Gottfried Wilhelm Leibniz, niemiecki filozof, był człowiekiem niezwykle wszechstronnym. Jego zainteresowania obejmowały m.in. matematykę, filozofię, fizykę, historię oraz różne zagadnienia z zakresu inżynierii. Leibniz był jednak zainteresowany przede wszystkim jednym pytaniem: Jak zbudowany jest świat? Odpowiedź tego myśliciela mogłaby ograniczyć się do jednego słowa: monada. Czym zatem jest monada? Czym się charakteryzuje?

R6FLZ8M6BGZDG

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma pociągłą twarz, mocno zaznaczone brwi i duże, ciemne oczy. Jego nos jest haczykowaty i długi. Jego włosy są ciemne i długie, kręcone, sięgają do piersi. Mężczyzna ubrany jest w obszerną, udrapowaną szatę.

Skrajny racjonalizmracjonalizmracjonalizm Spinozy i Leibnizama bardzo zbliżoną postać. W obu przypadkach wzorem jest wiedza matematyczno‑geometryczna. W odróżnieniu jednak od Spinozy Leibniz poważniej potraktował logikę. Doszedł do przekonania, że cała nasza wiedza o świecie ma strukturę logiczno‑matematyczną. Każdą wypowiedź da się rozłożyć na proste, niedefiniowalne terminy, które razem wzięte tworzą alfabet ludzkich myśli. Leibniz wszystkie te terminy chciał przełożyć na symbole matematyczne i stworzyć coś w rodzaju logicznej tablicy Mendelejewa naszego myślenia. Jest to zapowiedź późniejszej logiki symbolicznej.

Powyższe rozumowanie doprowadziło Leibniza do sformułowania pluralistycznejpluralizmpluralistycznej metafizyki, czyli wizji świata radykalnie przeciwstawnej monizmowimonizmmonizmowi Spinozy.

RLsUXjuiMDjQM1

PluralizmpluralizmPluralizm to stanowisko ontologiczne zakładające, że rzeczywistość składa się z wielu niesprowadzalnych do wspólnego mianownika podstawowych elementów składowych. Takimi elementami w systemie Leibniza są monadymonadamonady (od gr. monás – to, co jedne i niepodzielne), najmniejsze i niepodzielne cząstki bytu. Jednak inaczej niż w przypadku atomów Demokryta nie przysługuje im istnienie materialne – są to byty metafizyczne, duchowe. Leibniz za Kartezjuszem zakłada, że materia ma charakter rozciągły, a wszystko, co rozciągłe, jest podzielne. Skoro monady są niepodzielne, muszą być też niematerialne. Monady Leibniz nazywa substancjamisubstancjasubstancjami w tym sensie, że to one właśnie są podstawowym składnikiem świata. Dowodzi też, że są wieczne, argumentując, że skoro monada jest substancją prostą, tzn. pozbawioną części (a więc rozciągłości), to nie może „w sposób naturalny” ani zostać utworzona, ani zginąć, gdyż naturalne powstawanie i ginięcie to nic innego jak składanie i rozkładanie agregatu (czyli ciała).

RJfd2rXaWjv3N1

Ilustracja przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ubrany jest w szatę z kapturem na głowie. Ma krótkie, zaczesane na czoło włosy oraz wąsy. W ręku trzyma swój papieru.

Skoro jednak monady, będąc podstawowym składnikiem świata, są niematerialne, zatem i świat jest niematerialny. Leibniz uważał, że błędem Kartezjusza było uznanie materialności świata, gdyż materialność to złudzenie. Monady znajdują się w pewnym stosunku do siebie. Stosunek ten ma charakter matematyczny, a my go postrzegamy jako jakości zmysłowe.

Leibniz radykalnie różnicuje monady między sobą (nie ma dwu takich samych monad) – różnice, jakie między nimi zachodzą, mają charakter jakościowy. W ten sposób powstaje złożona hierarchia monad. Stopnie w tej hierarchii uzależnione są od odległości względem monady doskonałej, czyli Boga. Najniższy stopień zajmują najbardziej oddalone od Boga monady proste (świat nieorganiczny), mające niewielkie możliwości poznania i pożądania oraz nieświadomą, spontaniczną zdolność percepcji. Na wyższym stopniu znajdują się monady „żywe” (świat roślinny), obdarzone percepcją oraz najprostszym rodzajem aktywności. Kolejny stopień to „dusze zwierzęce”: mają proste uczucia utrwalone w pamięci oraz zdolność kojarzenia doznań. Następne w hierarchii są „monady ludzkie”, tj. dusze rozumne: posiadają zmysły, umysł zdolny do logicznego rozumowania i intelekt, którym wnikają w „prawdy wieczne”. Człowiek jako całość stanowi pewne złożenie monad, przy czym dusza jest w nim monadą centralną.

R2E85OO716JFG

Pewne specyficzne właściwości monad, jakie w ujęciu Leibniza logicznie wynikają z ich istoty, prowadzą go do niezwykle oryginalnego sposobu postawienia kwestii poznania. Leibniz dowodzi bowiem, że monady zawierają w sobie zasadę ruchu (są obdarzone wewnętrzną siłą, koniecznością ciągłego rozwoju) i są samowystarczalne:

RNK29mMffpLHD

Zdjęcie przedstawia kosmos. Ukazane są gwiazdy i mgławica.

Wywodzi następnie słynną tezę, że „monady nie mają okien”. Oznacza to, że cała ich aktywność jest czysto wewnętrzna – ani nie przyjmują żadnych bodźców ze świata zewnętrznego, ani ich nie wytwarzają. Są zamkniętymi w sobie istnościami i nie wchodzą w żadne interakcje między sobą. Jak zatem zachodzi poznanie i działanie? Zdaniem Leibniza każda monada wyraża cały wszechświat (choć niektóre wyrażają go precyzyjniej niż inne) i jest osobnym światem w sobie. Jednak każda z nich zmienia się wewnętrznie odpowiednio do zmian zachodzących w innych monadach, tak że wszystkie zmiany, choć niezależne od siebie, są uzgodnione z całą resztą i zachodzą w uporządkowany sposób, a dzieje się to dzięki harmonii, wedle której urządzony jest świat. Tak że gdyby:

Harmonia, o której mowa, została jednak wcześniej ustanowiona przez Boga:

Harmonia wprzódy ustanowiona.

Wszystko w świecie dzieje się bez rzeczywistych oddziaływań przyczynowo‑skutkowych między monadami i bez rzeczywistych procesów postrzegania: przedmiotem postrzeżenia są tylko wewnętrzne stany monady.
Nie zachodzą takie oddziaływania również między duszą a ciałem człowieka. Omówmy ideę harmonii „wprzódy ustanowionej” na przykładzie pewnego eksperymentu. Oto podnoszę rękę. Jak to się dzieje, że wykonuję tę czynność? Zdaniem Leibniza prawda jest taka, że to nie ja podnoszę rękę. Przeżywam pragnienie podniesienia jej, a następnie przeżywam postrzeżenie, że ona się podnosi. Ale to są wszystko stany wewnętrzne, to są moje wewnętrzne postrzeżenia. Bóg urządził świat w taki sposób, że przewidział, iż ja dzisiaj, teraz będę chciał podnieść rękę. Więc moja ręka faktycznie się podnosi, ale robi to zupełnie niezależnie od mojej woli. Wszystko jest z góry zaprogramowane przez Boga tak, żeby ze sobą harmonizowało. Świat jest więc trochę jak film w kinie: ścieżka dźwiękowa i ścieżka wizualna puszczane są osobno, ale widz o tym nie wie i ma wrażenie, że dźwięk jest nieodłączną częścią obrazu.

REGXZPCKOAJUM

Grafika przedstawia dwie dłonie odwrócone spodnią stroną. W dłoniach znajduje się kula zrobiona z kół zębatych. W tle znajduje się tarcza zegara.

Monadologia Leibniza jest filozofią optymistyczną. Bóg, monada idealna, dążący do urzeczywistnienia najwyższego dobra, mógł stworzyć inny świat. Wybrał jednak ten, który istnieje, a nie inny, ze względu na to, że każdy inny byłby mniej harmonijny, przeto świat będący kreacją Boga jest najlepszym z możliwych. Nie oznacza to, że świat ten jest wolny od zła. Niedoskonałość ta znajduje jednak uzasadnienie w systemie Leibniza. Zło: metafizyczne, fizyczne i moralne, czyli niedoskonałość, jest potrzebne do tego, by całość była doskonała. Z punktu widzenia umysłu ludzkiego potrzeba zła jest niemożliwa do uchwycenia, ponieważ człowiek jako monada niedoskonała nie potrafi przeniknąć istoty świata. Leibniz sądził, że w ostatecznym rachunku całkowita suma dobra przeważa sumę zła i proporcje między dobrem a złem są wyważone w sposób najdoskonalszy z możliwych. Bóg obdarzył ludzi możliwością wyboru pomiędzy dobrem a złem. Gdyby ludzie byli istotami pozbawionymi wolności wyboru, wytworzyliby zapewne, według imputowanych przez filozofa Bogu obliczeń, mniej dobra, niż jako ludzie wolni, postawieni wobec wyboru między dobrem a złem. Swą obronę doskonałości Boga i uzasadnienie konieczności istnienia zła w świecie wyłożył Leibniz w dziele zatytułowanym Teodycea, nawiązującym do myśli św. Tomasza z Akwinu.

Teodycea (od gr. théos – Bóg i diké – sprawiedliwość), czyli usprawiedliwienie Boga, to szczególna dziedzina rozważań teologicznych i filozoficznych poszukująca odpowiedzi na pytanie, jak to jest możliwe, że dobry i doskonały Bóg stworzył świat, w którym jest zło. Odpowiedź ta ma jednocześnie stanowić obronę Bożej miłości i sprawiedliwości.

Problem pogodzenia równoczesnego istnienia dobra i zła w wiecie, był obecny na gruncie myli europejskiej przynajmniej od czasów Epikura. Próbę pogodzenia wiary w dobrego i wszechmocnego Stwórcę i obecność zła podjęli dwaj myśliciele: św. Augustyn i Gottfried W. Leibniz. Mimo, iż to Leibniz wprowadził do języka filozofii religii termin teodycea, to biskup Hippony pierwszy nakreślił tory, jakimi toczyła się średniowieczna a później nowożytna dyskusja na temat tego dylematu.

Swą Teodyceę Leibniz zaczyna od przeprowadzenia klasyfikacji zła. Dzieli je na metafizyczne (niedoskonałość świata), fizyczne (ból i cierpienie) oraz moralne (grzech). Następnie dowodzi, że każdy z tych rodzajów zła jest niezbędny dla harmonii całości; Bóg więc stworzył najdoskonalszy z możliwych światów. Mógł wprawdzie stworzyć inny świat niż ten, który znamy, jednak tego nie zrobił: wszystkie inne możliwe światy byłyby wyłącznie gorsze. Istniejące zło wydaje się zbędne tylko z perspektywy niedoskonałego umysłu ludzkiego.

Mówiąc o najlepszym z możliwych światów, Leibniz nie twierdził, że ten, na którym żyjemy, nie może być jeszcze lepszy. Uważał, że zło istniejące na świecie stanowi składnik współtworzący całość, co było wyrazem tzw. metafizycznego optymizmu, którym określić możemy to stanowisko. Wierzył, że zło przeminie a ludzkość będzie stale postępować ku doskonałości. W tym kontekście opracował koncepcję wiecznego pokoju, zawierającą szczegółowe zasady sprawiedliwych stosunków między narodami. Jako dyplomata podjął też wiele prób, żeby ideę tę wcielić w życie, proponował na przykład stworzenie ligi państw chrześcijańskich.

R1R4B1SK6RGPS

Zdjęcie przedstawia okno, za którym, na dworze stoi dziewczynka i chłopiec. W tle zielone krzewy.

W wizji Leibniza Bóg jest istotą, która porównawszy wszystkie możliwe wersje świata, wybrała najlepszą. Jeżeli wydaje nam się, że coś złego, jakieś cierpienie (chorobę, np. mukowiscydozę), lub coś nieprzyjemnego (jak komary) można by ze świata z powodzeniem usunąć, a świat na tym by tylko zyskał, to ulegamy iluzji wynikającej z braku właściwej perspektywy. Wszystkie rzeczy są ze sobą w świecie połączone i każde zło jest w tej całości niezbędne. Usunięcie jakiegoś zła zawsze by spowodowało utratę jakiegoś dobra.

Słownik