Świat przed wybuchem I wojny światowej

Stany Zjednoczone i Niemcy. Nowe siły na mapie świata na początku XX wieku. Wielka Brytania zaczęła się bać..

Zmartwienia Wielkiej Brytanii

RSR29ALL1PZDJ

Na mapie zaznaczono posiadłości kolonialne Wielkiej Brytanii w XIX wieku. Oznaczono granice państw a kolorem jednolitym zielonym zaznaczono kolonie. Na obszarze Ameryki Północnej zaznaczono Kanadę; w Afryce zaznaczono Egipt, Sudan, Kenię, Ugandę, Rodezję oraz Afrykę Południową; na obszarze Azji zaznaczono Somalię Indie wraz z Pakistanem i Bangladeszem, Malezję; zaznaczono Australię w całości jako posiadłość Wielkiej Brytanii.

Imperium brytyjskie u schyłku XIX wieku nie miało sobie równych. Wielka Brytania dysponowała największą na świecie marynarką handlową, siecią baz morskich i posterunków łączności kablowej, które obejmowały cały świat. Gwarantowało jej to, podobnie zresztą jak prężny przemysł, pierwsze miejsce na świecie w handlu zagranicznym. Jej flota wojenna była pod względem wielkości równa łącznym siłom morskim dwóch następnych w kolejności potęg morskich (Stanów Zjednoczonych i Niemiec). Anglia bardzo tego warunku przestrzegała. Jednak w ciągu kilkunastu lat
– na początku XX wieku – jej pozycję mocarstwa panującego nad światem osłabiła zmiana układu sił na świecie. Zdecydowało o tym upowszechnianie się uprzemysłowienia, w którym Anglia przodowała przez większą część stulecia. Stopniowo tempo rozwoju jej przemysłu i wydajność spadły, co oznaczało mniejszą siłę konkurowania. Wyprzedziły ją pod tym względem dwie nowe potęgi: Stany Zjednoczone i Niemcy.

Ciekawostka

Konflikt niemiecko‑brytyjski podsycała podjęta przez Wilhelma II inicjatywa rozbudowy floty morskiej. Marynarka powiększyła znacząco swoje bazy i wzbogaciła się o nowe okręty. W 1895 r. otwarto Kanał Kiloński, umożliwiający szybkie i bezpieczne przemieszczanie się statków z Morza Bałtyckiego na Morze Północne.

RnaQM0QpoOs3A

Zdjęcie przedstawia opancerzony okręt wojenny z dwoma kominami, z których wydobywa się dym. W kadłubie liczne otwory, z tyłu, na rufie powiewa flaga.

Rozbudowa floty niemieckiej mocno zaniepokoiła Wielką Brytanię. Od dawna cieszyła się ona opinią królowej mórz, a jej armada uchodziła za najlepszą. W polityce zagranicznej rządowi brytyjskiemu przyświecała zasada dwóch potęg (ang. two power standard), co oznaczało, że tonaż floty brytyjskiej powinien wynosić tyle, ile tonaż floty dwóch państw, które zajmowały drugie i trzecie miejsce w zestawieniu tonażu okrętów wojennych. W związku z tym Wielka Brytania została zmuszona do przyspieszenia tempa rozbudowy swojej marynarki i opracowania nowych rozwiązań technologicznych. Europa wkroczyła w okres wyścigu zbrojeń.

Marynarki wojenne największych mocarstw w 1914 r.

Kraj	Personel marynarki wojennej	Drednoty	Tonaż
Rosja	54 000	4	328 000
Francja	68 000	10	731 000
Wielka Brytania	209 000	29	2 205 000
razem	331 000	43	3 264 000
Niemcy	79 000	17	1 019 000
Austro‑Węgry	16 000	3*	249 000
razem	95 000	20	1 268 000
w sumie	426 000	63	4 532 000

Początkowo Wielka Brytania nie odczuwała skutków ukształtowania się na kontynencie europejskim nowego mocarstwa. Jednak na początku XX wieku zagrożenie uzmysłowił Brytyjczykom fakt, że Niemcy rozpoczęły intensywną rozbudowę floty wojennej. Jeszcze większym problemem był wzrost znaczenia politycznego i potęgi ekonomicznej Stanów Zjednoczonych, gdyż dotychczas to Wielka Brytania dominowała na półkuli zachodniej, a w sferze jej politycznych zainteresowań mieściła się Kanada, bazy morskie na Karaibach, inwestycje w Ameryce Łacińskiej i handel z nią.

Kolejnym problemem była ekspansja Rosji w Azji oraz narastający z tej przyczyny konflikt interesów na Bliskim Wschodzie i w rejonie Zatoki Perskiej. Stawką była kontrola nad Indiami. Poza tym Wielka Brytania miała największy udział w handlu zagranicznym Chin, co sprawiało, że każda nowa siła w tej części świata, chcąca uczestniczyć w podziale wpływów, bardzo ją niepokoiła. Wyścig mocarstw w rozbudowie ich imperiów kolonialnych osłabił pozycję Anglii, czyniąc z niej posiadaczkę „jedynie” czwartej części globu.

RbRswaNWpjoOg

Zdjęcie przedstawia kolej jadącą po torach, umieszczonych na wysokim nasypie. Skład pociągu składa się z lokomotywy parowej, bezpośrednio za nią odkryty wagon z węglem, za nim cysterna z wodą, potem kolejne, zamknięte wagony towarowe.

Trójporozumienie nazywane ententą

Dynamika zmian na świecie na początku XX wieku, związanych z polityką nowych mocarstw: Niemiec, Japonii i Stanów Zjednoczonych, sprawiała, że sytuacja w Europie niespecjalnie absorbowała państwa europejskie. Zobowiązania podjęte przez nie w sojuszach militarnych – trójprzymierzu i porozumieniu francusko‑rosyjskim
– wydawały się coraz mniej istotne. Stanowiły raczej rodzaj polisy bezpieczeństwa niż koalicję wojenną w dawnym rozumieniu tego słowa. Uważano bowiem, że rywalizacja w Chinach i odległe kolonialne konflikty nie są w stanie wywołać wojny między państwami w Europie.

Wojna rosyjsko‑japońska 1904 roku również nie spełniła funkcji zapłonu, mimo że Wielka Brytania wcześniej zawarła sojusz z Japonią, a Francja być może wsparłaby swoją sojuszniczkę Rosję. Ani Francja, ani Wielka Brytania nie zamierzały interweniować w tym odległym konflikcie. Co ciekawe, państwem, które bezskutecznie starało się je do tego nakłonić, licząc na korzyści polityczne, były Niemcy. Wyzwanie rzucone wówczas przez Japonię Cesarstwu Rosyjskiemu nie miało wpływu na sprawy europejskie, natomiast zaskakująca klęska Rosji – zdecydowanie tak. Wśród mocarstw Rosja wyraźnie straciła swoją pozycję, co zmusiło zaniepokojoną Francję do szukania kolejnego sojusznika.

Sytuacja, jaka wytworzyła się po klęsce Rosji, zdawała się doskonałym momentem do uderzenia Niemiec na Francję. W Paryżu bardzo obawiano się takiego rozwoju wypadków. Toteż w 1904 roku Francja podpisała „serdeczne porozumienie” (czyli entente cordiale [czyt.: antąt kordial], jak je wówczas określano, z Wielką Brytanią. Dla Europy porozumienie tych ostro rywalizujących o kolonie mocarstw było rewolucją w dyplomacji. Jednak wcześniej (pod Faszodą) Wielkiej Brytanii udało się zahamować francuskie ambicje w Afryce Równikowej, a Francja zaakceptowała stan posiadania Brytyjczyków w Afryce. Skutecznym spoiwem tych dwóch państw okazały się też ambicje imperialne Niemiec: zbrojenia morskie i poszerzanie wpływów na Bliskim Wschodzie.

Wkrótce do ententy dołączyła osłabiona rewolucją Rosja. Odbyło się to w 1907 roku poprzez ustalenie stref wpływów kolonialnych między Wielką Brytanią a Rosją. Umowa dotyczyła Persji, Tybetu i Afganistanu. Ustalenia te usunęły źródło rozbieżności, dotychczas uważanych za nieusuwalne. Anglia nareszcie mogła być spokojna o Indie. W ten sposób ukształtowało się trójporozumienie (ententa), drugi z europejskich bloków militarnych. Zrównoważyło ono trójprzymierze.

Ambicje Cesarstwa Niemieckiego

RyUzt9rSVzbwY

Ilustracja przedstawia starszego, wąsatego mężczyznę schodzącego po schodkach z pokładu statku. Mężczyzna ubrany jest w wysokie buty do kolan, dwurzędową marynarkę od munduru marynarskiego oraz czapkę z daszkiem. Na górnym pokładzie, stoi, opierając się o balustradę mężczyzna z podkręconymi na końcach wąsami, w wojskowej marynarce z naramiennikami i cesarskiej koronie wieńczonej figurka orła.

Pod koniec XIX wieku (od 1898 roku) Niemcy pod rządami Wilhelma II wkroczyły na drogę nazywaną w Berlinie Weltpolitik, oznaczającą branie czynnego udziału w polityce światowej i przystąpiły do budowy nowoczesnej floty wojennej. W zamierzeniu cesarza miała ona służyć nie tylko do obrony handlu, ale też stanowić świadectwo „wielkości Niemiec”. Rozpoczął się wyścig zbrojeń morskich, który doprowadził w przededniu wojny do wyłonienia się trzech potęg morskich: Niemcy zajęły pozycję drugą w Europie (po Wielkiej Brytanii) i trzecią w świecie (po Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych). Jednak pomimo sukcesów w rozbudowie floty wojennej Niemcy nie miały szans na zbytnie poszerzenie swojego imperium kolonialnego, bo nie posiadały baz w świecie, który został już podzielony między mocarstwa kolonialne. Dlatego aby zaznaczyć swoje mocarstwowe ambicje, Niemcy zdecydowały się na demonstracją siły. W marcu 1905 roku cesarz Niemiec, Wilhelm II, wpłynął swym jachtem do Tangeru, aby złożyć wizytę „niezależnemu władcy”, sułtanowi Maroka, Mulaj Abd al‑Azizowi. Już w styczniu 1906 roku zaniepokojone mocarstwa europejskie zorganizowały międzynarodową konferencję w Algeciras w Hiszpanii. Jej efektem było uznanie niezależności Maroka, ale także gwarancja szczególnej pozycji Francji w tym kraju.

R114lS0rWgLav

Zdjęcie przedstawia pochód kilkuset osób. Wzdłuż ulicy oraz na balkonach domów stojących przy ulicy stoją ludzie i witają przejeżdżający orszak. Orszak składa się z pieszych żołnierzy ubranych w białe mundury oraz nakrycia głowy w kształcie niskiego walca oraz konni jeźdźcy ubrani w mundury i hełmy ze szpikulcami na szczycie.

Wilhelm II swoją akcją nie uzyskał niczego poza odkryciem, że wzrost militarnej i morskiej potęgi Niemiec, w porównaniu z epoką Bismarcka, wcale nie przełożył się na autorytet dyplomatyczny tego państwa. Pierwszy konflikt marokański sprawił natomiast, że rywalizacja międzynarodowa przeniosła się z Afryki z powrotem do Europy. Powstanie trójporozumienia Rosji, Francji i Wielkiej Brytanii w 1907 roku jeszcze wzmocniło tę tendencję. Polityka Niemiec przybierała coraz bardziej roszczeniowy charakter. W efekcie kolejny, drugi, kryzys polityczny w Maroku
(w 1911 roku, gdy wybuchło tam powstanie przeciw sułtanowi) miał dużo groźniejsze skutki. Tym razem zawinięcie niemieckiej kanonierki do Agadiru wywołało ostrą reakcję Wielkiej Brytanii, która opowiedziała się po stronie Francji. Do wojny europejskiej wówczas nie doszło. Francja ogłosiła protektorat nad Marokiem,
ale oddała Niemcom w ramach rekompensaty część Konga Francuskiego.
Mimo to w samych Niemczech domagano się abdykacji cesarza Wilhelma II. Narastała antyfrancuska i prowojenna gorączka. Kryzys spowodował rozbudowę na dużą skalę francuskich i niemieckich sił zbrojnych, a Wielka Brytania zaczęła rozważać koordynację działań marynarki i wojsk lądowych na wypadek wojny w Europie.

R1XFqajSozts3

Zdjęcie przedstawia długi statek, wyposażony w dwa kominy i dwa maszty, na których nie ma żagli. W kadłubie okrętu niewielkie, okrągłe otwory artyleryjskie.

RUx5D5pCqQ7tp

Mapa pokazuje podział Afryki między imperia kolonialne. Na mapie zaznaczono kolonie brytyjskie, do których należały: Egipt i Sudan Anglo-Egipski na północy Afryki, Sierra Leone, Złote Wybrzeże, Nigeria na zachodnim wybrzeżu Afryki, Somalia Brytyjska, Brytyjska Afryka Wschodnia na wschodnim wybrzeżu Afryki oraz Niasa, Rodezja, Beczuana, ZPA w południowej Afryce. Kolonie belgijskie obejmowały Kongo Belgijskie w centralnej Afryce. Do kolonii francuskich należała Tunezja, Algieria, Maroko w północnej Afryce, Francuska Afryka Zachodnia w Afryce Zachodniej, Francuska Afryka Równikowa i Gabon, Somalia francuska w centralnej Afryce oraz wyspa Madagaskar. Kolonie hiszpańskie to Rio de Oro, Ifni, Maroko Hiszpańskie w północnej Afryce oraz Gwinea Hiszpańska na zachodnim brzegu Afryki. Do Portugalii należały kolonie w Angoli (południowo-zachodnia Afryka) i Mozambik (południowo-wschodnia Afryka). Włoskie kolonie obejmowały tereny Libii w północnej Afryce, Erytrei, Somalii Włoskiej we wschodniej Afryce. Kolonie niemieckie to Kamerun (zachodnie wybrzeże Afryki), Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia (południowo-zachodnie wybrzeże Afryki) oraz Niemiecka Afryka Wschodnia (wschodnie wybrzeże Afryki). Obszary niepodległe to Liberia (zachodnie wybrzeże Afryki) i Etiopia (zachodnia Afryka).

Dlaczego znów zawrzało na Bałkanach?

Rosja po klęsce w wojnie z Japonią w 1904 roku ponownie skierowała swoje zainteresowania na Bałkany. Także Austro‑Węgry dążyły do ekspansji na tym terenie, jednak w przeciwieństwie do głoszącej panslawizm Rosji były przeciwne ruchom niepodległościowym Słowian, zagrażającym stabilności monarchii tureckiej. Starały się także wyeliminować wpływy Rosji. Toteż dokonana przez nie w 1908 roku aneksja Bośni i Hercegowiny, dotychczas jedynie okupowanej (postanowieniem konferencji berlińskiej z 1878 roku), doprowadziła do wstrząsu politycznego w tym regionie, który nazwano kryzysem bośniackim. Rosja żywo zaprotestowała, ale przed militarną reakcją powstrzymało ją oficjalnie wyrażone dyplomatyczne poparcie Niemiec dla austriackich działań. W odpowiedzi Cesarstwo Rosyjskie rozpoczęło zbrojenia, a Serbia ogłosiła mobilizację. Dopiero wydarzenia nazwane wojnami bałkańskimi poważnie naruszyły mało stabilny układ sił w tym rejonie.

R6W4PottFwYdD

Ilustracja przedstawia dwa wojskowe buty stojące na mapie Bośni i Herzegowiny.

RNJJV44B3SZVS

Mapa przedstawia obszar Półwyspu Bałkańskiego i część Azji Mniejszej w okresie wojen bałkańskich (1912–1913). Zawiera granice państw oraz oznaczenia dotyczące zmian terytorialnych wynikających z tych konfliktów. Główne elementy mapy: Granice i podział polityczny przed wojną Imperium Osmańskie (fioletowe tło) obejmuje dużą część Bałkanów, w tym dzisiejszą Macedonię, Albanię i Trację. Królestwo Bułgarii (niebieskie tło), Królestwo Serbii (beżowe tło), Królestwo Grecji (jasnobrązowe tło) oraz Królestwo Czarnogóry (czerwone tło) to główni uczestnicy konfliktu. Monarchia Austro‑Węgierska i Królestwo Rumunii (w różnych odcieniach żółci i brązu) graniczą z rejonem działań wojennych. Na zachodzie znajduje się także Królestwo Włoch. Zmiany terytorialne po wojnach Obszary przyznane na mocy pokoju w Londynie (maj 1913 r.) Bułgaria otrzymała część Tracji. Grecja uzyskała Saloniki i południową Macedonię. Serbia przejęła Kosowo oraz część Macedonii. Czarnogóra poszerzyła swoje terytorium o część dzisiejszej Albanii. Obszary utracone przez Bułgarię na mocy traktatu w Bukareszcie (sierpień 1913 r.) Bułgaria została zmuszona do oddania części zdobytych terenów Serbii i Rumunii, a także utraciła część Macedonii na rzecz Grecji. Obszary te zaznaczone są ukośnym niebieskim kreskowaniem. Kierunki działań wojennych Na mapie znajdują się strzałki oznaczające główne kierunki natarcia wojsk: Strzałki czerwone oznaczają ruchy wojsk koalicji bałkańskiej przeciwko Imperium Osmańskiemu (1912 r.). Strzałki czarne pokazują ruchy wojsk przeciwko Bułgarii podczas drugiej wojny bałkańskiej (1913 r.). Miejsca ważnych traktatów i bitew Londyn i Bukareszt oznaczone są jako miejsca podpisania traktatów pokojowych. Ważne bitwy toczyły się m.in. w Edirne (Adrianopolu), Salonikach, Skopje i nad Morzem Egejskim. Obszary morskie i wyspy Mapa pokazuje również rejon Morza Jońskiego i Egejskiego, z wyspami takimi jak Kreta i Rodos, które również były przedmiotem sporów. Na południu zaznaczona jest linia morskich operacji wojskowych Grecji. Mapa daje pełny obraz sytuacji politycznej i militarnej na Bałkanach w latach 1912–1913, ukazując zarówno zmiany granic, jak i kluczowe aspekty konfliktu.

I wojna bałkańska

W 1908 r. w imperium osmańskim został obalony sułtan, a w imieniu jego następcy władzę sprawowała grupa ludzi zwanych Młodymi Turkami (młodoturkami), których celem było doprowadzenie do politycznego i ekonomicznego odrodzenia państwa. Potężną niegdyś Turcję nazywano w XIX w. „chorym człowiekiem Europy”.

W 1912 r. wybuchła wojna między państwami bałkańskimi. Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra (tzw. Liga Bałkańska) wystąpiły zbrojnie przeciwko Turcji, pozbawiły ją ostatnich jej  terenów w Europie. Na mocy traktatu w Londynie w 1913 r. podzieliły je między siebie.

II wojna bałkańska

Państwa koalicji antytureckiej wkrótce pokłóciły się o podział zdobytych terytoriów. W 1913 roku Bułgarzy zaatakowali Greków i Serbów, jednak pomoc Rumunii i Czarnogóry sprawiła, że Bułgarię odepchnięto niemal w całości od Morza Egejskiego i okrojono jej obszar.

10 sierpnia 1913 roku została ona zmuszona do zawarcia pokoju. Zgodnie z porozumieniem pokojowym w Bukareszcie Bułgarzy utracili na rzecz Serbii część zachodniej Macedonii, Grecja otrzymała również kawałek zachodniej Macedonii oraz wschodnią Trację, południowa Dobrudża trafiła do Rumunii, a fragmenty zachodniej Tracji wraz z Adrianopolem dostały się pod zwierzchnictwo Turcji.

Jak się miało wkrótce okazać, wielkie mocarstwa nie mogły zapanować nad ostrą rywalizację państw bałkańskich. Każde z mocarstw zainteresowanych regionem poczuło, że jego interesy są zagrożone. Austrię niepokoił wzrost sił Serbii, Rosję natomiast - ewentualny wzrost wpływów Niemiec w Turcji. Oznaczało to odrodzenie się odwiecznej „kwestii wschodniej” ( umowna nazwa sprzeczności między mocarstwami europejskimi związanych z upadkiem imperium osmańskiego i podziałem jego terytoriów, zwłaszcza w europejskiej części, czyli na Bałkanach).

Ćwiczenia

RAM5D6KEQLEG8

Na mapie Europy przedstawione sojusze militarne w 1914 roku Kolorem czerwonym zaznaczono obszary trójporozumienia: Rosja, Wielka Brytania, Francja; kolorem niebieskim zaznaczono państwa Trójprzymierza: Niemcy, Austro - Węgry, Włochy; kolorem żółtym zaznaczono państwa neutralne: Norwegia, Szwecja, Dania, Holandia, Belgia, Szwajcaria; zaznaczono jako neutralne kraje na Bałkanach: Grecja, Rumunia, Bułgaria, Serbia, Turcja (zarówno w części europejskiej jak i na Półwyspie Azji Mniejszej).; zaznaczono jako państwa neutralne: Hiszpania, Portugalia

Słownik