Baruch Spinoza, działający w XVII wieku filozof, którego rozważania doceniono dopiero kilka wieków później, był niezwykle inspirującym myślicielem. Z jakiego powodu niderlandzki uczony stał się słynny?

Spinoza, początkowo zafascynowany filozofią „ojca filozofii nowożytnej”, René Descartesa, bardzo szybko poddał krytyce rozważania francuskiego myśliciela. Kartezjusz uważał, że dobrze opracowany system filozoficzny powinien być możliwie klarowny i spójny. Francuski myśliciel uznał, że modelem idealnym dla rozważań filozoficznych będzie metoda stosowana w geometrii, a mianowicie wyznaczenie twierdzeń niezawodnych i absolutnie niepodważalnych. Czy Kartezjuszowi udało się zrealizować przyjmowane przez siebie założenia?

Zdaniem Spinozy niestety nie, Descartes nie wywiązał się ze stawianych przez siebie postulatów. Jednak sam sposób realizacji filozoficznych rozważań stał się punktem wyjścia dla niderlandzkiego myśliciela.

• Portret filozofa
• Życiorys

Portret filozofa10

Benedykt Spinoza (1632−1677)

R1LM6613RVGO6

Obraz przedstawia portret młodego mężczyzny. Mężczyzna ma pociągłą twarz, mocno zaznaczone brwi i duże, ciemne oczy. Jego nos jest wąski i długi. Jego włosy są ciemne i długie, kręcące się od wysokości uszu. Mężczyzna ubrany jest w ciemny strój z dużym, białym kołnierzem.

Życiorys40

Niderlandzki filozof pochodzenia żydowskiego, pierwszy wielki myśliciel deklarujący brak wiary w Boga. Urodził się w Amsterdamie w rodzinie żydowskich marranówmarranowiemarranów z Portugalii, którzy w Holandii wrócili do wiary przodków. Odebrał staranne żydowskie wychowanie: znał biegle Talmud i kabalistykę, władał wieloma językami (hebrajskim, łaciną, włoskim, francuskim, hiszpańskim, portugalskim). Nieortodoksyjne poglądy i spory z żydowskimi teologami sprawiły, że oskarżono go o herezję i w 1654 r. wykluczono z gminy żydowskiej, a trzy lata później wygnano z rodzinnego Amsterdamu. Spinoza popadł na skutek tego w kłopoty finansowe i zaczął wykonywać zawód optyka. Wraz z pewnym rozgłosem, jaki przyniosły mu pierwsze publikacje, pojawiły się też oferty pracy (np. objęcia katedry filozofii na uniwersytecie w Heidelbergu) − była to szansa na polepszenie warunków bytowych, ale też i groźba utraty niezależności, którą Spinoza bardzo sobie cenił. Propozycji więc nie przyjął i do końca życia zarabiał, szlifując soczewki. Zmarł na gruźlicę. Jego bardzo jak na tamtą epokę radykalne poglądy filozoficzne (zwłaszcza konsekwentny monizmmonizmmonizm, determinizmdeterminizmdeterminizm i szczególny „ateizm”) spotkały się z ostrą krytyką większości wpływowych środowisk: chrześcijańskich (jego dzieła znalazły się na indeksie ksiąg zakazanych), żydowskich i filozoficznych (atakowali go zwłaszcza Leibniz i Wolter). Pierwsze przejawy uznania dla jego spuścizny pojawiły się dopiero pod koniec XVIII stulecia, później bardzo chętnie będą się na niego powoływać romantycy. Najważniejsze dzieła Spinozy to: Zasady filozofii Kartezjusza w porządku geometrycznym wywiedzione (1663); Traktat logiczno‑teologiczny (1670); Etyka w porządku geometrycznym wywiedziona (1677)

Spinoza podobnie jak Kartezjusz jest racjonalistą. Jego radykalizm objawia się tym, że filozof odrzuca wszystkie pozarozumowe sposoby poznania, głośno i otwarcie krytykując wartość wszelkiej wiedzy objawionej i myślenia religijnego. Różni się pod tym względem od Kartezjusza, który religii nie kwestionuje. Różnic tych jest zresztą więcej. Spinoza do skrajnej postaci doprowadza próbę wzorowania filozofii na geometrii i matematyce, stąd jego główne dzieło ma specyficzny układ tez, dowodów, argumentów i aksjomatów. W odróżnieniu od Kartezjusza udaje mu się także przedstawić spójny i całościowy system filozoficzny, tj. taki, który udziela ostatecznej odpowiedzi na wszystkie istotne pytania. System ten wzorowany był na geometrii Euklidesa: z kilku wyjściowych pewników‑założeń Spinoza wywodzi logicznie kolejne twierdzenia, a następnie twierdzenia te konfrontuje z rzeczywistością (metodę tę nazywa more geometricomore geometricomore geometrico). Szczegóły systemu dopracowuje przez całe życie, Etyka w porządku geometrycznym wywiedziona zawiera jego najpełniejszą wersję.

Kolejna poważna różnica pomiędzy Spinozą i Kartezjuszem polega na tym, że u Spinozy punktem wyjścia wszelkich rozważań jest nie samopoznanie podmiotu myślącego (cogito ergo sum), jak to ma miejsce u Kartezjusza, lecz poznanie rzeczywistości niezależnej względem podmiotu. Istotę tej rzeczywistości stanowi specyficznie przez Spinozę rozumiana substancja. Stanowi ona:

Substancja jest pierwszym i najpewniejszym przedmiotem naszego poznania. Poznajemy ją wprost i bez konieczności doświadczenia. Takie postawienie sprawy oddala formułowany pod adresem Kartezjusza zarzut subiektywizmu, ale stawia na nowo problem kryteriów prawdy: skąd mianowicie pewność, że to, co poznajemy, nie jest ułudą? Żeby kryteria te przedstawić, musimy najpierw omówić monizm Spinozy. 

MonizmmonizmMonizm to stanowisko głoszące, że rzeczywistość ma charakter jednorodny, tj. składa się zasadniczo z jednej substancji czy zasady. Koncepcja ta cechuje system Spinozy, który uzasadnia ją za pomocą zmodyfikowanej wersji dowodu ontologicznego. Swoje rozumowanie zaczyna od tego, że na wzór AnzelmawzórAnzelma i Kartezjusza z tkwiącego w naszym umyśle pojęcia istoty doskonałej wywodzi konieczność istnienia Boga, przy czym słów „Bóg” i „substancja” używa jako synonimów. Następnie z faktu istnienia Boga jako istoty doskonałej wyciąga wniosek, że świat nie został stworzony. Rozumuje następująco: substancja jest nieskończona, a to, co nieskończone, nie może być niczym ograniczone; świat jako stworzony byłby skończony i dlatego ograniczałby Bożą nieskończoność; Bóg nie mógł więc stworzyć świata, bo ograniczyłby w ten sposób własną nieskończoność; zatem Bóg świata nie stworzył. Dowód kończy Spinoza konkluzją: Ponieważ Bóg nie stworzył świata, przeto sam musi być światem − Bóg i świat stanowią więc jedność.

Dualizm Kartezjański Spinoza przezwycięża, twierdząc, że rozciągłość (materia) i myśl (duch) to dwa atrybutyatrybutatrybuty (aspekty) tego samego: substancji. Ciało i idea, materia i myśl to nie dwie rzeczy, dwie różne substancje, ale jedna, tyle że z dwu stron ujęta. Jest to panteizm w najbardziej skrajnej postaci.

Spinoza odrzuca Kartezjańską teorię idei wrodzonych, neguje też wartość poznania zmysłowego. Jak zatem na gruncie jego systemu możliwe jest czysto racjonalne poznanie rzeczy? Ponieważ myśl i rzecz są dwoma aspektami tego samego, każda rzecz cielesna stanowi zarazem ideę (pojęcie), jest więc poznawalna, gdyż umysł ludzki nie poznaje rzeczy, lecz ich idee. Doświadczenie zmysłowe nie jest tu jako takie potrzebne. Sformułowanie „człowiek myśli” oznacza więc, że człowiek odbiera idealny aspekt świata, którego innym aspektem jest zmysłowość. Między porządkiem myśli a porządkiem ciała (czyli między dwoma aspektami tego samego) zachodzi ścisły − procesy cielesne i idealne ściśle sobie odpowiadają. Mechaniczny proces zachodzący w ciele jest zarazem procesem świadomości, ale żeby go uchwycić w sposób pewny, nie można się opierać na doświadczeniu, lecz na czysto racjonalnej dedukcji.

Rmszgutw7bCLQ

Zdjęcie przedstawia narożny fragment budynku z gzymsem. Powyżej niego na dwóch ścianach znajdują się duże tarcze zegarowe wskazujące godzinę 12:30.

Stanowisko to może się wydawać niejasne czy wręcz niedorzeczne, ale myśl jest tu dość nieskomplikowana i da się ją zobrazować za pomocą prostych przykładów. Weźmy przykład relacji między partyturą a dziełem muzycznym. To, co słyszymy, słuchając utworu muzycznego, na przykład koncertu Mozarta, to dźwiękowa wersja tego, co jest zapisane w partyturze. Zapis w partyturze i brzmienie dźwiękowe stanowią więc dwa aspekty tego samego. Niektórzy krytycy muzyczni nie potrzebują słuchać wykonania dzieła (doświadczenie takie im wręcz przeszkadza), żeby je zrozumieć i ocenić, wystarczy im przestudiowanie partytury. Tak samo mówi Spinoza: nie potrzebujemy świadectwa zmysłów, bo one, jak złe wykonanie dzieła muzycznego, mogą nas mylić. Myślą chwytamy istotę rzeczywistości, czyli jakby jej partyturę. Inny dobry przykład podsuwa informatyka. Gra komputerowa, w którą gramy, to tylko inna postać zapisu zrodzonego w głowie programisty. Program komputerowy i zdarzenia rozgrywające się przed oczami gracza na ekranie to dwa aspekty tego samego. Z tej perspektywy patrząc, filozof dla Spinozy to ktoś, kto odbiera rzeczywistość – grę – przez pryzmat programu, a tym programem jest myśl Boga. Ktoś, kto nie rozumie czy nie uznaje poglądów Spinozy, dał się po prostu zwieść zewnętrznemu, realistycznemu poziomowi gry i cechuje go naiwny realizm.

Echa tej koncepcji znajdujemy później u idealistów niemieckich. Dla Hegla dzieje świata to proces myślenia Boga o sobie samym.

R98KKSN46CQDE

Na czarnym tle kosmosu widać dużą galaktykę spiralną. Po prawej stronie obrazu znajduje się jasne, niemal białe centrum galaktyki, otoczone spiralnymi ramionami w odcieniach brązu, szarości i delikatnego błękitu. W ramionach widoczne są liczne drobne, jasne punkty – skupiska gwiazd. Spiralna struktura stopniowo zanika w ciemności przestrzeni kosmicznej po lewej stronie obrazu. Całość sprawia wrażenie wirującego świetlnego dysku zawieszonego w ogromnej, ciemnej pustce.

Słownik

Wysłuchaj wywiadu z prof. Janem Harmanem i określ cechy monizmu Barucha Spinozy.