne (np. pojęcia ogólne, wartości)
(gr. idéa – to, co widoczne, kształt, wyobrażenie, postać, wzór, przedstawienie) u Platona: samoistny, wieczny, niezmienny, niezłożony, ogólny i doskonały byt duchowy; idee są wzorami zmiennych bytów materialnych
odmiana idealizmu ontologicznego, według którego realnie istnieją jedynie samoistne byty idealne (a nie materialne) lub są one niezależne od rzeczywistości materialnej, która jest ich tworem, pochodną lub przejawem; w wersji Platońskiej głosi, że świat idei istnieje niezależnie od rzeczywistości materialnej oraz że została ona ukształtowana na jego wzór
(łac. nomen – nazwa) – stanowisko w sporze o uniwersalia (powszechniki) uznające, że istnieją tylko rzeczy jednostkowe, a ogólność dotyczy jedynie słów
(gr. on óntos – byt, będące, istniejące) dział filozofii zajmujący się bytem, czyli wszystkim, co istnieje: zarówno w sensie zbioru wszystkich istniejących rzeczy, jak i poszczególnej rzeczy wyodrębnionej ze względu na swoje cechy szczególne; od XVII w. nazwa używana zamiennie ze starszym terminem metafizyka