Konsekwencje społeczno‑gospodarcze rewolucji przemysłowej 

Wielu badaczy uważa, że industrializacja jest jednym z zasadniczych przełomów w dziejach ludzkości, porównywalnym z rewolucją neolityczną lub (później) informatyczną. To proces gospodarczy, który wywołuje wiele różnorodnych skutków społecznych. Wśród najważniejszych konsekwencji rewolucji przemysłowej w XIX w. należy wymienić wzrost demograficzny, urbanizację, powstanie nowych klas i warstw społecznych oraz zaistnienie tzw. kwestii robotniczej w polityce.

Wzrost demograficzny

Na wczesnym etapie industrializacji, w drugiej połowie XVIII i w pierwszej połowie XIX w., nastąpił w Wielkiej Brytanii gwałtowny wzrost demograficzny. Był on spowodowany m.in. ograniczeniem śmiertelności niemowląt dzięki łatwiejszemu dostępowi do opieki zdrowotnej, lepszemu wyżywieniu, szczepieniom i większej świadomości znaczenia higieny w życiu codziennym. Jednocześnie nie malała dzietność przeciętnej rodziny, w wyniku czego liczba ludzi dynamicznie się zwiększała. Historycy dyskutują nad tym, w jakiej mierze był to pozytywny wpływ industrializacji, a w jakiej innych czynników, np. rozwoju rolnictwa czy zmniejszenia liczby epidemii oraz konfliktów zbrojnych. Wzrost liczby ludności był zjawiskiem ogólnoeuropejskim – nie dotyczył tylko Wielkiej Brytanii. Na przykład, jak się szacuje, liczba ludności Rzeczypospolitej na przełomie XVII i XVIII w. wynosiła 7–8 mln, a w czasach pierwszego rozbioru ok. 14 mln. Jeśli te szacunki są wiarygodne, oznaczałoby to największe średniookresowe tempo przyrostu liczby ludności w całej naszej historii. 

Zjawisko wzrostu demograficznego przedstawiają poniższe mapy i tabela:

Indeks dolny Przyrost liczby ludności świata w latach 1800–1900 (dane w milionach).
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 206. Indeks dolny koniec_{Przyrost liczby ludności świata w latach 1800–1900 (dane w milionach).
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 206.}

Do rozwoju demograficznego, patrząc z perspektywy lokalnej, przyczyniały się również migracje. Ludność Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych czy Prus powiększała się znacznie wskutek napływu migrantów. Negatywny bilans ludności w krajach, z których pochodzili migranci, był równoważony przez wysoki przyrost naturalny. Masowe migracje nie byłyby możliwe, gdyby nie wywołany rewolucją przemysłową rozwój środków transportu, takich jak kolej czy statki parowe.

Urbanizacja

Wzrost liczby ludności pociągnął za sobą urbanizację, ponieważ postęp technologiczny na wsi oraz industrializacja wywoływały falę migracyjną ukierunkowaną do miast. Migracja wieś–miasto przybierała okresowo bardzo gwałtowne tempo, podobnie zresztą jak migracja do innych krajów. Dla przybyszów brakowało środków transportu, mieszkań, czasami żywności i właściwej opieki sanitarnej. W 1700 r. Londyn liczył ok. 0,5 mln mieszkańców, a 100 lat później ta liczba się podwoiła. W 1900 r. Londyn był już ponadczteromilionową metropolią.

W jeszcze szybszym tempie rozwijały się ośrodki przemysłowe, które w XVIII w. były mało znanymi mieścinami, a rewolucja przemysłowa uczyniła z nich wielkie miasta fabryczne. W Manchesterze, Leeds czy Birmingham pojawienie się nagłej fali migracyjnej wiązało się początkowo z brakiem odpowiednich siedzib i udogodnień dla olbrzymich rzesz ludzkich. Rozwój infrastruktury nie nadążał za ogromnym popytem. W okresie braku zamówień i zdarzającego się już w pierwszej połowie XIX w. przejściowego kryzysu gospodarczego wielkie miasta przemysłowe stawały się siedliskiem nędzy i patologii społecznych.

Co zatem popychało ludzi do porzucania życia na wsi i tułaczki do miast, gdzie czekał ich niepewny los, a czasem nędza? Historycy jeszcze długo będą toczyć na ten temat spory. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że mimo przejściowych załamań stopa życiowa brytyjskich robotników w latach 1750–1850 stale się podnosiła i przez cały ten okres była wyższa niż na wsi. Olbrzymia liczba godzin spędzanych w pracy w ciągu doby, praca na zmiany, zatrudnianie dzieci, brak odpowiednich zabezpieczeń socjalnych, nędzny poziom higieny pracy – to wszystko są rzeczy, które szokują z dzisiejszej perspektywy. Tak o zjawisku pracy dzieci pisał XIX‑wieczny francuski ekonomista, socjolog i dziennikarz Eugène Buret:

Jednakże patrząc z perspektywy XIX‑wiecznych robotników ich warunki pracy były często lepsze niż na wsi. Ponadto – w odróżnieniu od sytuacji panującej na wsi – można było mieć nadzieję na awans, poprawę losu dla siebie lub dzieci. Nie bez znaczenia był też fakt, że życie w mieście było ciekawsze niż na wsi.

Nowe klasy i warstwy społeczne

W Europie starego ładu istniały trzy stany: kler, szlachta i wszyscy pozostali (stan trzeci). Industrializacja i rewolucja przemysłowa doprowadziły do powstania nowych klas społecznych i trwałej zmiany struktury społeczeństwa. Nie był to jednak proces szybki. Do końca XIX w. większość mieszkańców Europy była chłopami, a współczynnik urbanizacji mało gdzie przekraczał 50 proc. Arystokracja nadal cieszyła się prestiżem społecznym i zachowywała wpływy.

Najważniejszymi z nowych klas były klasa robotnicza oraz inteligencja. Ta pierwsza była bardzo zróżnicowana: robotnicy zatrudnieni w wielkich fabrykach stanowili tylko jej małą część. Przeważali pracownicy drobnych warsztatów, siła najemna w rzemiośle, wolni najemnicy, służba domowa. Do wymienionych grup robotniczych trudniej było dotrzeć z konkretną pomocą socjalną czy zorganizować ich do walki o swoje prawa. W żadnym z krajów europejskich do końca XIX w. robotnicy nie stanowili grupy dominującej liczebnie i dlatego ich siła polityczna nie była wielka.

Warstwa inteligencji grupowała osoby legitymujące się wykształceniem i utrzymujące się z wykonywania wolnych zawodów albo pracy wymagającej dużych kwalifikacji. Znaczenie tej grupy rosło w miarę rozwoju technologii i odchodzenia od tradycyjnych metod produkcji. Wielu przedstawicieli inteligencji znajdowało zatrudnienie w zawodach ważnych dla rozbudowującego gwałtownie swoje instytucje państwa, np. w szkole i w administracji.

Rewolucja przemysłowa i towarzyszące jej procesy społeczne zdemokratyzowały społeczeństwo – bariery mobilności były niższe, łatwiej można było starać się o awans.

Lepsze wykształcenie

Rewolucji przemysłowej, urbanizacji oraz powstawaniu nowych klas i warstw społecznych towarzyszył wzrost poziomu wykształcenia. Miał on różne przyczyny, jedną z nich był rosnący poziom wymagań stawianych pracownikom w różnych dziedzinach produkcji i usług. Analiza poniższych danych pozwala zauważyć, jak dynamicznie rósł (w ciągu tylko 50 lat!) procent osób umiejących pisać i czytać.

Indeks dolny Dorosłe osoby piśmienne w wybranych krajach (w %).  
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 233. Indeks dolny koniec_{Dorosłe osoby piśmienne w wybranych krajach (w %).  
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 233.}

Indeks dolny Uczniowie szkół podstawowych w wybranych krajach (na 10 000 mieszkańców). 
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 233. Indeks dolny koniec_{Uczniowie szkół podstawowych w wybranych krajach (na 10 000 mieszkańców). 
Źródło: Rondo Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, s. 233.}

Kwestia robotnicza

Już w XVIII‑wiecznej Wielkiej Brytanii powstawały pierwsze samopomocowe organizacje robotnicze. W okresie kryzysu przemysłu angielskiego związanego z blokadą kontynentalną (nałożoną przez Napoleona Bonapartego) w niektórych rejonach kraju doszło do prób niszczenia maszyn uznanych przez robotników za przyczynę ich nieszczęść. Na czele tego ruchu stał (najpierw w rzeczywistości, a potem jako symbol) Ned Ludd – stąd jego członków nazywamy luddystami. Zamarł on jednak szybko na skutek ostrych represji, a przede wszystkim poprawy koniunktury w przemyśle po upadku Napoleona.

Jeszcze w XVIII w. związki zawodowe były zabronione przez prawo (np. prawo Le Chapeliera we Francji z 1791 r.). Jednak już ok. 1825 r. istnienie związków zawodowych zostało faktycznie zaakceptowane w Wielkiej Brytanii, a podejmowane przez nie działania uznawano za legalne. Najstarszym związkiem zawodowym był związek metalowców. W 1833 r., m.in. z inicjatywy Roberta Owena, parlament angielski uchwalił tzw. ustawę fabryczną. Zakazano w niej zatrudniania w fabrykach dzieci poniżej 12. roku życia, ograniczono długość dnia pracy w przemyśle włókienniczym do 16 godzin i wprowadzono inspekcję fabryczną.

Brytyjskie rozwiązania naśladowano później w innych państwach. W okresie Wiosny Ludów kwestia robotnicza stała się sprawą polityczną w efekcie wydania w 1848 r. Manifestu komunistycznego. Komuniści nie mieli jednak realnego wpływu na sytuację robotników aż do czasu powstania I Międzynarodówki w 1864 r. i wybuchu powstania ludowego w Paryżu w 1871 r., czyli Komuny Paryskiej. W 1851 r. powstała pierwsza centrala związkowa w Wielkiej Brytanii i za sprawą masowych strajków walka o prawa robotników stała się bardziej skuteczna. Warto wspomnieć, że robotnicy angielscy domagali się nie tylko praw politycznych, ale i prawa wyborczego (w ich imieniu walczył o to ruch czartystów). Państwem, które próbowało rozwiązać problemy robotników drogą odgórnych reform, były Niemcy za czasów kanclerza Bismarcka. W 1883 r. rząd Bismarcka wprowadził obowiązkowe ubezpieczenia chorobowe robotników, w następnym roku ubezpieczenia wypadkowe, a w 1889 r. ubezpieczenia na starość i od niezdolności do pracy.

Zapoznaj się z poniższym schematem, a następnie wykonaj polecenia 

Trenuj i ćwicz 

Słownik