Od demokracji do sanacji – przemiany ustrojowe w Polsce w okresie międzywojennym
Budowa struktur II Rzeczypospolitej. Mała konstytucja
Jednym z najważniejszych zadań, stojących przed społeczeństwem polskim
w 1918 roku, było utworzenie centralnego ośrodka władzy, który zostanie uznany przez państwa zachodnie i uzyska poparcie ugrupowań politycznych w kraju.
Czy uda się osiągnąć kompromis, który ustabilizuje sytuację wewnętrzną oraz pozwoli na uznanie Polski za istotnego partnera w kontaktach międzynarodowych?
19.10.1918 powstanie Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego,
28.10.1918 powołanie Polskiej Komisji Likwidacyjnej,
7.11.1918 powołanie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej,
11.11.1918 przejęcie przez Józefa Piłsudskiego od Rady Regencyjnej władzy wojskowej,
18.11.1918 powołanie gabinetu Jędrzeja Moraczewskiego,
22.11.1918 Józef Piłsudski Tymczasowym Naczelnikiem Państwa,
16.1.1919 powołanie gabinetu Ignacego Paderewskiego,
26.1.1919 wybory do Sejmu Ustawodawczego,
20.02.1919 uchwalenie Małej konstytucji,
20.02.1919 Józef Piłsudski Naczelnikiem Państwa,
17.3.1921 uchwalenie Konstytucji marcowej,
5.11.1922 kolejne wybory do Sejmu Ustawodawczego,
9.12.1922 wybór Gabriela Narutowicza na prezydenta,
16.12.1922 zabójstwo Gabriela Narutowicza.
Pierwsze ośrodki władzy na ziemiach polskich
Zanim zaczęły kształtować się ośrodki władzy na ziemiach polskich, w sierpniu
1917 roku, z inicjatywy Romana Dmowskiego w Lozannie (Szwajcaria) powołano
Komitet Narodowy Polski (KNP). Wkrótce jego siedzibę przeniesiono do Paryża.
Celem Komitetu było prowadzenie na Zachodzie akcji dyplomatycznej na rzecz niepodległości Polski. Już kilka miesięcy wcześniej (w marcu 1917 roku) Dmowski ogłosił memoriał w sprawie odbudowy Polski, a 4 czerwca rozpoczął tworzenie Armii Polskiej we Francji. Na jej czele stanął gen. Józef Haller. Powstanie Komitetu było o tyle istotne, że został on uznany przez Francję, Wielką Brytanię, Włochy i Stany Zjednoczone za oficjalne zagraniczne przedstawicielstwo polskie.
Ze względu na zmieniającą się sytuację na frontach I wojny, także na ziemiach polskich zaczęły powstawać ośrodki władzy, które zazwyczaj miały lokalny zasięg, nieobejmujący swoimi wpływami nawet ziem jednego zaboru. Jako pierwsza aktywnością w tym obszarze wykazała się Rada Regencyjna.
Dnia 7 października 1918 roku Rada Regencyjna ogłosiła odezwę „Do Narodu Polskiego”, w której domagała się niepodległości państwa polskiego.
Pod koniec października powołała rząd Józefa Świeżyńskiego, a ten ogłosił pobór rekruta do Polskich Sił Zbrojnych. Rada była postrzegana jako ośrodek obcy i nie zdobyła społecznego uznania. Niewiele w tej kwestii zmieniły próby nawiązania przez Świeżyńskiego kontaktów z KNP.
W porozumieniu z Komitetem działał, utworzony w lipcu 1918 roku na terenie zaboru pruskiego, Centralny Komitet Obywatelski, który wyłonił ciało wykonawcze – Naczelną Radę Ludową z siedzibą w Poznaniu.
W październiku 1918 roku w Cieszynie uformowała się Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, która sprawowała kontrolę nad powiatami: bielskim, frysztackim i cieszyńskim.
Pod koniec października w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna na czele z Wincentym Witosem. Komisja ogłosiła się tymczasowym rządem dzielnicowym. Zdobyła poparcie prawie wszystkich ugrupowań politycznych na tym terenie. Ośrodek nie chciał otwartego konfliktu z Austriakami, planował przejąć władzę pokojowo po wycofaniu się wojsk austro‑węgierskich. Jednak próby wywiezienia przez nich polskich dóbr kultury, zmobilizowały do rozbrajania oddziałów zaborczych i usuwania załóg z Krakowa i innych miast Galicji. Do starć doszło także we Lwowie, których przyczyną było oddanie przez Austriaków władzy w mieście Ukraińcom.
Na ziemiach polskich – podobnie jak na innych obszarach Europy – wzrosły nastroje rewolucyjne. Spowodowane były zarówno kryzysem powojennym, jak i agitacją Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Zaczęły żywiołowo powstawać rady delegatów: pierwsza ukształtowała się w Lublinie 5 listopada 1918 roku. Radykalni działacze chłopscy powołali z kolei Republikę Tarnobrzeską. Jednym z inicjatorów
jej powstania był ks. Eugeniusz Okoń. Rewolucyjne ośrodki nie odgrywały jednak większej roli w formowaniu się ogólnopolskiego centrum władzy.
Ośrodek władzy | Opis |
|---|---|
Rada Regencyjna | Ośrodek postrzegany jako obcy ze względu na to, że powstał z inicjatywy państw zaborczych – działała na terenie Królestwa Polskiego. |
Centralny Komitet Obywatelski | Jego ciałem wykonawczym była Naczelna Rada Ludowa powiązana z KNP, która funkcjonowała na terenie zaboru pruskiego, a przede wszystkim Wielkopolski. |
Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego | Sprawowała kontrolę nad powiatami: bielskim, frysztackim i cieszyńskim. |
Polska Komisja Likwidacyjna | Utworzona w Krakowie jako tymczasowy rząd sprawujący władzę na terenie Galicji. Na jej czele stał Wincenty Witos. |
Ośrodkiem, który chciał przejąć kontrolę nad wszystkimi ziemiami polskimi,
był powstały 7 listopada Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Podstawę polityczną rządu stanowiły: PPS, PPSD i PSL „Wyzwolenie”. Na jego czele stanął
Ignacy Daszyński. W wydanym manifeście rząd zapowiedział wiele reform.
Proponowane reformy, a także lewicowa podstawa polityczna rządu zraziły do niego środowiska umiarkowane i prawicowe. Nie udało mu się przekonać do siebie ośrodków władzy powstałych na pozostałych obszarach. Propozycje skierowane
do przedstawicieli innych ugrupowań politycznych (niż te, które stanowiły zaplecze rządu lubelskiego) nie znalazły zrozumienia. Między innymi Wincenty Witos odmówił przyjęcia teki ministra aprowizacji.
Przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego
Kolejny etap formowania się ośrodka władzy na ziemiach polskich związany był z osobą Józefa Piłsudskiego. Na początku listopada, w związku z wybuchem rewolucji w Niemczech, został on zwolniony z więzienia w Magdeburgu, w którym przebywał od połowy 1917 roku, po tzw. kryzysie przysięgowym.
10 listopada Józef Piłsudski przybył do Warszawy. Dzień później, reprezentująca Polaków w Królestwie, Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową.
11 listopada uznaje się za symboliczną datę odzyskania przez Polskę niepodległości.
14 listopada 1918 roku Rada przekazała Piłsudskiemu także rządy cywilne, który skupił w swoich rękach pełnię władzy. Mimo, że Piłsudski wysłał wówczas notę informującą opinię międzynarodową o powstaniu niepodległego państwa polskiego, fakt ten uznali tylko Niemcy. Większość państw zachodnich nadal uznawała Komitet Narodowy Polski w Paryżu za jedyny ośrodek reprezentujący sprawy polskie. Do Piłsudskiego odnoszono się nieufnie jako do sojusznika państw centralnych. Niemniej, Piłsudski postanowił utworzyć rząd, który będzie sprawował władzę do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego. Po rozmowach z Daszyńskim, doprowadził do dymisji ośrodka lubelskiego, a 18 listopada 1918 roku powołał gabinet Jędrzeja Moraczewskiego, socjalisty, członka Polskiej Partii Socjalno‑Demokratycznej (PPSD).
Utworzenie rządu Ignacego Paderewskiego
Wkrótce rząd wydał akty wcielające w życie szereg reform i zmian ustrojowych.
wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy.
ubezpieczenia społeczne.
płacę minimalną.
zapewnił prawa wyborcze kobietom.
zapowiedział reformę rolną i nacjonalizację niektórych gałęzi przemysłu, choć zaznaczył, że ich wykonanie będzie uzależnione od decyzji Sejmu Ustawodawczego.
zdecydował, że Polska będzie republiką, powołano urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa.
Rząd Jędrzeja Moraczewskiego nie miał jednak poparcia wszystkich sił politycznych w kraju. Przede wszystkim nie akceptowała go Narodowa Demokracja. W dużej mierze, w efekcie jej agitacji część ziemiaństwa i przedsiębiorców stosowała sabotaż gospodarczy, nie płacąc m.in. podatków. Nie znalazła też nabywców pożyczka rozpisana przez rząd, która miała zaspokoić podstawowe potrzeby państwowe. Hasła negujące rząd i niepodległe państwo polskie wysuwane były też przez SDKPiL oraz PPS Lewicę.
W grudniu 1918 roku obie partie połączyły się i utworzyły Komunistyczną Partię Robotniczą Polski. Od 1925 roku używała ona nazwy Komunistyczna Partia Polski.
Dodatkowo atmosferę niepewności i destabilizacji wzmocnił zamach stanu
dokonany w nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku. Wśród jego organizatorów znaleźli się Marian Januszajtis, Eustachy Sapieha i Jerzy Zdziechowski, czyli osoby związane z prawicą. Piłsudski najprawdopodobniej wiedział o przygotowaniach do zamachu,
nie przeszkodził im jednak, mając nadzieję na kompromitację prawicy. Liczył też,
że uzyska lepszą kartę przetargową w rozmowach z Dmowskim. Miał bowiem świadomość, że konieczny będzie kompromis, aby utworzyć rząd, który zyska międzynarodowe uznanie i akceptację najważniejszych sił w kraju. Poczynania Piłsudskiego determinował bowiem fakt, że zbliżał się termin rozpoczęcia konferencji wersalskiej. Polskę bezspornie powinien reprezentować na niej jeden ośrodek władzy centralnej. Piłsudski w porozumieniu z Romanem Dmowskim utworzył więc gabinet Ignacego Paderewskiego. Rząd ten został szybko uznany zarówno przez ugrupowania polityczne w Polsce, jak i państwa ententy.
Wybory do Sejmu Ustawodawczego i jego pierwsze decyzje
Pierwsze wybory do Sejmu Ustawodawczego przeprowadzono 26 stycznia 1919 roku. Zgodnie z obowiązującym dekretem o ordynacji wyborczej mogli w nich brać udział wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, którzy ukończyli 21 rok życia – bez względu
na płeć, wyznanie i narodowość. W rzeczywistości wybory przeprowadzono tylko
na terenie Królestwa i Galicji Zachodniej. Na pozostałych obszarach, po ustaleniu ostatecznego kształtu politycznego, odbyły się wybory uzupełniające lub do sejmu włączono posłów z parlamentów państw zaborczych.
W połowie 1919 roku sejm liczył 394 posłów: 36% parlamentarzystów reprezentowało Związek Ludowo‑Narodowy, 12% Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” i 15% Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” oraz 9% Polską Partię Socjalistyczną.
W parlamencie zasiedli również przedstawiciele mniejszych partii oraz posłowie mniejszości narodowych. Natomiast polscy komuniści zbojkotowali wybory.
Pierwsze posiedzenie nowo wybranego sejmu odbyło się 10 lutego 1919 roku. Podczas tego posiedzenia Piłsudski zrzekł się swojej władzy Tymczasowego Naczelnika Państwa. 10 dni później, 20 lutego 1919 roku sejm powierzył mu sprawowanie władzy wykonawczej jako Naczelnikowi Państwa. Akt, który wprowadzał tę zmianę, nazwano Małą konstytucją. Do czasu wyboru marszałka sejmu, obradom przewodniczył najstarszy poseł - Franciszek Radziwiłł.
Ćwiczenia
Odezwa Rady Regencyjnej o przekazaniu władzy wojskowej Józefowi Piłsudskiemu - 11 listopada 1918 r., WarszawaWobec grożącego niebezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego, dla ujednostajnienia wszelkich zarządzeń wojskowych i utrzymania porządku w kraju, Rada Regencyjna przekazuje władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich, jej podległych, Brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu. Po utworzeniu Rządu Narodowego, w którego ręce Rada Regencyjna, zgodnie ze swymi poprzednimi oświadczeniami, zwierzchnią władzę państwową złoży, Brygadier Józef Piłsudski władzę wojskową, będącą częścią zwierzchniej władzy państwowej, temuż Rządowi Narodowemu zobowiązuje się złożyć, co stwierdza podpisaniem tej odezwy. Dan w Warszawie, dnia 11 listopada 1918 roku.
Aleksander Kakowski
Józef Ostrowski
Zdzisław Lubomirski
Józef PiłsudskiŹródło: Józef Piłsudski, O państwie i armii, t. 2, Warszawa 1985, s. 35.
Podaj wskazane w źródle powody przekazania przez Radę Regencyjną władzy Piłsudskiemu. Określ postawione w związku z przekazaniem władzy warunki.
1. Jaki wpływ na formowanie się centralnego ośrodka władzy mogły mieć różnice w przedwojennych sympatiach politycznych ugrupowań na ziemiach polskich?
Cel walki politycznej przed I wojną światową i w jej trakcie, Orientacja polityczna w czasie I wojny
| Zagadnienie | Roman Dmowski | Józef Piłsudski |
|---|---|---|
| Cel walki politycznej przed I wojną światową i w jej trakcie | ||
| Orientacja polityczna w czasie I wojny |
Kiedy powstała Rada Regencyjna i na jakim obszarze funkcjonowała?
- 1916, Królestwo Polskie
- 1917, Wielkopolska
- 1917, Królestwo Polskie
Manifest Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z 7 listopada 1918[…] do chwili zwołania Sejmu Ustawodawczego władzę całkowicie i niepodzielnie obejmujemy, ślubując sprawować
ją sprawiedliwie ku dobru i pożytku ludu i państwa polskiego,
nie cofając się jednak przed surową i bezwzględną karą wobec tych, którzy nie zechcą uznać w Polsce władzy Demokracji Polskiej.
Jako Tymczasowy Rząd Ludowy Polski postanawiamy i ogłaszamy poniższe prawa obowiązujące cały naród polski od chwili wydania niniejszego dekretu.
1) Państwo polskie obejmujące sobą wszystkie ziemie zamieszkałe przez lud polski z własnym wybrzeżem morskim stanowić ma
po wszystkie czasy Polską Republikę Ludową, której pierwszego Prezydenta obierze Sejm Ustawodawczy. […]
4) Sejm Ustawodawczy zwołany będzie przez nas jeszcze w roku bieżącym na podstawie powszechnego, bez różnicy płci, równego, bezpośredniego, tajnego i proporcjonalnego głosowania. Ordynacja wyborcza będzie ogłoszona w ciągu najbliższych kilku dni. Czynne i bierne prawo wyborcze będzie przysługiwało każdemu obywatelowi i obywatelce mającym 21 lat skończonych.
5) Z dniem dzisiejszym ogłaszamy w Polsce całkowite, polityczne i obywatelskie równouprawnienie wszystkich obywateli bez różnicy pochodzenia, wiary i narodowości, wolność sumienia, druku, słowa, zgromadzeń, pochodów, zrzeszeń, związków zawodowych i strajków. […]
7) Wszystkie lasy zarówno prywatne jak i dawne rządowe ogłaszamy za własność państwową. [...]
Na Sejm Ustawodawczy wniesiemy projekty następujących reform społecznych:
a) przymusowe wywłaszczenie i zniesienie wielkiej i średniej własności ziemskiej i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwa,
b) upaństwowienie kopalń, salin, przemysłu naftowego i dróg komunikacyjnych oraz innych działów przemysłu, gdzie da się
to od razu uczynić,
c) udział robotników w administracji tych zakładów przemysłowych, które nie zostaną od razu upaństwowione,
d) prawa o ochronie pracy, ubezpieczeniu od bezrobocia, chorób i na starość,
e) konfiskaty kapitałów powstałych w czasie wojny ze zbrodniczej spekulacji artykułami pierwszej potrzeby i dostaw dla wojska,
f) wprowadzenia powszechnego, obowiązkowego i bezpłatnego świeckiego nauczania szkolnego.Źródło: Manifest do Ludu Polskiego. Tymczasowy rząd ludowy republiki polskiej, „Gazeta Łódzka” 11.11.1918, s. 1.
Zaznacz numer artykułu, którego treść można uznać za najbardziej radykalną.
- Art. 1
- Art. 5
- Art. 7
Przypomnij, podkreślając właściwą odpowiedź, co znaczy określenie „kryzys przysięgowy”.
- Odmowa podpisania przez Piłsudskiego apelu „Przy Tobie trwamy Najjaśniejszy Panie”.
- Odmowa złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec przez Legiony Polskie.
- Odmowa złożenia przysięgi na wierność Radzie Regencyjnej przez Piłsudskiego i Legiony Polskie.
Józef Piłsudski przybył do Warszawy 10 listopada. Dzień później reprezentująca Polaków w Królestwie Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową. To symboliczna data odzyskania przez Polskę niepodległości. Co wydarzyło się w tym dniu na froncie zachodnim?
- Klęska państw centralnych we Francji.
- Klęska państw centralnych w Wielkiej Brytanii.
- Podpisano zawieszenie broni kończące działania I wojny.
Niestety, rząd Moraczewskiego posiadał podobne zaplecze polityczne jak poprzedni gabinet. Jakie mogło to mieć konsekwencje? Odpowiedz, podkreślając właściwe punkty.
- Niechęć do rządu ugrupowań prawicowych.
- Obawy przed radykalnymi reformami.
- Przekonanie do niego ogółu mieszkańców.
Słownik
kryzys przysięgowy - kryzys związany z odmową złożenia przysięgi dotrzymania braterstwa broni wojskom Niemiec do końca I wojny światowej przez żołnierzy Legionów Polskich (głównie I i III Brygady), który miał miejsce 9 i 11 lipca 1917
organizacja polityczna, z siedzibą w Paryżu; założony 15 sierpnia 1917 w Lozannie przez Romana Dmowskiego; celem Komitetu była odbudowa państwa polskiego przy pomocy państw ententy; KNP został uznany przez rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch za namiastkę rządu polskiego na emigracji i przedstawicielstwo interesów Polski
Polskie Siły Zbrojne (PSZ) - pierwsza armia niepodległej Polski; powstały 1 maja 1917 r.; jej powstanie poprzedzone było ponad półrocznym procesem podporządkowywania sobie przez Niemców formacji legionowych; początek temu dał akt 5 listopada z 1916 r., w którym to – w imieniu cesarzy Wilhelma II i Franciszka Józefa – władze okupacyjne zapowiedziały wskrzeszenie Królestwa Polskiego
formalnie najwyższa tymczasowa władza w Królestwie Polskim, utworzona IX 1917 przez Niemcy i Austro‑Węgry i od nich zależna
pismo skierowane do władz, zawierające prośby lub uwagi w ważnych dla ogółu sprawach
Armia Polska we Francji - utworzona we Francji w 1917 r.; zwana, od koloru mundurów, Błękitną Armią
uchwała Sejmu Ustawodawczego z 20 lutego 1919 r. o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa, określała organizację i zakres działania najwyższych władz w państwie polskim
poseł będący najwyższym przedstawicielem sejmu, kierujący jego pracami
(z łac. ordinatio – porządek) całokształt przepisów regulujących kwestie związane z przeprowadzeniem wyborów, m.in. sposób ich przygotowania i podział głosów
(daw. sjem; od staropol. sjąć się – zbierać się) organ parlamentarny, którego celem jest uchwalanie konstytucji
akt normatywny mający moc ustawy, wydany przez inny organ władzy niż parlament