Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Geneza, przebieg i skutki Wiosny Ludów
Wiosna Ludów to zbiorcze określenie wielu europejskich rewolucji z lat 1848–49. W przeciwieństwie do wcześniejszych rozruchów, które zdarzały się w poszczególnych krajach, ta rewolucja miała charakter powszechny i dotknęła niemal wszystkie kraje Europy.
Wydarzenia Wiosny Ludów miały różne przyczyny w różnych krajach: walczono o zjednoczenie państwa (Włochy, Niemcy), ustrój republikański (Francja, częściowo kraje niemieckie), konstytucję (Prusy, monarchia habsburska), wyzwolenie kraju spod obcego panowania (północne Włochy, Węgry i inne kraje wchodzące w skład monarchii habsburskiej oraz Wielkie Księstwo Poznańskie), czy też o zniesienie praw cechowych w rzemiośle hamujących rozwój przemysłu lub, przeciwnie, o ich zachowanie w celu ratowania rzemiosła.
Wprawdzie walczący o niepodległość Polacy, Węgrzy i Włosi ponieśli klęskę, nie doszło również do zjednoczenia Niemiec, to jednak udało się społeczeństwom występującym podczas Wiosny Ludów zrealizować część zgłaszanych postulatów. Mimo że sukcesy te bywały krótkotrwałe, pamiętać należy, że wielka fala rewolucyjnych wydarzeń dała impuls do zmian i zapoczątkowała procesy, które już wkrótce zmienić miały nie tylko Europę.
Przypomnisz przyczyny wybuchu powstań w czasie Wiosny Ludów.
Przeanalizujesz przebieg Wiosny Ludów w Europie.
Przedstawisz skutki Wiosny Ludów w poszczególnych krajach Europy.
Podłoże konfliktów
Charakterystyczną cechą Wiosny Ludów były jednoczesne wystąpienia rewolucyjne w wielu krajach, a sukcesy lub porażki w jednym z nich oddziaływały na pozostałe. Zaskoczone powszechnością rewolucji rządy były zmuszone do ustępstw.
Postulaty wysuwane przez rewolucjonistów nie były jednolite: od liberalnych do socjalistycznych, od wyzwoleńczych do ugodowych. Ułatwiło to rządom walkę z rewolucją, która we wszystkich krajach zakończyła się klęską i represjami.
Przebieg Wiosny Ludów
Za początek Wiosny Ludów uważa się rewolucję lutową we Francji, która wybuchła w dniach 22–24 lutego 1848 r. W jej wyniku powstała II Republika. Niedługo potem, 13 marca rozpoczęła się rewolucja w Wiedniu, a 18 marca w Berlinie (rewolucja marcowa 1848) i w Mediolanie.
W Paryżu, po ucieczce króla Ludwika Filipa I, władzę objął Rząd Tymczasowy. W celu rozwiązania spraw robotników powołano Komisję Luksemburską, czyli rządową komisję pracy, która analizowała kwestie zatrudnienia i składała stosowne sprawozdania; jej przewodniczącym został socjalista Louis Blanc. Wprowadzono wolność prasy i stowarzyszeń, zniesiono niewolnictwo w koloniach.
W wyborach do Zgromadzenia Narodowego 23 kwietnia, w których po raz pierwszy wprowadzono powszechne prawo głosu (tylko dla mężczyzn), wzięło udział 9 mln Francuzów. Zwycięzcy republikanie wycofali się ze swych wcześniejszych ustępstw wobec robotników, nakazując m.in. wysiedlenie z Paryża bezrobotnych. Doprowadziło to w czerwcu do wybuchu powstania, krwawo stłumionego przez wojsko (było kilka tysięcy zabitych). Klęska powstania zakończyła Wiosnę Ludów we Francji. Wybrany wg zasad nowej konstytucji 10 grudnia 1848 r. prezydent Ludwik Napoleon Bonaparte przeprowadził w 1852 r. zamach stanu i ogłosił się cesarzem Napoleonem III.
W Niemczech, składających się z 36 państw (większość z nich tworzyła Związek Celny z Prusami), sytuację komplikowało duże zróżnicowanie społeczne i gospodarcze. Liberałowie doprowadzili do zwołania 18 maja 1848 r. parlamentu ogólnoniemieckiego we Frankfurcie nad Menem (Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe).
Nieco wcześniej, 18 marca 1848 r., zaczęła się rewolucja w Berlinie. W trzydniowych krwawych walkach ludu z wojskiem padło 200 zabitych. Król pruski Fryderyk Wilhelm IV, w celu uspokojenia sytuacji, usunął wojsko z miasta. Tzw. rząd marcowy, złożony głównie z burżuazji nadreńskiej, ogłosił amnestię; dzięki niej opuścili więzienie m.in. Polacy skazani za działalność niepodległościową w procesie berlińskim w 1847 r., m.in. Ludwik Mierosławski i Karol Libelt.
W wyborach powszechnych, dwustopniowych, wybrano Zgromadzenie Narodowe; jego głównym celem było opracowanie konstytucji. Cały czas rwały rozruchy uliczne, które tłumiła gwardia narodowa. Utrata poparcia ludu osłabiła parlament. Z drugiej strony wojsko przygotowywało się do obrony „króla i ojczyzny”.
W październiku parlament rozpoczął pracę nad konstytucją, wprowadzając do niej paragraf o zniesieniu szlachectwa, tytułów i orderów. Fakt ten, a także wiadomość o upadku powstania w Wiedniu pobudziły aktywność władz. Rewolucja załamała się. 9 listopada król nakazał parlamentowi opuścić Berlin, po czym powołał rząd pod przywództwem generała Friedricha Brandenburga, wprowadził stan oblężenia i 5 grudnia ogłosił konstytucję, zapewniającą obywatelom podstawowe wolności polityczne, prasy, stowarzyszeń, wyznań, nauczania oraz równość wszystkich wobec prawa. Zapisy tej konstytucji zostały wkrótce zmienione na mniej liberalne, m.in. ograniczono prawa polityczne mniej zamożnych warstw społecznych.
Rewolucja w Wiedniu, rozpoczęta w dniach 13–15 marca 1848 r. miała dalekosiężne konsekwencje i spowodowała załamanie się systemu politycznego w Austrii. Już na początku ucieczką za granicę musiał się ratować niepopularny kanclerz Klemens Metternich, który wcześniej rządził silną ręką, tworząc państwo policyjne, gdzie ściśle kontrolowane były niemal wszystkie dziedziny życia (np. istniała cenzura).
Monarchia habsburska była wielonarodowa, a kraje, wchodzące w jej skład dążyły do autonomii (np. Czechy, Galicja, Chorwacja) albo do niepodległości (północne Włochy, a także Węgry w drugim etapie rewolucji). Król włoskiego Piemontu Karol Albert wypowiedział wojnę Austrii i na pewien czas zdobył Lombardię z Mediolanem. Na Węgrzech, w Galicji i w Czechach powstały zalążki władz autonomicznych, które same starały się rozwiązać sprawę chłopską (likwidacja pańszczyzny na Węgrzech i w Czechach). Węgrzy uzyskali prawo do własnego rządu, którego pierwszym premierem został Lajos Batthyany.
Austriacki cesarz Ferdynand I ogłosił 25 kwietnia konstytucję, poszerzoną 15 maja o powszechne prawo głosu, dzięki czemu do parlamentu weszła potem spora grupa chłopów. 27 lipca podjęto uchwałę o zniesieniu poddaństwa i uwłaszczeniu chłopów za odszkodowaniem właścicieli ziemskich. Kolejne ustępstwa rządu wywalczano demonstracjami robotników, studentów, demokratów, którzy powołali Centralny Komitet Polityczny. Kamaryla dworska zmusiła do abdykacji cesarza Ferdynanda I Dobrotliwego, jakoby odpowiedzialnego za sukcesy Wiosny Ludów w Austrii, i 2 grudnia 1848 r. powołała na tron Franciszka Józefa. Od jesieni 1848 r. rosło napięcie pomiędzy Węgrami a Austrią. 4 marca 1849 r. cesarz ogłosił konstytucję, na mocy której nastąpiła inkorporacja Węgier do Austrii. W odpowiedzi Węgrzy ogłosili niepodległość, co doprowadziło do kolejnych walk. Wiedeń poprosił o pomoc Rosję i Węgrzy, którym na pomoc przyszedł polski generał Józef Bem, musieli się poddać. Choć Bem przegrał bitwę pod Temeszwarem 9 sierpnia 1849 r., zyskał miano najskuteczniejszego generała wojsk węgierskich i bohatera europejskiej Wiosny Ludów.
Latem 1848 r. w bitwie pod Custozą oddziały dowodzone przez gen. Josepha Radetzky’ego pokonały armię króla Sardynii i Piemontu Karola Alberta. Po bitwie Radetzky triumfalnie wjechał do Mediolanu. Pod wpływem demokratów Karol Albert wznowił działania przeciwko Wiedniowi w lutym 1849 r., jednak już w marcu tego roku Radetzky rozbił jego armię pod Novarą. Karol Albert abdykował (wyjechał do Portugalii), a jego następca, Wiktor Emanuel II, postawił na postęp cywilizacyjny, sprawiając, że jego państwo dołączyło do najszybciej rozwijających się w Europie. Upadła też stworzona przez włoskich demokratów (m.in. Giuseppe Mazziniego i Giuseppe Garibaldiego) Republika Rzymska. Pokonały ją latem 1849 r. wojska francuskie.
Co prawda wydarzenia Wiosny Ludów nie objęły krajów skandynawskich i Wielkiej Brytanii, jednak pod ich wpływem w Wielkiej Brytanii nastąpiło w 1848 r. ożywienie działalności czartystów, domagających się rozszerzenia uprawnień wyborczych i reformy parlamentu, a w Danii w 1849 r. doszło do uchwalenia liberalnej konstytucji, która ograniczyła absolutną dotąd władzę monarchy na rzecz parlamentu.
Podsumowanie
Choć większość postulatów, które wysunęli rewolucjoniści w czasie Wiosny Ludów nie udało się zrealizować, to Europa stanęła u progu nieodwracalnych przemian. Na postulaty demokratów, takie jak republika, rozległe wolności polityczne, gwarancje socjalne dla pracowników czy powszechne prawo wyborcze było jeszcze za wcześnie. Jednak z drugiej strony pojawiło się pole do dyskusji o tych sprawach. Wracały one w kolejnych latach jak bumerang, aż do pełnej realizacji, już w XX w.
Pewien sukces odnieśli liberałowie; wielu monarchów uznało, że nadszedł czas na ustępstwa i poszerzenie sfery wolności. Mało tego: przyznali, że może to służyć rozwojowi państw i narodów. Po 1850 r. pozostało bardzo niewiele państw w Europie, które nie miałyby konstytucji lub wprowadzonego systemu liberalnego. Został wykonany znaczący krok w kierunku społeczeństwa obywatelskiego. W większości krajów utworzono ciała ustawodawcze, wprowadzono równość wszystkich wobec prawa i podstawowe wolności polityczne.
W czasie Wiosny Ludów po raz pierwszy na szeroką skalę ujawnił się konflikt między robotnikami, a właścicielami fabryk (Francja, Niemcy). Z kolei w państwach o wielonarodowych, takich jak Prusy (Niemcy, Polacy), a zwłaszcza monarchia habsburska (Niemcy, Polacy, Czesi, Ukraińcy, Rumuni, Węgrzy, Włosi, Chorwaci, Słowacy i inni), pojawiły się konflikty na tle narodowym.
Zagraj w grę interaktywną i sprawdź swoją wiedzę - dla każdego pytania zaznacz odpowiedź prawidłową
Sprawdź swoją wiedzę
Rozstrzygnij, czy Wiosna Ludów osiągnęła cele, które stały u jej początków. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnij, czy Wiosna Ludów mogła mieć wpływ na postawienie pomnika Józefa Bema w Budapeszcie. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem wspomnień Aleksandra Guttrego, pochodzącego z Wielkopolski polskiego spiskowca i powstańca, a następnie wykonaj polecenie.
[…] Ale z nadchodzącą wiosną r. 1848‑go zerwana na Zachodzie burza rewolucyjna przeszła jak huragan przez Europę całą i wstrząsnęła aż do posad tronami z Bożej łaski. […] Niech więc nikt nie lekceważy wypadków z owej pamiętnej w dziejach naszych epoki. Lata 1846 i 47 jako iskra elektryczna, brzemienna miłością Ojczyzny, podziałały przeważnie na usposobienie ludu wielkopolskiego, w roku zaś 48 odebrał on prawdziwy, choć krwawy chrzest obywatelstwa…
Zinterpretuj wymowę rysunku, odwołując się do elementów graficznych. Rozstrzygnij, czy przedstawia ona zwycięstwo, czy klęskę rewolucji z lat 1849‑1849.
Zapoznaj się z fragmentem opracowania, a następnie odpowiedz na pytanie. W każdym polu wpisz co najmniej jeden skutek Wiosny Ludów. Staraj się nie cytować, tylko parafrazować. Zwróć uwagę, że z niektórych wniosków można wyciągnąć kolejne.
Historia XIX wieku. Przeobrażenie świataJeśli przyjrzeć się wydarzeniom tego okresu z perspektywy zwłaszcza wiosny 1848 r., kiedy w wielu krajach władza zdawała się leżeć „na ulicy”, zdumiewa fakt, że wszystkie rewolucje poniosły klęskę. Nie powiodły się w tym sensie, że niemal żadnej grupie aktorów biorących w nich udział nie udało się trwale zrealizować stawianych sobie celów. […] Jeśli za podstawę rozróżnień przyjmiemy kryterium społeczne, to najwięcej osiągnęli chłopi. W imperium Habsburgów, które ominęło wcześniejsze „uwolnienie chłopów”, i w kilku państwach niemieckich zniesiono poddaństwo chłopów. Tam, gdzie już wcześniej polepszono położenie prawne włościan, procesy emancypacyjne nabrały tempa i zostały doprowadzone do końca; np. do realistycznych rozmiarów zmniejszono wysokość odszkodowań za uwolnienie od powinności poddańczych. Osiągnąwszy swoje cele, chłopi tracili zainteresowanie rewolucją. Ich gniew kierował się zresztą tylko przeciw ziemianom, a nie przeciw późnym absolutystycznym rządom monarchów, których władzę chciały ograniczyć ruchy mieszczańskie stawiające sobie za cel doprowadzenie do uchwalenia konstytucji. W odróżnieniu od bardzo wielu chłopów biedota wiejska, wobec której rządy nie poczyniły żadnych ustępstw, należała do grona przegranych rewolucji. W tym gronie znalazły się również niższe warstwy ludności miejskiej, przeciw którym skierował się cały impet represji rządowych. W ogólnym rozrachunku nie sposób jednak nie zauważyć, jak wielu było beneficjentów rewolucji, którzy przy powierzchownym oglądzie ponieśli klęskę. Szlachta (jeśli nie była już osłabiona jak we Francji) w zasadzie broniła swoją pozycję; aparaty biurokratyczne państw wiele się nauczyły o sposobach postępowania z rozbudzoną politycznie ludnością, dowiedziały się również, jak zręcznie wykorzystywać środki masowego przekazu; burżuazja coraz częściej mogła liczyć na zrozumienie państwa przynajmniej dla jej interesów gospodarczych.
Źródło: Jürgen Osterhammel, Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, Poznań 2020.
Zapoznaj się z poniższą karykaturą ilustrującą sytuację w Europie w schyłkowej fazie Wiosny Ludów, a następnie zaproponuj pasujący do niej tytuł. Uzasadnij swój wybór, odwołując się do własnej interpretacji analizowanej ilustracji.
Druga Republika Francuska przetrwała zaledwie kilka lat. Kres tej formie rządów położył Ludwik Napoleon, który w 1852 r. ogłosił powstanie II cesarstwa., 5. Wielka Brytania: w Wielkiej Brytanii panowała królowa Wiktoria, która wstąpiła na tron w 1837 r. Był to okres szczytowego rozwoju liberalizmu – przywódcą liberałów był minister spraw zagranicznych Henry John Temple Palmerston, który doprowadził Wielką Brytanię do izolacji na arenie międzynarodowej i z tego powodu został zdymisjonowany w 1851 r.
Słownik
(z łac. absolutus – zupełny, bezwzględny) system władzy we wczesnonowożytnej Europie, w ramach którego władca sprawował niemal nieograniczoną władzę
(z franc. bourgeoisie – mieszczaństwo) określenie zamożnej warstwy mieszczaństwa, upowszechnione w XIX w.
masowy i radykalny ruch polityczny w latach 1836‑49 w Wielkiej Brytanii, który zmierzał do wprowadzenia demokratycznych zmian w systemie wyborczym oraz poprawy sytuacji finansowej robotników
grupa dworzan lub faworytów otaczających króla lub władcę; zwykle nie zajmują oni żadnego stanowiska w oficjalnej strukturze władzy, jednak wpływają w sposób nieformalny
seria rewolucyjnych zrywów w Europie w latach 1848–1849; za jej początek uznaje się rewolucję lutową we Francji; Wiosna Ludów swoim zasięgiem objęła niemal całą Europę