Epistolografia

List to bardzo pojemna forma piśmiennictwa, obejmująca prócz typowych wypowiedzi skierowanych do adresata także pisma przeznaczone dla szerszego grona odbiorców, np. listy otwarte, pasterskie czy gończe. To także jeden z gatunków biblijnych (listy apostolskie) i poetyckich (List do Pizonów Horacego, Do Ryszarda Krynickiego - list Zbigniewa Herberta). Zbiory listów pisanych przez znane osobistości (na przykład autorstwa średniowiecznego filozofa AbélardaAbélardAbélarda i jego ukochanej Heloizy) krążyły w odpisach, szeroko czytane i komentowane, przyczyniając się potem do powstania popularnej w oświeceniu powieści epistolarnejpowieść epistolarnapowieści epistolarnej.

List umożliwia zarówno wyrażanie najskrytszych wewnętrznych przeżyć jak i prezentację poglądów politycznych, filozoficznych lub opowiedzenie ciekawej historii. Może mieć kształt lirycznego wyznania, naukowego traktatu czy też narracji. Z listów z podróży (np. Listy z podróży do Ameryki Henryka Sienkiewicza) wykształcił się z czasem reportaż. I to właśnie ta specyficzna giętkość i gatunkowa pojemność listu sprawiły, że w ubiegłych wiekach wśród ludzi wykształconych istniała swoista kultura epistolarna – pisywali do siebie ludzie wybitni, wielcy i ci całkiem zwyczajni, traktując list jako najporęczniejszy środek komunikacji, dzięki któremu mogli wymienić się zarówno praktycznymi informacjami jak i poglądami na istotę świata.

Jan III Sobieski 

Jan Sobieski herbu Janina wywodził się z senatorskiego rodu i był prawnukiem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego. Przodkowie przyszłego króla mieli ogromne zasługi przede wszystkim w walkach z Turkami i Tatarami.

RjNf9IIaomdMS

Zdjęcie przedstawia siedemnastowieczny zamek w Żółkwi. Jest to dwuskrzydłowy, jednopiętrowy budynek o spadzistym dachu, w którego części głównej znajduje się wysoka wieża z bramą wjazdową.

W rezydencji Sobieskich w Żółkwi postać hetmana Stanisława Żółkiewskiego była otaczana prawdziwym kultem. Jan, przyszły król, był wychowywany w atmosferze głębokiego patriotyzmu i poszanowania narodowych tradycji. Odebrał staranne wykształcenie - studiował na wydziale filologicznym Akademii Krakowskiej, podróżował do krajów Europy Zachodniej oraz Turcji. Doskonale znał łacinę i francuski, porozumiewał się także po włosku, angielsku, niemiecku, tatarsku i turecku. Bardzo ważnym elementem jego wykształcenia było opanowanie sztuki wymowy (ars rhetorica); umiejętność ta okazała się kluczowa podczas wygłaszania przez króla mów sejmowych.

Błyskotliwa kariera wojskowa uczyniła Jana Sobieskiego jednym z najbardziej poważanych mężów w Rzeczypospolitej. Szlachta polska wybrała go na króla Polski w 1674 roku.

Jan III Sobieski - nadawca listów

Jan Chryzostom Pasek jest najsłynniejszym polskim pamiętnikarzem, podobną sławą w dziedzinie epistolografii cieszy się jego król, Jan III Sobieski, a to za sprawą obfitej korespondencji z najpierw narzeczoną, a potem żoną, francuską damą Marią Kazimierą d’Arquien. Słynne Listy do Marysieńki były pisane w latach 1665–1683. Okres ten hetman i późniejszy – od 1674 r. – król spędził przeważnie na polu bitwy, prowadząc liczne kampanie przeciwko wrogom Rzeczypospolitej, uwieńczone zwycięstwem nad Turkami pod Wiedniem (1683).
Listy Sobieskiego do żony są bardzo urozmaicone – można się w nich natknąć zarówno na intymne miłosne wyznania jak i na opisy dyplomatycznych zmagań, relacje z pola bitwy, a także opisy życia towarzyskiego, ciekawych osób, anegdotycznych zdarzeń czy nawet żołądkowych dolegliwości monarchy. Przekazy te składają się na niezwykle interesujący obraz XVII‑wiecznego świata widzianego oczyma jednej z głównych postaci epoki.

Pochodząca z Francji Maria Kazimiera d’Arquien de la Grande była ulubienicą i powiernicą królowej Ludwiki MariiLudwika Maria Gonzaga de NeversLudwiki Marii. Na warszawskim dworze stała się skutecznym narzędziem w polityce królowej, zjednując swoim urokiem przychylność możnych wobec pomysłów swej pani. Poeta Jan Andrzej Morsztyn doceniał nie tylko urodę, ale także inteligencję Marysieńki, o której pisał:

R51xnJfDLRnQe

Obraz przedstawia portret młodej kobiety, która siedzi opierając lewy łokieć o niewielki stolik. Na nim, na poduszce leży korona. Twarz kobiety jest pociągła, nos wąski, brwi gęste, wyraziste. Twarz okalają jej bujne, ciemne włosy. Kobieta ubrana jest w zdobną suknię z gorsetem sięgającą do ziemi. W prawej ręce trzyma jabłko koronacyjne. W tle znajduje się udrapowana kotara, po lewej stronie widać fragment nieba i zachodzącego słońca.

Jan Sobieski spotkał Marię po raz pierwszy w 1655 roku, przy okazji trwających obrad sejmu. W Warszawie odbywały się wówczas bale, tańce oraz festyny. W jednym ze swoich późniejszych listów Sobieski napisze, że to wtedy zakochał się w Marysieńce już pierwszego dnia od poznania megoIndeks górny 111 Indeks górny koniec¹¹¹.

Świadomość własnych uczuć i pragnień nie była jednak równoznaczna z możliwością ich realizacji. Niedługo po warszawskim spotkaniu z Sobieskim Marysieńka uległa zalotom ordynata Jana Sobiepana ZamoyskiegoJana Sobiepana ZamoyskiegoJana Sobiepana Zamoyskiego i oddała mu rękę. Nie był to jednak związek udany - piętnaście lat starszy od swej żony Zamoyski nie zamierzał rezygnować z uroków dotychczasowego hulaszczego życia. Jak twierdzi historyk Jerzy Besala:

Biorący udział w wojnie z Moskalami, zajęty tłumieniem kolejnych kozackich powstań Sobieski zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji Marysieńki. Korespondowali ze sobą niemal codziennie. Maria Kazimiera opowiadała hetmanowi o swoich zajęciach: jeżdżę co dzień konno i fechtujemy się na sposób hiszpański; brak mi tylko takiego, co by mi stanął w pojedynku, dotychczas nikt się nie znalazłIndeks górny 222 Indeks górny koniec²²², zwierzała się z kłopotów małżeńskich. Sobieski w wysyłanych do Marysieńki listach poddawał szczegółowej analizie stan swojego serca, rozważając uczucie, którym darzył ukochaną. Także od niej pragnął dowodów miłości. Duży wpływ na styl jego listów miały francuskie romanse, których był wielkim amatorem. Tadeusz Boy‑Żeleński, analizując epistolografięepistolografiaepistolografię przyszłego króla Polski zauważył, że romanse to był prawdziwy uniwersytet SobieskiegoIndeks górny 333 Indeks górny koniec³³³, który zaczytywał się m.in. ofiarowaną mu przez kochankę pięciotomową powieścią AstreaAstreaAstrea autorstwa Honoriusza d’Urfé. Losy pięknej pasterki Astrei i jej sentymentalnego adoratora, pasterza Celadona, utwierdziły go w przekonaniu, że tylko w listach można w pełni dać wyraz anatomii własnych uczuć. Pisanie do Marysieńki stało się dla Sobieskiego rytuałem, wyrazem kultu ukochanej i pożądanej kobiety. Kochankowie, obawiając się dekonspiracji, zaczęli posługiwać się w korespondencji swoistym szyfrem - pseudonimami zaczerpniętymi z powieści Urfégo: Astrea i Celadon. Marysieńka bywała także Kleopatrą, Różą czy Jutrzenką, a Sobieski - Prochem, Jesienią lub Sylwanderem. Swoje listy określali mianem owoców lub konfitur, miłość nazywali pomarańczami.

R1OvRRfE8S8LC

Obraz przedstawia kobietę z pięciorgiem dzieci. Po prawej stronie obrazu siedzi młoda kobieta w długiej sukni. Ma obnażoną pierś, bo przed chwilą skończyła karmić niemowlę. Trzyma je w pobliżu swojej obnażonej, lewej piersi. Dziecko śpi uśmiechnięte. Kobieta spogląda na, znajdujące się z jej prawej strony, dzieci. Troje kilkuletnich dzieci, jedna dziewczynka i dwaj chłopcy siedzą obok siebie. Dziewczynka siedzi na jakimś zwierzęciu, widać tylko fragment głowy i duże oko. Ma związane włosy, ozdobione klejnotami, trzyma w ręku muszlę. Dwaj chłopcy przytulają się do siebie siedząc na lwie. Za dziećmi siedzi orzeł z rozłożonymi skrzydłami. Obok, po lewej stronie obrazu znajduje się nastoletni chłopiec w udrapowanych szatach. W tle znajduje się popiersie Jana III Sobieskiego w laurowym wieńcu i niebieskie niebo.

W 1665 roku, po śmierci Jana Zamoyskiego, Sobieski i Marysieńka pobrali się.
Nie musieli już ukrywać swojego związku. Nie przerwało to jednak ich korespondencji, bowiem hetman wciąż brał udział w zajazdach i tłumił tatarskie hordy pustoszące wschodnie tereny Rzeczypospolitej. Wiekopomne zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem w 1673 roku otworzyło mu drogę do polskiej korony. Nigdy nie przestał pisać do swej Marysieńki - informował ją o sytuacji na polu bitwy, donosił o rannych i zabitych, wziętych do niewoli. Barwnie opisywał łupy wojenne. Po zwycięstwie wiedeńskim już jako król Jan III Sobieski zawiadamiał Marysieńkę o przejętych bogactwach Kara MustafyKara MustafaKara Mustafy:

Listy Jana III Sobieskiego nigdy nie utraciły charakteru miłosnego - król nieustannie zapewniał adresatkę o sile własnego uczucia, analizował swoje stany emocjonalne, mierzył się z tęsknotą, dzielił rozterkami. Wysławiał urodę i wdzięki swojej małżonki:

Korespondencja Jana Sobieskiego i Marii Kazimiery stała się materialnym wyrazem łączącego tę parę uczucia. Kilka tysięcy listów, które Sobieski napisał do swej Astrei, to nie tylko wzór barokowej epistolografii czy opowieść o szalonej miłości, która z czasem ewoluuje w dojrzałą, głęboką przyjaźń. To także doskonałe źródło wiedzy o epoce, jej obyczajach i języku.

Styl listów Sobieskiego podzielić można zatem na dwie grupy:

• listy‑wyznania;

• opisowo‑normatywne;

Specyfika języka listów Sobieskiego

Sobieski posługuje się w swych listach potoczną, żywą polszczyzną. Zwraca uwagę duża liczba wtrętów francuskich – zdarzają się całe zdania i fragmenty pisane po francusku. Ten makaronicznymakaronizmmakaroniczny styl nie wydaje się jednak wyrazem ówczesnej barokowej mody (dominowało zresztą przeplatanie polszczyzny łaciną, jak w Pamiętnikach Paska). Chodziło o adresatkę, o ułatwienie jej lektury – wszak królowa była z pochodzenia Francuzką. Sama Marysieńka pisała do męża po francusku, z nielicznymi wtrętami w mało ortograficznej polszczyźnie.
W języku Sobieskiego znać wyraźnie wpływ łaciny, pojawia się sporo latynizmów w postaci form spolszczonych, np. nazw miesięcy: jaka była w juliuszu i auguście cesarska fortuna, a jaka w septembrze i oktobrze, pisze też o rekuperancjirekuperancjirekuperancji jednej fortecy czy o eliberowaniueliberowaniueliberowaniu ziem węgierskich. Podobnie zdarza mu się traktować wyrazy francuskie, wspomina raz o ludziach wygodnych, którzy ni o czym nie myślą, jeno o swych plezyrachplezyrach albo interesach.
Mimo tych naleciałości język listów jest dostępny współczesnemu czytelnikowi, tu i ówdzie wymaga jedynie objaśnień i odsyłaczy.

Niewątpliwie ciekawe są fragmenty mające charakter wyznań miłosnych. W liście z początkowego okresu swego związku z Marysieńką pisał autor w nagłówku: Żoneczko moja najśliczniejsza, największa duszy i serca mego pociecho!, a po prawie dwudziestu latach zwracał się do królowej: Jedyna duszy i serca pociecho, najśliczniejsza, najwdzięczniejsza i najukochańsza Marysieńku!, podkreślając moc swego uczucia sporą liczbą przymiotników w stopniu najwyższym. Tę typowo barokową skłonność do przesady widać też w innych frazach, np. gdy król, kończąc list, pisze: nie mając czasu, kończę tym, co zawsze, tj. całując i ściskając milion razów wszystkie śliczności Wci serca mego jedynego – nic to innego jak znana z poezji tego okresu hiperbola (przesadnia). Królewski małżonek lubuje się też w zdrobnieniach – pisze do ukochanej: Całuję zatem i ściskam ze wszystkiej duszy i serca wszystkie śliczności najulubieńszego mego ciałeczka. Podobny ton czułości pojawia się, gdy wspomina o dzieciach, noszących w korespondencji zdrobniałe imiona: Fanfanik, Murmurek, Minionek czy Papusieńka.

Słownik