Europejskie przemiany a model polskiego życia gospodarczego w XVI wieku
Polska spichlerzem Europy
Jak pamiętacie, Polska przez wiele lat zabiegała o zwrot Pomorza Gdańskiego,
które Krzyżacy zagarnęli na początku XIV wieku. Kolejne starania i wojny nie przyniosły rezultatu. Dopiero królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi udało się
po długiej wojnie trzynastoletniej zawrzeć pokój z Krzyżakami. Został on podpisany w 1466 roku w Toruniu. Na jego mocy Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię. Ziemie te odtąd nazywano Prusami Królewskimi. Reszta terenów, które pozostały w rękach krzyżackich nazwana została Prusami Zakonnymi. Polska miała nad nimi zwierzchnictwo.
Mapa - wojna trzynastoletnia.
Królestwo Polskie i jej lenna w 1454 roku:
część Królestwa Polskiego i lenno - Mazowsze;
państwo zakonu krzyżackiego w 1454 roku.
Miasta Związku Pruskiego:
Krążek;
Gdańsk;
Tczew;
Starogard;
Gniew;
Nowe;
Chojnice;
Chełmno;
Toruń;
Prabuty;
Kwidzyn;
Brodnica;
Lubawa;
Orneta;
Brunsberg (Braniewo);
Lidzbark;
Olsztyn;
Rastembork (Kętrzyn);
Królewiec.
Miasta oblegane przez wojska polskie:
Malbork;
Sztum;
Starogard;
Chojnice;
Gniew;
Nowe;
Łasin.
Ważniejsze bitwy:
Chojnice 1454 rok;
Iława 1455 rok;
Świecino 1462 rok.
Bitwy morskie:
Zalew Wiślany 1463 rok.
Zawarcie pokoju toruńskiego:
Toruń 1466.
Granice obszarów przyłączonych do Królestwa Polskiego w 1466 roku:
Prusy Królewskie.
Granice ziem lennych Królestwa Polskiego pozyskane po wojnie trzynastoletniej:
Lębork;
Bytów.
Wskaż na mapie obszar Prus Królewskich i Prus Zakonnych.
Odczytaj nazwę morza, nad którym położony jest port w Gdańsku.
Powiedz, w jakim państwie leżą dziś ziemie określane jako Prusy Królewskie.
W Europie Zachodniej w XV i XVI wieku szybko rozwijały się duże miasta.
Ich mieszkańcy potrzebowali coraz więcej żywności, której ceny w XVI wieku poszły w górę. Korzystali z tego właściciele ziemscy w Polsce. Podstawą polskiej gospodarki było bowiem rolnictwo i produkcja zboża. Poza tym odzyskanie Pomorza Gdańskiego dawało możliwość swobodnego handlu za pośrednictwem portu w Gdańsku.
Szlachta chciała uprawiać jak najwięcej zboża, które z wielkim zyskiem sprzedawała
za granicę. W tym celu zakładała folwarki, duże majątki ziemskie.
W średniowiecznej Polsce prawo do posiadania ziemi mieli: król, szlachta i Kościół. Chłopi otrzymywali od właściciela folwarku ziemię do uprawy, którą mogli dziedziczyć.
Nie była ona jednak ich własnością. W związku z tym na chłopach ciążyły różne obowiązki związane z zapłatą za użytkowanie ziemi. Jednym ze sposobów płacenia za ziemię było odrabianie tak zwanej pańszczyzny, czyli obowiązkowej pracy w folwarku. W XVI wieku obowiązkowa pańszczyzna chłopska w folwarkach wynosiła 2–3 dni w tygodniu. Chłopi w folwarku pod nadzorem szlachcica uprawiali pola, siali i zbierali zboże, które potem młócili, kosili trawę, pracowali w lesie przy wyrębie drzew, wypasali bydło, opiekowali się stawami rybnymi.
W dawnych wiekach ubiór w dużym stopniu odzwierciedlał zamożność i pozycję społeczną człowieka. Inaczej ubierała się zamożna szlachta, a inaczej ludność uboga. Chłopi nosili skromne ubranie: koszulę, szerokie spodnie, czasem również narzucaną na wierzch sukmanę. Najczęściej było ono samodzielnie wykonane z lnu lub wełny. Kobiety nosiły proste spódnice sięgające za kolana i lniane koszule. Latem w dni powszednie chodzono najczęściej w łapciach, innego rodzaju obuwie było drogie.
Zboże na sprzedaż za granicę musiało być przewiezione do portu nad Bałtykiem. Transport lądowy zboża
(na wozach ciągniętych przez konie) był bardzo drogi i nieopłacalny. Znacznie tańsze było spławianie zboża rzekami. W tym celu budowano specjalne statki z płaskim dnem, które mogły pływać
po płytkich rzekach, zwane szkutami. Używano też tratew zbitych z drewnianych bali. Transportem towarów zajmowali się flisacy.
Mapa - gospodarka Rzeczypospolitej w XVI wieku.
Granice państw pod koniec XVI wieku:
Cesarstwo Rosyjskie;
Wielkie Księstwo Litewskie;
Korona;
Królestwo Szwecji;
Królestwo Danii;
Księstwo Pomorskie;
Elektorat Brandenburgii;
Kraje Habsburskie;
Imperium Osmańskie.
Granice inne:
Kurlandia;
Prusy Książęce.
Rzeczypospolita i jej lenna w XVI wieku:
Korona i Wielkie Księstwo Litewskie;
Kurlandia;
Prusy Książęce.
Obszary uprawy zbóż:
większość obszaru Korony.
Szlaki wodne, którymi spławiano zboże:
Dźwina na odcinku: Dynenburg‑Ryga;
Wilia na odninku: Grodno i Wilno - Bałtyk;
Pilicą i Wieprzem i Wisłą przez Warszawę do Gdańska;
Warta od Poznania na Zachód.
Porty rzeczne:
Leżajsk;
Sandomierz;
Kazimierz;
Stężyca;
Warszawa;
Brześć Litewski;
Drohiczyn;
Tykocin;
Łomża;
Ostrołęka;
Pułtusk;
Płock;
Włocławek;
Toruń;
Bydgoszcz;
Grudziądz.
Porty morskie z których wypływały statki ze zbożem:
Ryga;
Królewiec;
Braniewo;
Elbląg
Gdańsk.
Główne ośrodki handlowe i ważniejsze szlaki handlowe:
Kijów‑Mohylew‑Dynenburg‑Ryga;
Kijów‑Mozyrz‑Zwiahel‑Łuck‑Lublin‑Radom;
Kamieniec Podolski‑Lwów‑Jarosław‑Kraków;
Warszawa‑Poznań, Warszawa‑Królewiec;
Gdańsk‑Bydgoszcz‑Toruń;
UWAGA: miasta często łącza się ze sobą, a szlaki wzajemnie się przecinają.
Główne ośrodki handlowe:
Leżajsk,
Bochnia,
Brześć Litewski,
Łomża,
Piotrków Trybunalski,
Gniezno,
Elbląg,
Braniewo.
Ważniejsze ośrodki wydobycia:
miedzi: Chęciny, Olkusz;
ołowiu: Kielce, Olkusz;
srebra: Kielce, Olkusz;
soli: Wieliczka, Tyrwa, Drohobycz, Dolina, Bochnia;
siarki: Kraków.
W miastach, które leżały wzdłuż Wisły, budowano ogromne budynki służące
do przechowywania zboża. Nazywano je spichlerzami.
Zboże mniejszymi rzekami spławiano w kierunku Wisły, a następnie Wisłą do Gdańska, gdzie sprzedawano je miejscowym kupcom. Do Gdańska przypływały holenderskie statki, które przewoziły polskie zboże do Holandii, Francji, Anglii.
Handel zbożem przynosił wielkie zyski zarówno szlachcie, jak i gdańskim kupcom. Dzięki handlowi Gdańsk stał się największym i najzamożniejszym miastem całej Rzeczypospolitej.
Port w Gdańsku był jednym z największych na Bałtyku. Sprawne działanie zapewniały mu urządzenia służące do załadunku i rozładunku statków. Jednym z nich był specjalny dźwig, tak zwany żuraw gdański. Do dziś jest on jednym z najbardziej charakterystycznych zabytków Gdańska.
Zapoznaj się z mapą interaktywną, a następnie na jej podstawie wykonaj polecenia.
Wymień główną rzekę, którymą spławiano zboże w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVI wieku.
Wymień największe polskie porty zbożowe.
Ćwiczenia
Tabela do ćwiczeń nr 1 - 4
Rodzina szlachecka | Liczba statków ze zbożem wysłanych do Gdańska |
Zamoyscy | 271 |
Ossolińscy | 167 |
Firlejowie | 153 |
Tęczyńscy | 150 |
Na podstawie opisu ilustracji, nadaj mu swój własny tytuł, uwzględniając w nim słowo: żuraw.
Słownik
duże gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami należące do szlachty
sprzedaż towarów za granicę lub odpłatne świadczenie usług na rzecz kontrahenta zagranicznego
w okresie feudalizmu: obowiązek wykonywania przez chłopów różnego rodzaju prac na rzecz pana
budowla do przechowywania zboża